Bókastaðir

Nú er þar til at taka, at Laurentius var með Jǫrundi erkibiskupi í Niðarósi, ok studeraði jafnan í kirkjunnar lǫgum, er meistari Jóhannes flæmingi las honum; vóru þeir ok miklir vinir sín í millum. Laurentio þótti mikil skemtan, at hann brauzk við at tala norrœnu, en komsk þó lítt at.

Einn tíma mælti Jón flæmingi við Laurentium: "ek vildi, at þú flyttir við minn herra, at hann veitti mér Maríukirkju hér í býnum, því at hon er nú vacans".

Laurentius svarar: "hversu má þat vera, þar sem þér kunnit ekki norrœnu at tala".

"Kann ek, sem mér þarfar", sagði Jón, "ok þat sem mér liggr á at tala".

"Skipum nú þá", sagði Laurentius, "sem kominn sé fǫstuinngangr; þá verðr at tala fyrir sóknarfólki yðru, hversu þat skal halda langafǫstuna".

"Á þenna máta", sagði Jón flæmingi: "nú er komin lentin, hvern mann kristin komi til kirkju, geri sína skriptin, kasti brott konu sinni, maki enginn sukk — nonne sufficit domine?".

Þá hló Laurentius ok mælti: "ekki skilr fólkit hvat lentin er". Sagði hann erkibiskupi, ok gerðu þeir at mikit gaman, en fengu Jóni nokkurn afdeiling sinnar beiðslu, þvíat hann var mjǫk bráðlyndr, ef eigi var svá gǫrt sem hann vildi.

Einn tíma kómu mǫrg Íslandsfǫr til Þrándheims, ok vóru á margir íslenzkir menn; vildi sira Laurentius þeim ǫllum nokkut til góða gera. Þar kom millum annarra sá maðr, er Klængr steypir hét, ok frændi Laurentii, ok honum heimuligr.

En sem Jón flæmingi sá þat, vildi hann gera honum nokkut athvarf, ok talaði einn tíma við Laurentium á latínu, ok mælti: "kennit mér at heilsa á þenna yðar kompán uppá norrœnu".

Laurentio þótti mikit gaman at Jóni, ok sagði: "heilsaðu honum svá: fagnaðarlaus, kompán!".

"Ek undirstend", sagði Jón, "at þetta mun vera fǫgr heilsan, því gaudium er fǫgnuðr, en laus er lof"; gengr síðan at Klængi steypi, klappandi honum á hans herðar, ok mælti: "fagnaðarlaus kompán!". Hinn hvesti augun í móti, ok þótti heilsanin eigi vera svá fǫgr sem hinn ætlaði. Nú mælti Jón flæmingi við Laurentium: "ek forstend nú, at þú hefir dárat mik, því at þessi maðr varð reiðr við mik".

Jón flæmingi hafði sér lagskonu, svá ljóta ok leiðinliga, at varla fannsk ferligri ásjóna, en sú sem hon bar. Sira Laurentius sagði meistara Jóni einn tíma, hvar fyrir hann vildi hafa svá forljóta konu í bland við sik. Jón svarar: "ek em bráðlyndr maðr, ok þyldi ek eigi vel, ef nokkurr ginnti mína þjónustukonu frá mér, ok því tók ek þessa, at ek veit hennar girnisk enginn".

Þat er nú sagt, at missætti Jǫrundar erkibiskups ok kórsbrœðra gekk svá í vǫxt, at þat snerisk upp í fullt hatr; vóru þessir fremstir í mótgangi við hann: Sighvatr landi ok sira Eilífr, er síðan varð erkibiskup í Niðarósi, ok sira Auðunn rauðr, er síðan varð biskup at Hólum á Íslandi. Appelleruðu þeir til Bonifacium páfa; kom svá, at Jǫrundr erkibiskup var stefndr til páfans; fór ok Jǫrundr erkibiskup ok kom út í Paris; tók hann þar sótt, ok fór eigi lengra; gerði hann þaðan sendiboð til páfans, fekk hann þá aptr sinn heiðr. Var hann þá í brottu eitt ár, kom hann þá aptr til Niðaróss.

Þenna tíma var Laurentius í Niðarósi, ok hafði Ólafskirkju, sem vér fyrri gátum; varð hann feginn er erkibiskupinn kom heim aptr; skipaði erkibiskupinn sira Laurentio þá at geyma offrs þess, er gafsk hinum heilaga Ólafi konungi, ok at vera pœnitentiarius; lagði erkibiskupinn þá enn meiri metorð á hann en áðr, því honum þótti hann hafa rǫskliga framgengit í hans erendum ok kirkjunnar á meðan hann var brottu.

Á því ári sálaðisk Árni biskup Þorláksson, ok [var] jarðaðr at Munklífi í Bjǫrgvin.

Á næsta ári eptirfaranda andaðisk konungr Eirekr Magnússon sexto idus Julii. Gefit Hákoni bróður hans konungs nafn, ok kórónaðr í Þrándheimi af Jǫrundi erkibiskupi með konungsvígslu; kómu þar þá allir hinir fremstu menn í Noregi, ok víða annarsstaðar af lǫndum; mátti þar sjá hinn mesta múg sem verða kunni á Norðrlǫndum; var á engu at ganga utan af Eyrum ok fram til Kristskirkju utan á dúnklæðum, pelli ok baldikinn. Veitti Hákon konungr ágæta veizlu ok gaf mǫrg privilegia ok réttarbœtr heilagri kirkju.

Þá gerði Hákon konungr þá erkibiskupinn ok kórsbrœðr sátta, þó at þat heldisk stuttan tíma, þvíat þegar Hákon konungr var í brott úr býnum, hófsk upp hin sama deila ok þræta sem áðr þeirra á meðal; stóð þat þá enn um eitt ár; fór erkibiskupinn þá fram í móti þeim fyrst með áminningum, ok vildu [þeir] eigi hlýðnask. Bundusk þá í með þeim allr bœjarlýðr, skólinn allr ok ábótinn or Hólmi. Kom þá svá, at enginn lærðra manna þorði eða vildi frambera nokkurn erkibiskupsins boðskap, þann sem kórsbrœðrum var í móti.

Einn dag lét erkibiskupinn kalla Laurentium til sín, svá segjandi: "hér er bréf, er Jón [flæmingi] hefir gǫrt eptir váru boði, þetta bréf skalt þú upp lesa yfir kór í Kristskirkju á morgin, þvíat þá er mikill hátíðisdagr".

Laurentius svarar: "dýrt er dróttins orð; skal ek þat gera ok fram bera sem þér vilit, meðan ek em í yðarri þjónustu; en veit ek, at svá lítt sem kórsbrœðrum líkar til mín áðr, mun þat þó áaukask".

Um morgininn eptir svá sem í hámessu, sem kórsbrœðr vóru í kór, ok þá varði minnst, gekk sira Laurentius upp á kór eptir boði erkibiskups ok las bréf: "Rumor pestiferus"; var í bréfinu því sá skilningr haldandi, at fyrir margar sakir ok stórar, er hann ánefndi, boðaði hann bannsetta kórsbrœðr: Eilíf, Auðun rauð, Sighvat landa; skyldi ok niðr falla messuembætti, ef þeir gengi eigi frá. Las Laurentius svá hátt ok snjallt, at þeir heyrðu gǫrla.

Þá svaraði Sighvatr landi, svá segjandi: "eigi þarftú, Íslendingr, svá hátt at œpa, því vér heyrum hvat þú segir". Gengu þeir allir heim í sín herbergi. Frá þeim degi mátti sira Laurentius aldri út ganga svá at honum væri óhætt fyrir kórsbrœðrum.

Á þessu ári gerðisk þat til tíðinda á Íslandi, at eldr kom upp úr Heklufelli, með svá miklu afli, at fjallit rifnaði, svá at sjá mun mega meðan Ísland er bygt. Í þeim eldi léku laus bjǫrg stór, sem kol á afli, svá at í þeirra samkomu urðu brestir svá stórir, at heyrði norðr um land ok víða annarsstaðar. Þaðan sló vikr svá mikil á bœinn í Næfraholti, at brann þak af húsum. Vindr var af landsuðri, sá er bar norðr yfir landit sand svá þykkvan á meðal Vatnsskarðs ok Ǫxarfjarðarheiðar, með svá miklu myrkri, at engi maðr vissi hvárt var nótt eða dagr, úti eða inni, meðan niðr rigndi sandinum á jǫrðina, ok huldi svá alla jǫrðina af sandinum. Annan dag eptir fauk svá sandrinn, at menn fátu trautt leiðar sinnar í sumum stǫðum. Þessa tvá daga þorðu menn eigi á sjó at róa fyrir myrkri fyrir norðan land. Þetta gerðisk tertio idus Julii. Á þeim tíma kom upp eldr í Sikiley, ok brenndi tvau biskupsdœmi.

Item settu nátt jóla varð landskjálfti svá mikill fyrir sunnan land, at jǫrðin skalf víða. Fell bœr í Skarði hinu eystra; þar í kirkjunni var mikill málmpottr festr viðr brúnásinn kirkjunnar, honum barði svá viðr ráfit kirkjunnar af skjálftanum, at pottinn braut; kistur tvær stóðu í andyrinu í Næfrholti, þeim barði saman svá af landskjálftanum, at [báðar] brotnuðu í smán mola; ok votta svá allir annálar, at þá var liðit frá hingatburð várs herra Jesú Christi í heiminn ok þar til tíu hundruð ok þrjú hundruð ára.

Nú er þar til at taka at fyr var frá horfit, at sira Laurentio vóru margar umsátir veittar. Einn tíma bar svá til, at skólaklerkar hlupu at honum úti, ok vildu fanga hann; ok síðan hann sá þat, tók hann til fóta, ok hljóp upp til Kristskirkju, gat hann tekit í burðarhringinn kirkjunnar. Þá hlupu þeir eptir honum; var þá allt senn, at þeir rifu af honum kyrtilinn, ok ætluðu at grípa hann í brott af kirkjunni, [ok] sveinar erkibiskups kómu at hjálpa honum, þvíat hann kallaði til bjargar sér.

Einn tíma bar ok svá til, at ein mikilsháttar hústrú í býnum í Ólafs kirkju sókn [andaðisk]; vóru sungnar sálutíðir, sem siðvani var til; vóru þar blys með kertum; sǫng sira Laurentius sálutíðirnar með sínum kompánum. Þar kómu skólaklerkar margir saman, ok gripu vaxblysin með kertunum; hafði hann eigi afl til at verja, því þeir vóru yfirsterkari. Sendi erkibiskupinn honum sveina sína um morgininn eptir, svá hann gat sungit messuna ok niðr sett líkamann. Svá margar meingerðir, athlátr ok mótgang þoldi sira Laurentius síðan hann las bréfit yfir kórsbrœðrum áðrnefnt, af skólaklerkum ok ǫllum þeirra kompánum, [at] langt er at tína ok telja.

Nú er þat at segja, at Jǫrundr erkibiskup var í mikilli blíðu herra Hákonar konungs; skrifaði erkibiskupinn til hans, birtandi honum, hvílík þyngsl ok óróa kórsbrœðr gerði honum, biðjandi, at hann sjálfr mundi til koma, ok typta þá með konungligu valdi. Gerði ok svá herra Hákon konungr, at hann kom til Þrándheims með miklu fjǫlmenni lærðra ok leikra, ok setti þing, bjóðandi erkibiskupinum ok kórsbrœðrum, þeim sem í mótgangi vóru við hann, ok ǫllum framandi mǫnnum í býnum, þar koma. Var þingit sett í sumarhallinni.

Var með Hákoni konungi mikilsháttar meistari, er Áki hét, ok hafði verit í útlǫndum at studium, snjallr ok framr [klerkr]; var hann til fenginn af konungsins álfu at tala; var settr fyrir hann stóll; stóð hann frammi fyrir hásæti konungsins; var svá skipat, at konungrinn ok erkibiskup sátu báðir saman, en út af konunginum riddarar ok mestháttar menn ríkisins, en út af erkibiskupinum lýðbiskupar ok ábótar, ok kórsbrœðr út af þeim; prestar ok alþýðisfólk sátu á gólfi; var þar þá sira Lafranz meðal annarra kompána erkibiskups.

Gerði herra Áki signum til at fólkit skyldi til hlýða, kallandi með hárri rǫddu. Tók hann fyrst at tala snjalla latínu, segjandi, hversu hǫfðingjum hœfði fram fara, bæði í andligum ok veraldligum vǫldum; gekk sú hans tala lengi; þá sneri hann tǫlunni, framberandi með skýrum ok snjǫllum norrœnu orðum, þat efni haldandi, hversu undirmǫnnum hœfði at halda hlýðni við sína formenn, eigi at eins við góða eða réttláta, heldr jafnvel við þá, sem flekkóttir eru í sínum framferðum, sem Páll postuli segir, birtandi, hversu þungr glæpr var at hafa samblástr í móti sínum formǫnnum, jafnandi þat við skúrgoða villu. Tók þá at harðna tala hans, segjandi ljósliga, hversu mikla óhœfu þeir kórsbrœðr hǫfðu í rataðr, at veita mótgang sínum herra erkibiskupinum, segjandi ljósliga, at þeir vóru pínandi líkamliga, ok at brachium seculare átti at þeim at ganga með konungs sverði ok valdi; ok svá talaði þessi maðr snjallt ok hart, at mǫrgum skaut skelk í bringu af þeim kórsbrœðrum ok þeirra fylgjorum.