Bókastaðir

Sá atburðr hafði gǫrzk um várit fyrirfaranda, at Solveig Loptsdóttir, kona Þorvalds Geirssonar, er þá bjó í Lǫngu hlíð í Hǫrgárdal, fór til tíða til Bægisár á skírdagskveld, ok ein kona með henni; gengu þær báðar; bar svá til, at þær báðar gengu ofan í Hǫrgá ok drukknuðu þær; fannsk síðan lík Solveigar húsfreyju, ok flutti síðan Þorvaldr Geirsson lík húsfreyju sinnar Solveigar til Munka-þverár, ok gaf þangat mikit offr með líkamanum; átti hon þó leg at Bægisá, bjó þar þá sá prestr sem Hildibrandr hét, Grímsson. Fátt hafði verit miðil þeirra sira Hildibrands ok Þorvalds, svá it sama vóru ok fáleikar meðal þeirra hjónanna Þorvalds ok Solveigar; var prestr jafnan henni til hugganar með heilum tillǫgum. Var þat mikit góz, sem Þorvaldr lagði til Munka-þverár í sálugjǫf eptir hana, en til Bægisár lagði hann ekki meira en tólf álnir í legkaup.

Kærði Hildibrandr prestr þá um várit fyrir Jǫrundi biskupi, ok gerði ekki at. Síðan fór sira Hildibrandr til sira Laurentii á Mǫðruvǫllu í Eyjafjǫrð, ok kærði fyrir honum, [at hann] þóttisk eiga offr ok yfirsǫng, en líkama hennar eiga at hafa leg í kirkjugarði at Bægisá, með því at eigi var testamentum hennar sjálfrar vitanda, at hon hefði kjørit sér annarsstaðar leg, en at sóknarkirkju sinni á Bægisá. Laurentius gerði bréf með áminningum til Þorvalds, at [hann] skipi aptr líkamanum til Bægisár, ellegar geri sáttmál með prest, ok skipti svá viðr kirkjuna sem skynsamligt sé, af sálugjǫf, en líkaminn hafi frjálsan grǫpt á Munka-Þverá með orlofi sira Hildibrands. Þorvaldr varð fár við þetta bréf, ok sagðisk aldri hirða hvat hann segði, vildi hafa yfirsǫgn Jǫrundar biskups.

Síðan fór Hildibrandr til Munka-Þverár, ok krafði líkamans, bjóðandi honum aptr til þess legstaðar, sem hann átti at hafa; síðan krafði hann visitatores sér rétt af gera sǫgðu máli. Sira Laurentius áminnti þá ábóta ok brœðr, [at] gefa liðugan líkamann eða gera sáttmál á viðr prest. Ábóti ok brœðr svǫruðu fárliga ok buðu til Jǫrundar biskups, ok sǫgðusk aldri sinna hvat hann segði.

Síðan gerði Laurentius bréf heima á Mǫðruvǫllum ok fór til Munka-Þverár, fór upp á kór einn helgan dag, leggjandi á úrskurð með opnu bréfi, at líkamr Solveigar Loptsdóttur átti leg at Bægisá, fyrirbjóðandi messuembætti at flytja þar í kirkjunni meðan líkami hennar hvílir þar í kirkjugarði. Ábóti ok brœðr báðu Laurentium gefa sér copiam af úrskurðinum. Laurentius bað þá halda úrskurðinn, ok sagðisk þá vilja gefa þeim copiam, elligar eigi; skildu þeir þá at sinni með því.

Síðan skrifaði ábóti vestr til Jǫrundar biskups ok bróður Bjarnar; létu þeir enn syngja í kirkju sem áðr. Herra Jǫrundr biskup ok bróðir Bjǫrn skrifuðu norðr með sira Snjólfi, mest þess erindis, at þeir vildu fá láta úrskurðarbréf Laurentii honum til ásakanar, ef hann hefði skjótliga úrskurðat ok eigi laga geymt; hafði þat ok verit norðan sagt, at hefði verit lesit, ok var þat eigi sannindi.

Sira Snjólfr kom til Munka-Þverár með áðrnefndum boðskap; var þá ok sent til sira Laurentii ok herra Þórðar; kómu þeir, las Snjólfr upp bréf [bróður] Bjarnar visitatoris, at hann gaf orlof til at syngja í kirkju, þar til er þeir Jǫrundr biskup tœki á prófi á málum eptir páska. Slíkt hit sama skrifaði Jǫrundr biskup.

Krafði Snjólfr Laurentium at láta lesa úrskurðarbréf sitt; ok eptir þat las Laurentius bréfit, ok sem komit var at enda bréfit, greip ábóti til bréfsins í kirkjunni ok margir menn með honum; rifu þeir í sundr bréfit, ok frá innsiglit; vóru þeir síðan dregnir ok hrundnir út af kirkjunni ok kirkjugarðinum, en engi meiri handa-tiltæki urðu þar mǫnnum til skaða. Var Laurentius þá svá afli borinn, at tvísýnt var, at hann mundi ei skaða af fengit, ef herra Þórðr hefði eigi honum hjálp ok styrk veittan.

Var þetta upphaf til sundrþykkis með Laurentio ok Jǫrundi biskupi; var Snjólfr mest þá at sinni, sem optar, í mótgangi við Laurentium. Var nú kyrt fram yfir páska.

Eptir Jóns dag Hóla biskups riðu þeir herra Jǫrundr ok bróðir Bjǫrn norðr til Mǫðruvalla í Hǫrgárdal; kǫlluðu þeir Hildibrand prest á Bægisá til sín ok svá Þóri ábóta á Munkaþverá; gerði biskup sáttmál í milli þeirra; skyldi líkami Solveigar hafa frjálsliga leg at Munka-þverá, en prestr var leiddr af með nokkuru litlu, þvíat þá var endir máls, at Jǫrundr biskup réð [einn] ǫllu, við hvat manna sem eiga var í Hóla biskupsdœmi, því til þrautar var þat, at allir vildu svá sitja ok standa ok alla lund vera láta sem hann vildi, þvíat hann hafði vitsmuni um alla fram til veraldar vits, en sparði eigi peninga.

At þessu sáttmáli var ekki kvaddr sira Laurentius, reið hann þó til móts við þá til Mǫðruvalla; gerðisk þá greinir ok sundrþykki meðal þeirra bróður Bjarnar; fannsk þat á, at bróðir Bjǫrn vildi allt vera láta eptir því sem Jǫrundr biskup vildi. Laurentius beiddi hann ok svá krafði, at þeir skyldu rœkta erkibiskupsins boðskap, ok visitera kirkju frá kirkju [ok] skoða eptir málaferlum. Bróðir Bjǫrn sagðisk ekki vilja rekask um óbygðir í Hóla biskupsdœmi, ok sagðisk vilja fara suðr til skips, ok svá aptr til Noregs.

"Þat er minn vili", sagði Laurentius, "at vit rœktim sem bezt erendi míns herra erkibiskupsins, ok visitera um allt Hóla biskupsdœmi, ok ráðum okkr síðan í skip, þat sem nú er hér á Gáseyri, ok fǫrum þar á til Noregs aptr í sumar".

"Far sem þér líkar!", sagði bróðir Bjǫrn, "ekki heptir þú mik af minni fyrirætlan"; ok var sú ráðagerð þeirra Jǫrundar biskups reyndar, at hann skyldi fara í skip fyrir sunnan, ok koma fyrr en Laurentius til Noregs, ok ófrœgja framferðir Laurentii. "Þá muntu vilja samþykkja, at ek einn taki upp beggja okkart starf", sagði Laurentius.

"Far með sem þér líkar!" [sagði bróðir Bjǫrn].

Fór bróðir Bjǫrn heim aptr til Hóla með herra Jǫrundi, ok skildu þeir Laurentius þar; þóttisk hann nú kominn í þungt efni: ógǫr ǫll erendi í Norðlendinga fjórðungi; ráðgaðisk hann um við vini sína, hverju nú væri fram faranda, kenndi hann alla þessa ráðagerð Jǫrundi biskupi, þvíat hann vissi, at þat var hans vili at visitatores væri í brott sem skjótast. Ráðlǫgðu þeir honum fyrir norðan heiðar, at taka at sér ǫll vǫld, ok visitera sub negotio visitationis, ok fara fram í móti Jǫrundi biskupi, ef hann vildi eigi hlýða boðskap erkibiskups.

Skrifaði hann þá til síns kæra vinar sira Hafliða Steinssonar, eptir fréttandi, hvat hann ráðlegði honum. Skrifaði hann svá aptr til hans, at hann skyldi aptr fara í því skipi sem bróðir Bjǫrn, ok hitta svá erkibiskup ok kórsbrœðr jafnfram honum, en bað [hann] þess mest varask, at gera nokkut á móti Jǫrundi biskupi, eða fara því nokkru fram í móti hans vilja, segjandi, at þó at hann væri góðr klerkr, var hans þat eigi at sigra herra Jǫrund biskup, sakir þeirrar hamingju ok hǫfðingsskapar, sem honum fylgði, ok mætti hann sér mestan óbata gera, at stríða nokkut á móti honum.

Ok sem þessi boðskapr kom aptr til Laurentii, talaði hann svá: "Veit ek at sira Hafliði, kompán minn, vill mér vel, en ekki má hann þat heyra, sakir þeirrar vináttu ok elsku sem hann hefir við Jǫrund biskup, at nokkur maðr tali eða geri í móti honum; en ek skyldumsk til at gera boðskap míns herra erkibiskups".

Tók hann þann upp sem honum varð þyngri, at vera eptir í Norðlendinga fjórðungi, en bróðir Bjǫrn fór til Skálholts fyrst, ok síðan í skip; var hann þá gœddr af Jǫrundi biskupi góðum gjǫfum. Skrifaði hann utan með honum til erkibiskups ok kórsbrœðra.

Þenna vetr, sem þá var umliðinn, bar þat til tíðinda fyrir sunnan land á Íslandi, at landskjálfti varð svá mikill, at ofan fellu þar fyrir átján bœir.

En í Noregi gerðisk þat til nýjunga, at herra Jǫrundr erkibiskup tók mikinn krankleika, á þann hátt, at hann tók fótarmein í fyrstu; síðan sló upp í búkinn. Tóku kórsbrœðr til sín ǫll vǫld ok stjórn, svá í veraldligum hlutum sem andligum, svá at eigi var meir hjá honum en tveir sveinar ok steikari hans; vóru nú ok út skýfðir allir þeir, sem áðr hǫfðu verit í vinskap hans, eða með honum staðit í málaferlum.

Nú er þar til at taka, sem fyr var frá horfit, at bróðir Bjǫrn var í brottu úr Hóla biskupsdœmi, en Laurentius var eptir. Var hann eggjaðr af nokkrum, at hann skyldi byrja upp negotium visitationis, ok svá gerði hann; vildi engi sinna hvat hann sagði; skutu allir, þeir sem tǫluðu til, sínum málum til herra Jǫrundar [biskups], ok kom hann engri yfirferð [við].

Síðan reið hann heim til Hóla, ok krafði biskup at bjóða upp fyrir sér gisting á stǫðum; biskup sagðisk þess eigi skyldr, sakir þess, at sá annarr, sem svá hár væri í valdi sem hann, var í brott úr [biskups -] dœminu. Laurentius sagði: þó at hann vildi vanrœkja at visitera eða rœkta erkibiskups erindi, eða hann væri ǫrdauðr, at hann skyldi líka vel fram fylgja erendum sem hans var skylda til. Samdi þeim biskupi ok Laurentio hér eigi um.

Síðan fór Laurentius upp á kór einn hátíðisdag, sem þá var nálægr, ok talaði af mǫrgum ósiðum, sem fram fór þar heima á staðnum, mest af hórdómi ok frændsemis spellum; heyrði þat til mest frændkonum biskups, Bǫðvarsdœtrum, er menn vissu eigi, at þær hefði opinberar skriptir, fǫstur eða útistǫður, ok svá víða annarsstaðar í Hóla biskupsdœmi, ok margt fœri vanrœkiliga fram; var þá þegar gǫrt óhljóð. Svá endi hann sína tǫlu, ǫllum heyrundum, at menn skyldu af létta sínum vondum framferðum ok til batnaðar snúa. Gáfu frændkonur biskups engan gaum at áminningum ok hans hjálpsamligum kenningum, heldr þegar sem hann kom út af kirkjunni, eptir messuna, var honum bríxlat ok mǫrg háðungarorð veitt af frændum biskups.

Vóru þá margar greinir milli Jǫrundar biskups ok Laurentii, svá at um síðir snerisk upp í fullt hatr. Sá Laurentius, at hann kom engri hirting áfram við fólkit, síðan biskup var honum svá mótdrægr; tók Laurentius far í Gáseyrarskipinu.

Jǫrundr biskup sendi ok utan prest sinn einn, er Guðmundr hét Halldórsson, við miklu gózi ok presentum til erkibiskups ok kórsbrœðra, ok bréfum þeim sem Laurentio vóru í móti. Gerðisk biskup Jǫrundr mjǫk ellimóðr; var hann lǫngum heima; þótti honum fyrir í at hrekjask ok visitera. Hafði Laurentius nóterat upp mǫrg málaferli, sem mjǫk hǫfðu vanrœkiliga fram farit ok [hann] varð víss, ok hjúskaparmál einkanliga.

At síðustu, sem kaupmenn [vóru] seglbúnir, kom Laurentius til Hóla; tǫluðusk þeir biskup þá við; las Laurentius þá upp þá alla hluti, sem hann hafði saman lesit af vanrœkt ok ólǫgligum framferðum biskups; "vil ek ok ekki leynask fyrir yðr, herra biskup, at þessa hluti alla mun ek upp lesa fyrir erkibiskupi".

Linaðisk Jǫrundr biskup þá, svá segjandi: "býð ek þér þat, sira Laurentius, at vit leggim niðr okkur málaferli, ok skrifi sáttgjarnliga hvárr með ǫðrum: vér fram með þér til erkibiskups, en þú sker í sundr þetta bréf, sem þú hefir nú upp lesit oss til saka, ok sver þann eið, at þú skalt oss hollr ok trúr".

"Veit ek", sagði Laurentius, "at svá mikill er ríkdómr yðarr, yfirvald ok hǫfðingsskapr, at þér getið mik sigrat ok undirlagt, [en] eigi heldr ek þá eið þann, sem ek sór fyrir mínum herra erkibiskupinum, at ek skyldi honum sannindi segja af framferðum biskupanna ok málaferlum".

Ok þegar sem hann hafði varla úti þessa sína tǫlu, spratt Jǫrundr biskup upp, ok náði Laurentius eigi við hann at tala, ok skildu þeir. Fór Laurentius norðr á Gáseyri, ok svá í skip; létu kaupmenn í haf nærri Bartholomeusmessu; byrjaði þeim ekki mjǫk, ok vóru lengi í hafi; tóku norðr við Naumudali í fyrstu, en þó byrjaði þeim þá suðr, ok inn til Þrándheims um haustit nærri Michaelsmessu.

En þat er at segja frá Birni, at hann kom til Þrándheims nærri Maríumessu síðari, kom hann með bréf ok boðskap Jǫrundar biskups, ok bar hann eigi af heilu sǫguna Lafranzi, segjandi hann hafa þau mǫrg bréf erkibiskups upp lesit á Íslandi, at hann kvazk eigi vita, hversu hann hafði at komizk; hlýddu kórsbrœðr fullvel á þenna hans framburð; var þá þegar sú ráðagerð gǫr, at þegar sem hann kœmi fram þangat skyldi gripit hans allt góz, bréf ok skilríki, en reka hann í myrkvastofu. Hrópaði Bjǫrn hann sem hann orkaði; var þó því mest trúat, sem Jǫrundr biskup hafði skrifat fram, til erkibiskups ok kórsbrœðra.

Nú er at segja frá því, at Laurentius lét flytja sik frá kaupskipinu inn til bœjarins, ok vissi ekki hvat títt var, en þeir hǫfðu lagt við Hólm, ok vissu sér engis ótta vonir. Af þessu hǫfðu kórsbrœðr þegar njósn, ok sendu sveina sína ofan á bryggjurnar með nokkura klerka; ok þegar sem Laurentius ætlaði at stiga af bátnum, ok hann sté upp á bryggjurnar, gripu klerkarnir hann, svá segjandi: "þú Lafranz, skalt fara með oss, þér er fyrir búit herbergi þat, sem vér skulum fylgja þér til". Hlupu þá þegar at fjǫldi vápnaðra manna; leiddu þeir hann í meðal sín í fyrstu, ok þegar hann skynjaði at hann var fangi, vildi hann viðr brjótask; gerðu þeir ýmist at þeir drógu hann eða báru, þó með engri vægð, þar til sem þeir kómu at myrkvastofu, sem svívirðiligast var, ok kǫllut var Gulskitni, þar var honum hrundit ok steypt niðr, var þar bæði fúlt ok kalt, ok svá myrkt, at eigi sá handa sinna skil; síðan var járnhurð læst, þeirri sem fyrir myrkvastofu var; helt Laurentio við óviti sem hann kom niðr á steinmúrinn; ok sem hann vitkaðisk signdi hann sik, ok bað guð hjálpa sér. Reistisk hann þá upp; fann hann, at þar máttu eigi vera meir en þrír menn senn. Ekki var þar ok lífs kvikindi.

Svá skjótt [var] farit at þessu, sem nú var frá sagt, at hvárki kom þessi maðr Laurentius fyrir sik orði né eiði sér til afsakanar eða hjálpar síns máls; ok svá sem þetta var at gǫrt, gengu þeir til kórsbrœðra, ok sǫgðu þeim hvar komit var; síðan sendu sǫmu menn út til kaupskipsins, upp at taka þat góz sem Laurentius hafði átt í skipinu; vóru kaupmenn svá haldinorðir, at þeir vildu engan hlut segja þeim, ok tóku í fyrstu til vápna, ok vildu verja, at þeir tœki þar enga rannsókn uppi. Þá tóku þeir svein hans, er hann hafði haft, ok vildu nauðga honum til at hann segði; vildi hann þat með engu móti. Vísir urðu þeir þó af einum þrœnzkum kaupmannssveini hvar kistur hans vóru.

Var þegar gripit ok fœrt í brott á biskupsgarð allt þat góz, sem hann átti, minna ok meira, undir vald kórsbrœðra ok Niðarósskirkju: kistur brotnar upp; ǫll bréf ok skilríki hans vóru gripin frá honum, ok lesin fyrir kórsbrœðrum. Sǫgðu þeir at hann hefði nokkur þau bréf, at þeir vissu eigi hvaðan þau vóru at komin, ok erkibiskup hafði ekki honum út gefit, ok þat var þó með engu móti prófat. Hǫfðu kórsbrœðr capitula um daginn eptir sem Laurentio var inn kastat í myrkvastofu; kom þá engi maðr til þeirra, ok vissu menn ekki hvat þeir tracteruðu.

En þat er at segja frá Laurentio, at hann var í sǫmu myrkvastofu tvær nætr, ok bar til hans sá sem geymdi myrkvastofuna, kveld ok morgin, brauð ok lítit fleski ok súrt mungát; neytti hann þess nær ekki.

Hlupu ok saman sveinar erkibiskups, sem verit hǫfðu, ok margir kunningjar hans í býnum, sem verit hǫfðu, þá er hann var í sínum heiðri, segjandi ljósliga kórsbrœðrum, at þetta vóru syrgiligir hlutir sem þeir gerðu, at grípa manninn ok í myrkvastofu svelta, fyr en prófat væri hvat hann hefði gǫrt, ok eptir prófan gengi mál hans. Þeir sǫgðu, at þat var auðprófat, at hann hefði farit með falsbréf til Íslands, ok komizk at innsigli erkibiskups, ok skrifat undir bréf með þeim skilningi, sem hann vildi sjálfr sett hafa. Þá tǫluðu menn, hví hann skyldi eigi ná at hitta erkibiskupinn. Þeir sǫgðu at hann væri honum svá reiðr, fyrir flutning bróður Bjarnar ok bréf Jǫrundar biskups á Hólum, at hann vildi með engu móti sjá hann. Vóru þat ósannindi þeirra, því ǫll bréf ok boðskap tóku kórsbrœðr til sín; þeir skipuðu ok ǫllum málum, ok stjórnuðu ǫllum hlutum, svá veraldligum sem andligum, en erkibiskupinn lá í sínum harmkvælum, ok vóru ǫll ráð af honum tekin.

Eilífr, sem síðan [var] kosinn til erkibiskups, var officialis, en sira Auðunn rauðr var einn hverr gildastr ok ríkastr ok mest metinn af ǫllum kórsbrœðrum. Sighvatr landi var dauðr. Vóru þeir Eilífr ok Auðunn þungastir Laurentio, þvíat hann hafði áðr lesit bannsetningarbréf á kór yfir þeim, því engi treystisk annarr til. Sira Salamon var þá nýtekinn kórsbróðir, ok fyrir litlu kominn frá studium; lagði hann aldri í móti Laurentio, ok svá enn tveir aðrir, en þá vóru allir aðrir honum til mótdrægis.

Nú er þar til at taka, at svá sem hann hafði verit tvær nætr sveltr í myrkvastofunni létu kórsbrœðr kalla hann; sátu þeir allir í bekkinn, sem vani var, en hann var settr niðr á gólf, ok fjǫturr á fótum, ok var hann mjǫk lágtalaðr, því mjǫk hafði liðit at honum í myrkvastofunni, ok áðr hafrekinn maðr, ok því var von, at hann væri ekki mjǫk hátalaðr, en þó heilsaði hann upp á þá. Þá þǫgðu þeir við honum. Þá tǫluðu þeir: "allt œptir þú hærra, sira Lafranz, þá þú last bannsetningarbréf yfir oss." — "Kunnit mik ei þess, þó at ek gerða boðskap míns herra," sagði hann.

"Nú skal auðsýna ok opinbera", sǫgðu þeir, "sakir þær sem þér eru gefnar". Var þá lesit bréf þat er þeir hǫfðu gǫrt, at honum vóru gefnar tvær sakir: ǫnnur, at hann hefði falsat bréf erkibiskups, en sú fyrri, at hann hefði sukkat gózi ok offri hins heilaga Ólafs, þá er hann hafði með at taka offrinu, ok var til skipaðr af erkibiskupinum; var honum aldri þessi sǫk fyr gefin, áðr hann fór til Íslands. Þá vóru lesin bréf þau, sem Jǫrundr biskup af Hólum hafði skrifat honum til þunga. Var Laurentius þá eptir spurðr, hvárt hann vildi meðganga þessum hlutum óþrúgaðr, ok þá skyldi þeir sinna máli hans.

Hann segir þá: "í valdi yðru er nú, hversu þér vilit skipa með mik, eða hvárt ek skal lífinu halda eða ei, en ekki segi ek þat upp á mik, sem ekki hefi ek gǫrt."

Þá hlupu upp nokkurir af kórsbrœðrum, svá segjandi: "of lítt er hann enn prísaðr til þess; mun hann allt fleira segja, ef hann ferr aptr í Gulskitni."

Þá vóru honum boðnir tveir kostir: at gera þar í Noregi slíka skript, sem officialis setti honum, eða fara aptr til Íslands undir vald Jǫrundar biskups, ok vera í haldi þar til hann fœri í skip.

"Þat mun ek taka, sem flestir munu sízt ætla," sagði Laurentius, "þat kýs ek," sagði hann, "at þér sendit mik út til Íslands undir vald Jǫrundar biskups." Lýsti officialis því, at hvert þat plagg, sem hann hafði með farit, skyldi heilǫg Niðarósskirkja eiga.

Var honum fengit þat herbergi, sem á var gluggr, ok hann mátti lesa við tíðir sínar, ok fengit til kostar brauð lítit ok annan rétt, ok þar með drekka mungát lítit; hafði hann fjǫtur á fótum um nætr; þrútnuðu upp á honum fœtrnir, en skyrbjúgr hljóp í búkinn; kómu Íslendingar jafnan til gluggsins ok tǫluðu við hann; báru margir menn til hans kost ok drukk, svá at hann hindraði ekki þarfyrir. Þetta var sagt kórsbrœðrum, ok létu þeir járngadda utan við gluggann, svá at engi skyldi mega tala við hann. Kom sú kona til hans, er Þuríðr hét, Árnadóttir, ok hann átti með pilt einn er Árni hét, optsinnis til gluggsins, ok fœrði honum nokkut til kostar eða hjálpar, þat sem hon mátti.