Bókastaðir

Nú svá sem hann var í þessum þrautum litu margir miskunnar augum til hans, ok sýndu honum nokkra huggan í orðum eða gerðum. Var sama grimd þeirra kórsbrœðra til hans, ok mátti þat ekki heyra, at honum væri til afsakanar sinna mála.

Einn tíma var svá komit, at hann hafði fengit leyfi til at koma í herbergi erkibiskups, sem hann lá í sjúkleika sínum, þó at óvitandum kórsbrœðrum í fyrstu. Svá sem Laurentius var kominn inn í herbergit ok fjǫturr á fótum, varð víst um af speorum ok njósnarmǫnnum kórsbrœðra; var hann þá dreginn út, ok farit með ekki þyrmliga.

Spurði erkibiskupinn, hvat harki var í herberginu; honum var sagt, at Lafranz væri kominn inn í stofuna, ok vildi hafa talat við hann, ok var í fjǫtrum, ok þá var honum kippt út nauðigum.

Erkibiskupinn segir þá með þungu andvarpi: "guð virði við hann, undir hvílíkum þunga hann á at standa af sínum mótstǫðumǫnnum, ok þolir hann þetta fyrir þá dygð ok þjónustu, sem hann veitti oss; en hvat mun honum stoða at hitta oss, þar sem hvárumtveggjum okkrum eyksk harmr at sjá annan; hann sér hǫrmung ok krankleika á mér, en ek sé eymd á honum."

Þá svaraði einn þjónustumaðr erkibiskups: "þat þykkir honum þungast," sagði hann, "at svá er sagt honum, at þetta sé yðar skipan, at hann er svá harðliga tekinn, ok þetta sé gǫrt eptir yðrum boðskap."

Þá talaði erkibiskupinn: "hví munu menn slíkt tala? þat er aldri mitt boð; vita muntu þat, at svá [sem] vér tókum þenna krankleika tóku kórsbrœðr af oss ǫll vǫld, svá í andligum sem veraldligum hlutum, ok því síðr skipum vér nokkrum hlutum eða stjórnum, at vér ráðum eigi hvat vér etum eða drekkum dagliga; eru þeir þeim ǫllum grimmari, sem stóðu með oss, þá er vér hǫfðum at standa í málaferlum við þá. Er þat nú auðsýnt, at guð bannar eigi at svá standi um tíma; en lát segja Lafranzi, at hann beri sik sem karlmannligast, því at ef hann heldr lífinu, er vonligt, at guð auðsýni hvárir réttara hafa staðit."

Var þetta sagt Laurentio, ok var honum mikil huggan at orðum erkibiskups. Létu kórsbrœðr hafa nú ríkari varðhǫld en áðr á Laurentio, svá at hann mætti hvergi hrœrask eða brott komask.

Allt góz Laurentii var gripit, sem vér sǫgðum, upp á erkibiskups garði, en bókum þeim sem hann átti varð undan skotit; var þat gǫrt með klókleika á þann hátt, at ýmsir prestar eignuðu sér af Íslandi, sem þá vóru í Þrándheimi um vetrinn.

Var Laurentius í þessu haldi um allan vetrinn, ok var þat miskunn guðs at hann helt lífinu, en móti náttúrligu eðli at hann tapaði eigi heilsunni.

Um várit, fjórum nóttum fyrir festum Tiburtii et Valeriani, sálaðisk Jǫrundr erkibiskup; var þá kosinn til erkibiskups Eilífr, er vér fyr gátum; var hann góðsiðugr maðr.

Þat varð til tíðinda á Íslandi, sem mikil hǫrmung var í, at brann kirkja í Skálholti næstu nótt fyrir Pálsmessu, svá skjótt sem menn eta mat sinn drykkjarlaust; var þá hvárki eptir aska né kol, þvíat or lopti ofan kom eldr sá. Þá andaðisk Hǫskuldr ábóti frá Þingeyrum ok margir prestar á Íslandi: sira Gamli á Hǫskuldstǫðum, ágætr prédikari, ok valdi or presta ok leikmenn, bœndr góða; var þat kallat manndauðavár. Þá var ok veginn herra Kolbeinn Bjarnarson af Karlamagnúsi ok Þorsteini. Í Noregi var drepinn Ǫgmundr únginndanz. Ófriðr í Noregi af hernaði Eireks Svíahertoga. Utanfǫr herra Árna biskups af Skálholti eptir kirkjubrunann.

Nú er frá því at segja, at kórsbrœðr létu sira Lafranz fara á kaupskip fjǫtraðan, ok skrifuðu út með honum til Jǫrundar biskups; var hann sviptr ǫllu sínu gózi, utan þat sem hann vildi gjarnast hafa; vóru þat bœkr hans, er á vóru lǫg heilagrar kirkju; varð þeim undan skotit. Létu þeir í haf ok urðu vel reiðfara; tóku með hǫldnu ok heilu á Gáseyri. Brutu kaupmenn af Laurentio fjǫtur, þegar þeir kómu í haf, sǫgðu þat eigi venjuligt, at flytja menn í prísund eða fangelsi um stór hǫf. Skjótliga var skilat boðskap kórsbrœðra til Jǫrundar biskups, í hverjum þeir sendu sira Lafranz undir hans umdœmi, ok hversu þeir þóttusk hafa tekit próf á hans málum, eptir því sagt var.

Kom Laurentius heim til Hóla; ok sem hann gekk inn í þat herbergi, sem biskup var í, fell hann á kné, en biskup stóð upp í móti honum, ok bað hann sitja hjá sér, ok svá sat hann undir matborði; var biskup hinn blíðasti við hann, ok bað sira Lafranz at hvíla sik þar þrjár nætr, ok svá gerði hann.

At þeim liðnum lét biskup kalla Laurentium í skrúðhús með kennimǫnnum; lét hann þá upp lesa boðskap erkibiskupsefnis ok svá kórsbrœðra. Sira Laurentius spurði þá biskupinn, hverir vegir skyldu á hans máli.

"Ekki treystisk ek at gefa þér aptr messusǫng fyrir þeirra framferði kórsbrœðra, en ek segi þér, at þú skalt at frjálsu fara fyrir mér um Ísland, hvert þér líkar, svá í Skálholts biskupsdœmi, ef þér líkar þar niðr at koma, eða í klaustrum; máttu ok sýna mikla nytsemd af þér í læringu ok kennslu, þar sem þú kannt fram at koma." — "Enginn hlutr þykki mér svá þungr sem sá," sagði Laurentius, "at ek skal eigi hafa messuembætti." — "Ekki fær þú þat," sagði biskup, ok stǫkk upp ok gekk í brott af herberginu.

Eptirfarandi nátt var Laurentius á Hólum, þá dreymdi hann merkiligan draum, at hann þóttisk standa upp yfir lestrakór; hann þóttisk halda á einni oblátu, svá hátt upp sem þá er prestr heldr upp í messu; á þessari oblacione var merkt Alpha ok O.

Einn prestr var þar kominn norðan um heiði, gamall, ok þó vel ok sœmiliga kunnandi, þeir lásu um morgininn eptir tíðir báðir saman. Laurentius sagði honum draum sinn. [Prestrinn mælti]: "þar sem þú vart kominn yfir kórinn hér at Hólum, þar muntu vera settr ok yfirskipaðr þann kennimanna kór, sem hér á Hólum er, en þar sem þú helt oblacionem, þar hafðir þú hit œðsta vald ok embætti í hǫndum, ok var merkt á Alpha ok O, þat þýðisk upphaf ok endir: svá sem þú hafðir hér skóla ok namt hér í fyrstu æfi þinnar, svá mun hér ok verða endir þinna lífdaga, í hinu hæsta valdi settr ok skipaðr".

"Hættú, hættú, prestrinn minn", sagði Laurentius, "þvíat svá em ek fyrirlagðr ok niðrstiginn nú, at þat munu mínir mótstǫðumenn ætla, at aldri skyli ek heiðrsmaðr verða, enda mun nokkurr annarr eiga þenna draum".

Síðan fór Laurentius vestr yfir Vatnsskarð, ok var þá Guðmundr vígðr til ábóta at Þingeyrum í stað Hǫskuldar móðurbróður síns; kom Laurentius þar, ok bauð at kenna þar brœðrum eða klerkum; en Guðmundr ábóti treystisk þá eigi at taka við honum, þvíat svá var hermt af orðum Jǫrundar biskups, at hann vildi ekki at Laurentius væri norðanlands í Hóla biskupsdœmi. Þaðan fór hann til vinar síns, sira Hafliða Steinssonar á Breiðabólstað í Vestrhópi; gekk sira Hafliði út í móti sira Laurentio ok tók við honum báðum hǫndum, ok lét tjalda stofu sína, ok setti hann et næsta sér, ok veitti honum svá sœmiliga sem einum biskupi.

Þá tǫluðu heimamenn sira Hafliða, hví hann gerði sér svá mikit at um þenna mann Lafranz, í svá mikilli óblíðu sem hann var við Jǫrund biskup.

Þá svaraði sira Hafliði hátt, svá at allir heyrðu: "þat munu muna synir mínir ok margir aðrir, at þessi króknefrinn, sem nú sitr hér hjá mér, Lafranz, þann sem allir fyrirlíta nú, hann mun verða biskup á Hólum". Var sira Hafliði í mǫrgum hlutum forspár.

Þaðan fór sira Laurentius suðr um land. Bauð Þorlákr ábóti honum austr í Ver, at kenna þar; þekktisk hann þat, ok var þar um tólf mánuðu, helt þar skóla ok kenndi mǫrgum klerkum ok brœðrum. Þar kenndi hann einum fátækum klerk, er Þorlákr ábóti veitti, er Runólfr hét; gaf sira Hafliði honum skólanafn, at hann skyldi heita amma, ok svá var hann kallaðr síðan; varð hann framr síðan ok góðr klerkr.

Þat gerðisk þá til tíðinda á þeim misserum, at þá kom Árni biskup Helgason með miklu valdi, er Hákon konungr hafði gefit honum, ok þar með kirkjuvið, at upp skyldi reisask þar með kirkjan í Skálholti. Þá kom ok út páfa boðskapr um Jórsala gjǫf. Víg Karlamagnús ok Þorsteins. Víg Orms. Bólnasótt mikil um allt Ísland ok dóu margir ungir menn.

Annat ár eptir gerðisk þat til tíðinda, at kennimanna fundr var apud Viennam in Gallia.

Var Laurentius þá í Veri í Þykkvabæ annat árit, ok kenndi þar; kom þá enn sú vissa norðan frá Hólum, at kórsbrœðrum mislíkaði at Laurentius væri vel tekinn, en honum stœði þat at vera í skriptum. Þá treystisk Þorlákr ábóti eigi at halda hann.

Bauð Hallr Sigurðsson honum þá til Dals undir Eyjafjǫll; hǫfðu þeir Sigurðr seltjǫrn, faðir hans, ok Laurentius forðum í Eyjafirði verit góðir vinir. Fór Laurentius þá til Halls í Dal; var hann þar um vetrinn, ok um várit vildi hann fara þaðan í brott, því at siðir þeirra Laurentii ok [Halls] vóru eigi líkir. Var Laurentio þá mjǫk áhugamikit, hvar hann mundi niðr koma.

Ok einn morgin um várit, sem Laurentius lá í sæng sinni, hann var þá mart hugsandi, mest um þat, hvar hann mundi niðr koma eða til hjálpar verða. Þá þótti honum renna á sik léttr hǫfgi; honum þótti maðr ganga í herbergit þar sem hann lá, hann var í kennimanns búnaði, gekk hann þar framan at sænginni, sem hann lá í, svá til hans talandi: "satt er þat, at þú ert í miklum þrautum ok nauðum, en ek legg þat ráð til með þér, sem til betrunar mun snúask um þitt efni, ef þú heldr því: les dagliga heilags anda tíðir, ok gleym því eigi, ok mun heilags anda miskunn hugga þik, ok leysa þína kvǫl ok þraut". Ok þegar sem þessi maðr hafði þetta talat, hvarf hann brott frá honum. Ekki varð Laurentio fyrir at spyrja hann nokkurs, eða hverr hann var, þvíat þetta bar skjótliga fyrir hann, ok svá skjótliga vaknaði hann; gerði hann guði þakkir fyrir vitrunina, en byrjaði upp tíðahaldit, helt hann síðan þessum tíðum til dauðadags.

Fám nóttum síðar en þetta gerðisk kom bréf af Norðlendinga fjórðungi til Laurentii, frá Þóri ábóta af Munka-Þverá, at hann bauð sira Lafranz norðr til sín, at kenna þar brœðrum ok klerkum um tólf mánaði fyrst, ok hér hafði hann [til] orlof Jǫrundar biskups; fekk hann sér síðan fœrleika norðr; kom hann til Munka-Þverár, sem vér gátum, ok tók Þórir ábóti ok brœðr líkuliga við honum, kenndi hann þar brœðrum ok klerkum.

Þat gerðisk til tíðinda um sumarit, at herra Kristiforus kom út, ok herra Ívarr hólmr. Andlát Evfemie drótningar. Kómu sendiboðar herra páfans til Noregs. Á þeim misserum andaðisk herra Þórðr ok herra Loptr.

Á næsta vetri eptir andaðisk virðuligr herra Jǫrundr biskup á Hólum, á Brigittar messu, þá hafði hann biskup verit sex vetr ok fjǫrutigir. Reisti hann upp tvau klaustr, á Mǫðruvǫllum ok Stað í Reyninesi; lét hann upp smíða kirkjuna á Hólum, ok prýddi hana at klukkum ok skrúða, ok auðgaði staðinn at lǫndum ok eignum, gulli ok brenndu silfri, ok ǫðrum góðum gripum, svá sýnask mun meðan Ísland er byggt.

Þat er eigi gleymanda, hversu til bar, er Laurentius frétti framferð ok andlát herra Jǫrundar biskups; hann var staddr í munkastofu á Þverá; var þá hringt ǫllum klukkum til sálutíða. Sem sendiboði kom frá Hólum með tíðindi, stóð Laurentius upp sem aðrir skjótliga, ok með þeirri skyndingu sinnar uppstǫðu fekk hann þann krankleika, sem aldri skildisk við hann til dauðadags, en þat var smáþarmamein; vottaði hann þetta sjálfr fyrir sínum trúnaðarmanni einum.

Herra Jǫrundr biskup skipaði áðr en hann andaðisk sira Þorsteini Illugasyni, er skarðsteinn var kallaðr, officiolatum Hóla kirkju, en sira Koðran [Hranason] af Grenjaðarstǫðum kallaðisk vera coadjutor Jǫrundar biskups, skipaðr af Eilífi erkibiskupi; en meðr því at sira Koðran hafði meira gengi, ok flestir vildu svá tala ok gera sem hann vildi, þá tók hann ǫll vǫld í andligum hlutum í Hóla biskupsdœmi.

Var Laurentius á Munka-Þverá um vetrinn; tóku þar margir mikinn þrifnað af hans læringu. Um várit eptir kom sira Koðran til Munka-Þverár; var honum þar fagnat sem einum biskupi.

Næsta dag eptir kallaði sira Koðran marga menn lærða at sér, [ok] tjáði fyrir þeim þau bréf, sem erkibiskupinn hafði honum út gefit, at hann skyldi vera coadjutor herra Jǫrundar, er hann var sagðr ellimóðr ok ófœrr, en þat hafði sagt [verit] annarsvegar en var, því Jǫrundr biskup mátti vel halda ǫllum sínum vǫldum fyrir fœrleiks sakir ok hrumleika, þó at hann væri gamall at ára tǫlu. Ok eptir upplesin bréfin, þau sem sira Koðran lét upp lesa, skaut hann á langri tǫlu, eptirspyrjandi, hvat mǫnnum sýndisk um, hvárr þeirra ætti officialis at vera, sira Þorsteinn, sem Jǫrundr biskup hafði skipat, eða hann; þóttisk hann vera voldugri, sakir bréfanna þeirra sem erkibiskupinn hafði gefit honum. Hlupu þegar allir upp með einu orðferli, at hans vald væri meira, sakir þess at hann hefði af erkibiskupi, en sira Þorsteinn af Jǫrundi biskupi.

Þar var inni sira Lafranz ok sat yztr af prestum. Þá talaði sira Koðran: "hvat sýnisk þér, Lafranz? þú kannt vel kirkjunnar lǫg, seg hvat þér sýnisk lǫg, hvárr okkar sira Þorsteins á at vera officialis Hóla kirkju, svá til komnu."

Sira Laurentius svaraði: "hví spyri þér, sira Koðran, slíkra hluta? farit heldr heim til Hóla ok látið kirkjunnar lagabækr segja yðr, því at þær ákveða þetta ljósliga; en kunnigt er mér þetta mál, at þér, sira Koðran, vórut skipaðir af erkibiskupi at vera coadjutor herra Jǫrundar biskups honum lifanda, er hann var ellimóðr; en svá sem hann fór fram af heiminum var ent hans vald í þessum heimi; svá ok eigi síðr var úti ok dautt yðvart vald [at] biskupinum dauðum. En meðr því at hann var heillar samvizku, er hann skipaði sira Þorsteini officiolatum ok vald í andligum hlutum yfir Hóla biskupsdœmi, því er þat minn skilningr, at sú skipan á at standa, sem hann gerði á síðustum dǫgum sínum."

Viðr þessi orð Laurentii varð sira Koðran svá reiðr ok œfr, at hann talaði opinberliga þessi orð: "verð úti, vondr falsari! skaltu hér ok engin lǫg um segja." — "Þat má ek gera," sagði Laurentius, "at ganga út frá yðr, en svá mun ganga meðal dýrra klerka, sem ek segir um þetta mál."

Var ok svá síðan orskurðat af erkibiskupinum, sem hann frétti at sira Þorsteinn hafði átt at hafa officialisdœmi, en eigi sira Koðran. Mátti sira Laurentius aldri koma í augsýn sira Koðrani, meðan hann var at Munka-Þverá, bauð hann ok Þóri ábóta, at hann skyldi láta hann fara þaðan í brott;

Fór þá sira Laurentius vestr til Þingeyra; tók herra Guðmundr ábóti feginsamliga við honum; setti hann þar skóla; kenndi hann þar Guðmundi ábóta ok mǫrgum ǫðrum.

Djákni var þar sá einn, er Egill hét, Eyjólfs son gullsmiðs ok Þorgerðar Egilsdóttur; á þenna mann lagði Laurentius alla ástundan, at kenna latínu; kunni hann sér vel í nyt at fœra; varð hann framr til lærdóms ok versificator sœmiligr.

Marga aðra lærði Laurentius, af hverjum vóru þessir fremstir: Þórðr son Guðmundar lǫgmanns; fátækr piltr, er Ólafr hét Hjaltason, honum kenndi hann svá, at [hann] varð góðr klerkr, ok var síðan skólameistari á Hólum. Sira Hafliði á Breiðabólstað kom ok undir hann syni sínum, er Einarr hét, var hann þá tíu vetra; fór hann þaðan til Hóla, sem Auðunn biskup kom út, ok var allan tíma meðr hans dóttursonum á Hólum, meðan hann var þar biskup, þvíat þeir sira Hafliði ok herra Auðunn biskup vóru kærastir vinir.