Bókastaðir

Eptir tǫlu herra Áka stóð Hákon konungr upp, ok talaði bæði með latínu ok norrœnu, ok svá kom at síðustu, at hann sagði tvá kosti fyrir hǫndum, annattveggja: at kórsbrœðr þeir, sem áðr vóru í bann lýstir af erkibiskupi, skyldu annattveggja vera útlagir af Noregi ok ǫllu hans ríki, ok allir þeirra fylgjarar, eða falla fram í stað fyrir erkibiskupinn, ok leggja ǫll sín mál á hans vald, með konungsins ok frǫmustu manna ráði, ok út ná þó at sinni með øngu móti af því sama herbergi ókvantaðir, nema þeir gerði svá þegar í stað eptir konungs boði. Nú svá sem kórsbrœðr sá, hvílíkr voði var fyrir dyrum, stóðu þeir þegar upp, fram fallandi fyrir erkibiskupinn, leggjandi ǫll sín mál á hans vald. Næsta dag eptir var upp sagt sáttmáli milli erkibiskups ok kórsbrœðra; játuðu þá hvárir ǫðrum ok þeirra mǫnnum friði ok náðum. Helzk þessi sátt um tvau ár alldyggliga; var sira Laurentius nú í friði ok náðum, vel haldinn með Jǫrundi erkibiskupi, ok var pœnitentiarius ok [settr til] at geyma offr hins heilaga Ólafs.

Viljum vér þat eigi láta um líða at birta ok frá segja, hvat gerðisk í ǫðrum lǫndum tíðenda á þessum árum. Svá er sagt at einn ríkr hǫfðingi stríddi á sjálfa Roma; síðan gerði hann sætt viðr Bonifacium páfa, svá at hann fekk systurdóttur páfans; en herra páfinn vann þat til friðar heilagri kristni, at hann veitti sjálfr brullaup þeirra, ok lofaði at eta kjǫt á pálmsunnudag, en hann fyrirbauð, at nokkur maðr skyldi slíkt gera at hans dœmum. Á því ári andaðisk Bárðr kanceler. Á því ári kom út herra Álfr or Króki; honum vóru skipaðir tveir fjórðungar á Íslandi, Norðlendingafjórðungr ok Austfirðingafjórðungr. Þá kom út til Íslands Loðinn lǫgmaðr með konungsbréf. Ári ǫðru eptirfaranda var hengdr Auðunn hestakorn ok brennd Margrét, er kallaðisk vera dóttir Eireks konungs, [ok bóndi hennar].

Comete var sén af kaupmǫnnum í hafi um Mikelsmessuskeið; sýndisk þeim hon meiri ok dǫkkvari en aðrar stjǫrnur, ok var á kleppr niðr, ok fór hon hvern aptan, er þeir sá hana, ǫfugt, frá landnorðri til norðrs. Var fyrir sunnan land ok sén cometa hálfan mánuð nær vetrnáttum. Cometa var ok sén í Bjǫrgvin móti langafǫstu, en í Róm fyrir páska. Herra Jǫrundr biskup á Hólum lét hefja sǫng at nýju kirkjunni á Mǫðruvǫllum í Hǫrgárdal, er hann hafði gera látit. Krók-Álfr kom til Noregis ok sagði Hákoni konungi margar nýjungar af Íslandi.

Á því ári eptirfaranda, sem nú var greint, andaðisk Bonifacius páfi; vígðr Benedictus páfi, þá var ok vígðr Árni biskup Helgason til Skálholts. Þuríðr Árnadóttir af Borgundi kenndi sira Laurentio pilt, er Árni hét; átti sú sama kona síðar pilt með sira Salomone, er Bárðr hét.

Á því ári næsta eptirfaranda andaðisk Benedictus páfi, en vígðr Clemens páfi.

Þá kom út til Íslands Álfr or Króki, hann hafði mǫrg konungsbréf ok margar nýjungar; fór hann meðr því yfir landit; hann kallaði marga góða bœndr útlaga. Gerðu menn at honum fǫr á Hegraness þingi, ok svá á Oddeyrar þingi. Varð hann svá hræddr á Hegraness þingi, at hann vissi varla hvar hann átti at hafa sik; bǫrðu strákar ok lausamenn á skjǫldu, ok með ópi ok háreysti; varð hans hjálp þat, at þeir drápu hann ekki, at herra Þórðr af Mǫðruvǫllum ok aðrir herrar létu bera skjǫldu upp fyrir hann.

Maðr er nefndr Bergr rindill, hann var bóndi, ok mikill angrgapi; var hann ok fremstr af ǫllum leysingum at sœkja at Álfi á Hegraness þingi. Ok svá sem herra Jǫrundr biskup tók skyldugisting at Hofi á Hǫfðastrǫnd, svá sem herra Jǫrundr biskup var yfir borði um kveldit, kom í stofuna inn gangandi áðrnefndr Bergr rindill, ok fleygði sér niðr fyrir fœtr biskupi, svá segjandi: "allt á guðs valdi ok yðru, herra biskup!".

Jǫrundr biskup spurði: "hvat stendr þik, Bergr"! sagði biskup.

"Ek hefi ratat í hǫrmuligan glæp", sagði Bergr; "ek drap í dag á Hegraness þingi Krók-Álf".

Biskup spurði þá: "hversu vannt þú at Álfi?"

— "Ek, herra, lagði Álf í gegnum með spjóti; býð ek mik nú til þeirrar skriptar, sem þér vilit á mik leggja".

"Stattú upp, Bergr", sagði biskup, "því at missýnzk hefir þér, Bergr", sagði biskup, "þvíat eigi hefir þú drepit Krók-Álf, ok lifir hann enn; ok far upp undir borð ok tak til matar, eigi mun ek forðask at samneyta þér, þvíat engi manndrápari ertú".

"Mun þér þat kunnigra, en mér, biskup? því at þó hafa enn aukizk vandræðin; drap [ek] enn annan mann", sagði Bergr.

"Þegi þú", sagði biskup, "ok ljúg engri heimsku á þik, þvíat þat vita menn áðr at þú ert engi ofrhugi, ok eigi reyndr í orrostum eða bardǫgum, heldr hyggjum vér þik hverjum manni blauðara, ef karlmennsku þarf at þreyta".

Nú sem þeir biskup ok Bergr áttu þetta at tala, kómu menn í stofuna, þeir sem á þinginu hǫfðu verit um daginn, ok sǫgðu at Álfr lifði, ok var í ferð herra Þórðar, ok ætlaði norðr yfir heiði.

En þegar sem Bergr sá, at menn kómu inn í stofuna, tók hann til fóta, ok hljóp til kirkju, ok innar í kórinn ok undir tjald, ok leyndisk þar, allt þar til er biskup kom til kirkju; gat hann þá svá talat kjark í Berg, at hann gekk með ǫðrum mǫnnum. Þótti hann jafnan [síðan] heimskari maðr en áðr; en þat prófaðisk allt sannindi, sem Jǫrundr biskup hafði sagt, þvíat þat var sannliga talat til Jǫrundar biskups, at hann var hverjum manni vitrari ok glǫggvari um alla hluti, sem þá vóru á Íslandi, meðan hans dagar vóru uppi.

Fór Krók-Álfr norðr í Dynhaga, ok var þar um vetrinn fram yfir jól; tók hann þá sótt, ok andaðisk or þeirri, ok liggr á Mǫðruvǫllum í Hǫrgárdal. Var þat flutt Hákoni konungi, at Íslendingar hefði drepit Álf; urðu þar margir eiðum fyrir at standa.

En nú er þar til at taka er frá var horfit, at sira Laurentius var í Þrándheimi í Niðarósi með Jǫrundi erkibiskupi vel haldinn, sem fyr var sagt; var þó mǫrgum mikil ǫfund á, svá framt sem hann var tekinn af erkibiskupi.

Einn dag var þat, at erkibiskupinn hafði capitulum með kórsbrœðrum ok ǫðrum framandi klerkum, sem þá hjá honum vóru; tjáðu [þeir] fyrir honum, at honum byrjaði at senda visitatorem út til Íslands; fluttu þeir fyrir erkibiskupinum, at þar væri bezt til fallinn sira Lafranz, því hann var góðr klerkr [ok] barnalinn á Íslandi.

Erkibiskup var þessum flutningi samþykkr, kallandi sira Laurentium til sín, birtandi honum, at hann vildi senda hann til Íslands í visitationem með erkibiskups valdi, bað hann koma til sín næsta dag eptir ok svá gerði hann.

Talaði erkibiskupinn þat sama til Laurentii, at hann vildi senda hann til Íslands, en sira Laurentius svaraði svá orðum erkibiskups: "vel viti þér, minn herra, at ek geri gjarnan yðarn vilja; en ek kenni mik vanfœran til þessa sakir allra hluta, en einkanliga mest þat, sem ek hefi engan vana til at prédika guðs erindi fyrir fólkinu; ok ef þér vilit, at ek ráðimsk til þessa embættis, sendit með mér prædicatorem nokkurn, þann sem teli fyrir fólkinu; hefir ek ok talat með bróður Bjǫrn af prédikara lifnaði; vill hann fara með mér, ef þér vilit, þó svá, at hann vill jafnfram mér hafa vices, ok vera svá in negotio sem ek."

Þá talaði herra Jǫrundr erkibiskup: "eigi sér þú þetta svá glǫggt, sira Lafranz, sem hœfði sjálfum þér til nytsemdar, en þú veizt vel, at vár herra segir svá, quod: omne regnum in se divisum desolabitur; verðr þat ok optsinnis, at tvískipt ríki eyðisk skjótliga, ok verðr sjaldan samþykkiligt sín á meðal; mun þér ok svá gefask í þessi grein, at þessa muntú mest iðrask, at þú tekr prédikara bróður þér til samlags, því jafnan verða þeir eigi traustir í málaferlum, eða í ǫðrum félagsskap."

Lǫgðu þá til kórsbrœðr, meir fyrir gráleika sakir við Lafranz en heillar tillǫgu, at þat skyldi hann aldri láta, at hafa bróður Bjǫrn með sér. Stǫðvask þá sú ráðagerð, at þeir bróðir Bjǫrn ok sira Lafranz vóru skipaðir visitatores út til Íslands með jǫfnu valdi báðir; hafði erkibiskupinn þó miklu meira kærleika með heimugleik á sira Lafranz en til bróður Bjarnar; tóku þeir báðir hinu sterkustu bréf í sín erindi til valda.

Auðsýndi erkibiskup hvern kærleika hann hafði til sira Lafranz, at hann gaf honum með sínu opnu innsigli þrjár membranas; en þau bréf eru svá felld, at innsigla skal, en skrifa ekki á; skal sá, sem út er gefit, þá slíkt á skrifa sem honum líkar, ok sverja eið áðr, at hann skal ekki þat skrifa á, sem til skaða sé þeim sem út gefr eða hans kirkju, ok þenna eið sór sira Laurentius, ok var innsiglat svá tveir trúnaðarmenn erkibiskups vóru hjá. Skrifaði ok erkibiskupinn út til biskupanna, Jǫrundar biskups ok Árna, kærlig bréf, at þeir væri fyrnefndum visitatoribus góðviljugir ok til styrktar í sínu valdi.

Vóru þeir síðan ráðnir í skip, þat sem til Íslands gekk; tóku visitatores orlof af erkibiskupinum með mikilli blíðu.

Nú er frá því at segja, at visitatores létu í haf ok urðu vel reiðfara, ok kómu út á Eyrum sunnanlands, riðu upp í Skálholt; tók herra Árni biskup við þeim harðla sœmiliga, bjóðandi þeim sitja svá lengi þeim vel líkaði; þekktusk þeir þat gjarnan.

Ok svá sem kom hinn næsta dag fyrir Þorláksmessu um sumarit, talaði Laurentius svá til bróður Bjarnar: "nú er sókn mikil í Skálholt um allt Ísland, ok skaltú, bróðir Bjǫrn, fyrir hugsa þik um sermon á morgin, einkanliga af dýrð hins heilaga Þorláks biskups, þvíat þat er nú viðrkvæmiligast."

Þá svaraði bróðir Bjǫrn: "undarligir menn eru þér Íslendingar, þvíat þér kallit þá marga heilaga menn, sem hér hafa vaxit upp hjá yðr, ok í ǫðrum lǫndum vita [menn] engi skyn á, því er mikil dirfð yðar Íslendinga, at þér haldit þenna mann helgan, sem erkibiskupsstóllinn í Niðarósi heldr enga minning af; skal ek heldr í kveld, sem þeir klerkarnir ætla at fara til aptansǫngs, fara upp á kór, ok fyrirbjóða biskupinum ok ǫllum klerkum at syngja af þessum manni Þorláki, fyr en þat er lǫgtekit af várum herra erkibiskupinum, ok ǫllum biskupum í provincia Nidarosiensis ecclesie, ok svá vil ek at þú gerir, þvíat þú ert í valdi jǫfnu ok ek."

"Hætt þú, hættú," sagði Laurentius, "ok lát eigi ofar koma þessa fólsku, þvíat þat vita allir hér á þessu landi ok svá víða annarsstaðar, at hinn heilagi Þorlákr biskup er sannheilagr maðr, ok hann gerði margar ágætar jartegnir ok gerir, ok hann mun hefna þér, ef þú bœtir eigi við guð ok þennan blezaða biskup." Skildu þeir svá tali, at sinn veginn þótti hvárjum.

Kallaði bróðir Bjǫrn til sín steikara sinn, ok bað hann matgera sér kjǫt fyrir Þorláksmessu um daginn í Skálholti. Þótti þetta mjǫk undarligt; var hringt til helgihalds um kveldit; ok svá sem komit var at aptansǫngs tíma, kom maðr skyndiliga til Laurentii, segjandi, at bróðir Bjǫrn bað hann koma skjótliga til sín. Hann gekk í þá stofu, sem hann var í; sá hann bróður Bjǫrn liggja í sæng sinni, stynjandi með sjúkligu andvarpi. Talaði þá bróðir Bjǫrn til Laurentii: "hvat skal ek at gera, kompán, at ek em orðinn fyrir svá þungu áfelli, at svá stingr mik í hjartat, at mér þykir líkara, ef svá [lætr] um tíma, at ek mun skjótt deyja."

— "Eigi er þat undarligt," sagði Laurentius, "þó at þér beri þetta til, því þú talaðir mjǫk óvitrliga í morgin, misgrunandi heilagleik þessa ágæta guðs vinar hins heilaga Þorláks biskups, er skín mǫrgum ágætum jartegnum, ok svá [sem] menn vita at hann er miskunsamr við þá sem til hans kalla, svá er hann ok mjǫk hefnisamr þeim sem í móti honum brjóta; at því gafsk einum dára í Englandi, at hann þóttisk gera til háðungar ok spotts viðr hinn heilaga Þorlák biskup, takandi eitt mǫrbjúga, framberandi fyrir líkneski Þorláks biskups, þessum orðum talandi: "viltú, mǫrlandi? Þú ert utan af Íslandi;" fekk sá dári svá skjóta hefnd, at sú hǫndin sem upp helt mǫrbjúganu, varð honum stirð sem tré; varð hann þar at standa sem hann var kominn, með uppréttri hendi, þar til sem góðir menn báðu fyrir honum ok hann iðraðisk síns glæps, varð hann lauss."

— "Gjarnan vil ek iðrask," sagði bróðir Bjǫrn, "játandi því, [at] trúa satt vera allt þat sem af hans dýrð ok heilagleik er sagt heðan af, ef hann vill minn krankleika bœta ok af mér taka; þat veiti guð fyrir hans árnaðarorð; skal ek ok prédika á morgin fyrir góðu fólki af hans lofligu lífi ok jartegnum."

Ok þegar sem hann hafði þessu játat, hvarf í brott af honum hans krankleiki, svá hann stóð upp alheill, prédikaði um morgininn fagrliga fyrir fólkinu af Þorláki biskupi, segjandi ljósliga ok rǫskliga, hversu honum hafði til borit. Fekk hinn heilagi Þorlákr biskup enn af þessum atburð frægð, lof ok dýrð, sem verðugt er, í ǫllum hlutum.

Eptir Þorláksmessu hófu visitatores sína visitationem, fyrst um Sunnlendinga fjórðung ok Vestfirðinga fjórðung. Skoðaði sira Laurentius mjǫk at embættisgerð þeirra presta, sem lítt vóru lærðir ok kunnandi, sem margir prófuðusk lítt lærðir, í miðil hverra var einn prestr, er Eilífr hét, í Gufudal í Vestfirðinga fjórðungi. Hann prófuðu visitatores á messusǫng ok les, ok prófaðisk svá til, at hann kunni nærri lítit í sérhverjum þessara hluta.

Þá sagði Laurentius: "prófum hann á cantikanum Audite", ok svá gerðu þeir; kunni hann víst eigi at lesa Audite.

"Ekki má ek," sagði Eilífr prestr, "gera við því, at þér prófit mik á því sem vandast fái þér."

— "Auðsýnt er þat," sagði Laurentius, "at sjaldan hefir þú lesit feriales liturgias."

Tóku visitatores messusǫng af Eilífi presti, ok allt prestligt embætti, þar til honum væri kennt, eða hann næmi svá, at hann væri embættisfærr. Vóru þat ok nokkorir prestar fleiri, at þeir af tóku messusǫng fyrir kunnáttuleysi.

Visiteruðu þeir Skálholts biskupsdœmi um sumarit, ok kómu til allra klaustra ok stœrri kirkna; var þeim ekki mótreist veitt í Skálholts biskupsdœmi, því at herra Árni biskup var maðr lítilátr ok hœgr viðsæmingar. Kom á því sumri út herra Bárðr með konungsins bréfum ok réttarbótum.

Nú er at segja frá því, at svá sem visitatores hǫfðu farit yfir Skálholts biskupsdœmi riðu þeir til Hóla, ok hittu herra Jǫrund biskup; tók hann við þeim altiliga, þó allt með meiri blíðu við bróður Birni; fann Laurentius þat skjótt. Bauð herra Jǫrundr biskup bróður Birni þar at sitja um vetrinn, en af boðum varð ekki við Laurentium. Þekktisk bróðir Bjǫrn boð biskups, ok sat á Hólum um vetrinn. Sira Laurentius fór norðr yfir heiði, ok skildusk þeir Jǫrundr biskup ekki með mikilli blíðu; hǫfðu frændmenn herra biskups allt í skaupi við hann ok athlátri, brigslandi honum um sína fyrri daga, er Jǫrundr biskup tók hann fátækan ok lét kenna honum, en nú þykkisk hann hafa vald yfir honum ok mega af setja hann sínu biskupligu valdi með erkibiskups boðskap. Báru margir ǫfundarmenn fullt róg meðal þeirra.

Fór Laurentius til Eyjafjarðar; bauð herra Þórðr honum at sitja hjá sér um vetrinn, ok þat þekktisk hann, ok sat hjá honum um vetrinn með einn svein. Herra Þórir ábóti var þá á Munka-þverá.