Bókastaðir

Þá á því ári eptirfaranda kom Jǫrundr biskup út, ok herra Þorvarðr; var þá Laurentius vígðr til prests, sem fyrr gátum vér, ok hafði hann þá tvá vetr ok tuttugu. Var hann þar prestr um þrjú ár ok var skólameistari.

En þá er hann var hálfþrítogr, gaf herra Jǫrundr biskup Lafranzi beneficium norðr á Hálsi í Fnjóskadal; var hann þar eitt ár; gaf hann þá upp staðinn, þvíat honum vildi lítt til fjár í búnaðinum; var honum þá enn skipat aptr til Hóla.

Á ǫðru ári prestdóms sira Lafranz gerðisk þat til tíðinda, at Eirekr konungr sendi Hrólf til Íslands, at leita Nýjalands. Jǫrundr Hólabiskup fór um sýslu Árna biskups at heimta aptr staði, at ráði Jǫrundar erkibiskups.

Á næsta ári eptirfaranda fór Jǫrundr biskup utan, ok var tvá vetr í Noregi; var þá sira Halldór Grímsson officialis yfir Hóla biskupsdœmi, en sira Hafliði Steinsson ráðsmaðr á Hólum; var sira Hafliði hinn mesti forsjámaðr til veraldar ráða; hafði sira Hafliði áðr verit brott til Noregis, ok var kapelluprestr Eireks konungs ok drótningarinnar um nokkur ár. Lǫgðu þeir Laurentius ok sira Hafliði vináttu ok hinn mesta kompánaskap sín á meðal, sem Laurentius vottaði optsinnis síðan, at hann hefði honum verit traustastr maðr í vináttu.

Á þriðja ári prestdóms Laurentii krafði Hrólfr um Ísland menn til Nýjalands-ferðar. Þá hófsk missætti millum Jǫrundar erkibiskups ok kórsbrœðra í Niðarósi.

Á næsta ári eptirfaranda: útkvoma herra Jǫrundar biskups ok Árna biskups, herra Þórðar, Kristifori ok margra annarra með konungsbréfum. Hǫfusk þá at nýju staðamál.

Settisk Sigurðr úr Hlíð á Mǫðruvǫllu í Hǫrgárdal, ok þóttisk eiga at halda jǫrðina at erfðum. Þetta mislíkaði herra Jǫrundi biskupi, ok gerði honum margar áminningar, ok gekk hann eigi af jǫrðunni því heldr en áðr. Kom þá svá, at hann var búinn at bannsetja hann. [Hann] bauð þá sira Laurentio at fara norðr til Mǫðruvalla með bannsetningar bréf, hvert hann skyldi upp lesa fyrir Sigurði, ef hann vildi eigi af ganga staðnum; hafði Laurentius þessa ferð svá mœðiliga, at hann gekk norðr um Héðinsskarð ok einn maðr með honum; kom hann til Mǫðruvalla ok talaði við Sigurð bónda, birtandi honum: ef hann vildi eigi hlýðnask ok ganga til sætta, mundi hann mœta þyngra áfelli. Tók Sigurðr þungliga orðum Laurentii, segjandi sik ekki hirða hvat hann segði.

Næsta dag þann, sem hátíð bar á, las sira Laurentius bréf biskups eptir guðspjall í messu, svá hátt ok skýrt, at Sigurðr ok allir, þeir er í kirkjunni vóru, heyrðu. Vóru þau bréf svá látandi, at Jǫrundr biskup lýsti banni yfir Sigurði, boðandi hann af samneyti kristinna manna. Fekk Laurentius af Sigurði ok hans mǫnnum mǫrg atyrði ok hótanarorð, svá viðr því var búit, at honum mundi varla óhætt at ganga út af kirkjunni.

Eptir þat brá Sigurðr bóndi þegar við, ok fór vestr til Hóla með fjǫlmenni. Talaði Sigurðr hart í fystu, at biskupi mundi eigi hlýða at þyngja svá konungsins þegnum, eptirspyrjandi, hvárt biskupinn meðkenndisk, at hann hefði svá boðit Lafranzi presti fram fara. En biskupinn sagði hann ǫðruvís gǫrt hafa en hann hafði boðit honum. Kom svá, at þeir biskup ok Sigurðr sættusk; lagði biskup Sigurði peninga, en kirkjan ok biskupinn skyldu hafa síðan frjálsan staðinn. Kom þá sira Laurentius aptr, ok var Sigurðr í brott riðinn af Hólum, ok fekk Laurentius af þessi ferð mæðu ok erfiði: meinyrði ok óvináttu af Sigurði, en litla blíðu af biskupi.

Var þetta undirrót til sundrþykkis millum Jǫrundar biskups ok Laurentii, því at Laurentius þóttisk fá hit mesta aptrkast af því sendiboði, sem hann þóttisk dyggliga gera, ok fyrir þat fýstisk hann at fara brott af Íslandi, þvíat hann þóttisk litla blíðu hafa af herra Jǫrundi biskupi; vóru ok mjǫk frændr biskups til áleitni við Laurentium.

Á næsta sumri eptir fardaga kom út herra Pétr af Eiði á Knerrinum; var honum skipat af konunginum allr Norðlendingafjórðungr til sýslu; bauð herra Jǫrundr biskup honum til Hóla, ok sat hann þar um vetrinn; kom sira Laurentius sér í kærleika ok vináttu viðr herra Pétr; réð hann sér ok far með honum at sumrinu; talaði hann ok spurði margra hluta hann með skemtan.

Einn tíma spurði Laurentius herra Pétr: hversu þeir menn væri í vexti eða yfirbragði, sem illr væri sjór. "Ýmisliga er þat," sagði Pétr, "segir ek þér þar ekki meira af at sinni."

Um sumarit eptir reið sira Laurentius suðr í Skálholt; er þat merkjanda, at herra Árni biskup Þorláksson, sem þar var þá stjórnandi, tók Laurentium svá merkiliga, at hann skipaði honum sér hit næsta. Undruðusk þat margir menn, at hann skipaði fátækum presti sess fyrir framandi mǫnnum; en biskupinn sagði þar koma mundu, at hann mundi eigi hinn síðasta sess hafa; sagði ok þat eigi rangt, at setja þá framarr, sem meira fagnat kunna. Kallaði herra biskup Laurentium síðan í sitt studium, ok setti fram fyrir hann lectara ok þar á kirkju-lǫgbœkr; bað hann þar skemta sér viðr.

Laurentius talaði þá til biskupsins: "Minn góði herra, guð omboni yðr fyrir yðvart lítilæti, sem þér sýnit á mér fátækum ok ókunnum."

Biskupinn svaraði: "Ef þú hefir eigi áðr fullnumit kirkjunnar lǫg, skaltú nú þat iðna heðan af; muntu ok margar þrautir þola verða, áðr þínir dagar eru endaðir."

Sagði svá Laurentius, at hann þóttisk á tveim mǫnnum hafa séð heilags manns yfirbragð einkanligt: á Árna biskupi Þorlákssyni ok Bjarna ábóta á Þingeyrum. Skildusk þeir Árni biskup ok Laurentius með vináttu.

Fór Laurentius þat sama sumar utan á Gáseyri meðr herra Petro áðrnefndum, at fengnu áðr orlofi af Jǫrundi biskupi.

Svá sem þeir kómu í sjó, hafði Laurentius mikla pínu af sjósótt. Þá kom herra Pétr til hans ok mælti með kallzi: "Þú, prestr, spurðir mik í vetr á Hólum, hversu þeir menn væri í skapan, sem illr væri sjórinn; nú mun ek úr leysa þinni spurningu: sá er gráleitr ok þunnleitr — sem þú ert, sira Lafranz." Hafði Laurentius nú tvífalda pínu, af gabbi herra Pétrs ok í sjóverkinum.

Byrjaði þeim vel, ok tóku Noreg með heilu ok hǫldnu. — Þat gerðisk til tíðinda á þeim misserum, at landskjálfti mikill varð á Íslandi fyrir sunnan fyrir Gregoriusmessu, svá at hús fellu niðr í nokkurum stǫðum. Ófriðr í Róma ok drepnir menn í Pétrskirkju.

Nú er þar til at taka, at herra Pétr ok sira Laurentius kómu til Noregs; sat þá Eirekr konungr í Bjǫrgvin. Tók konungrinn herra Pétr með mesta blíðskap, þvíat hann var kærr vin konungsins.

Vakti herra Pétr bónorð viðr skylda frændkonu konungsins; var hon austr í Vík; beiddisk hann, at konungrinn skrifaði henni til. Bað hann herra Pétr láta skrifa ok dikta bréfit, en sagðisk mundu gefa fyrir innsiglit.

Þá kallaði herra Pétr Laurentium til sín, ok bað hann dikta ok skrifa þetta bréf á latínu, sem hann kunni bezt. Sira Lafranz mæltisk undan, sagðisk ekki færr til þessa: "en þó at ek sé lítt til færr at gera þetta, þá em ek þó", sagði hann, "skyldugr at gera hvat þér vilit".

Næsta dag eptir sýndi hann herra Petri bréfit, skrifat ok diktat. Gekk herra Pétr þá til konungsins með bréfit ok sýndi honum. Konungrinn lofaði mjǫk letr ok diktan bréfsins, eptir spyrjandi, hverr gǫrt hefði. Hann svarar honum, at íslenzkr prestr einn hafði gǫrt, hvern hann flutti af Íslandi.

Konungrinn bað hann segja honum prestinum, at hann veri í boði hans um daginn; gerði ok Laurentius svá; var honum skipat at sitja fyrir ǫðrum boðsmǫnnum; át konungrinn ok drakk til hans um daginn.

Annan dag eptir kom konungsins smásveinn til sira Laurentii, ok sagði honum at konungrinn kallaði hann. Hann gekk til konungsins í hans málstofu ok gaf honum góðan dag. Konungrinn tók honum blíðliga, ok spurði hvárt hann veri sá prestr, sem herra Petri hafði diktat bréfit. Hann segir svá vera mundu. Konungrinn sagði honum til reiðu at vera í sinni þjónustu. Sira Laurentius þakkaði konunginum sitt boð, en segisk hafa lofat sinni pílagrímsferð til sancte Ólafs í Niðarós.

"Kom til vár", segir konungrinn, "sem þú ferr aptr, en ver í boði váru um jól ok allar hátíðir, ok þá tíma sem þér líkar". Var hann ok um vetrinn í hǫllinni með konunginum, en stundum uppá kost herra Pétrs.

Vóru þá með konungi Eireki margir mikilsháttar menn af ýmisum lǫndum, þeir sem margs vóru kunnandi, millum hverra var einn maðr, Þrándr fisiler at nafni, ok kunni mart klókt at leika, meir með náttúrligri list en með nokkurs kyns galdr; var hann flæmskr at kyni. Viðr þenna mann lagði sira Laurentius kærleika; sagði hann honum marga hluti, þvíat hann fór mjǫk eptir at nema fróðleik meðan hann var ungr, en fór þó aldri með galdr eða forneskju.

Í jólum lék Þrándr fisiler herbrest; hann verðr svá skjallr, at fáir einir menn standask at heyra hann; með konum leysisk burðr, þeim sem með barni eru ok heyra hann, en karlmenn falla úr sætum á gólf niðr, eða verða ýmislig viðbrǫgð. Segir Þrándr Laurentio, at hann skyldi stinga fingrum í eyru sér þá er brestrinn yrði. Stóðusk margir eigi í hǫllinni, sem hann gerði brestinn. Sýndi Þrándr Laurentio hvat til þurfti at hafa at gera brestinn, en þat eru fjórir hlutir: eldr, brennisteinn, bókfell ok strý. En menn gera til þess herbrest opt í stríði, at þeir sem ekki vita vonir í, flýja víðsvegar.

Um várit eptir fór Laurentius norðr til Þrándheims; sat Jǫrundr erkibiskup þar; var missætti mikit millum kórsbrœðra ok hans. Jǫrundr erkibiskup var mikill hǫfðingi, klerkr góðr, vinfastr ok stórgjǫfull við sína menn; manna sœmiligastr at sjá til hans.

Var þá kominn fyrir litlu klerkr einn mikill, Jón flæmingi; hafði hann lengi til París staðit ok í Orliens at studium, var hann svá mikill juristi, at enginn var þá í Noregi hans líki; hafði ok erkibiskupinn þar við at styðjask sem hann var, þvíat allir mestháttar kórsbrœðr vóru honum mótstaðligir. Appelleruðu þeir iðuliga til páfans, ok fengu bréf mǫrg af páfagarði erkibiskupi til þunga; vildi ok erkibiskupinn gjarna fá klerka hvar sem hann kunni. Mátti því Jón flæmingi miðr gagna erkibiskupi í deilum þeirra kórsbrœðra, at hann kunni ekki norrœnu at tala, ok skildi alþýðan ekki mál hans, því at hann talaði allt á latínu, fransisku eða flæmsku.

Í þenna tíma kom sira Laurentius til Þrándheims; beiddisk hann orlofs at tala með Jǫrund erkibiskup; ok at því fengnu, sýndi hann honum orlofsbréf af Jǫrundi biskupi á Hólum, hvert [er] birti, at hann gaf sira Laurentio orlof til erkibiskups, um svá langan tíma, sem honum líkaði hann hjá sér at hafa;

Varð erkibiskupinn mjǫk glaðr við þetta, svá talandi: "mikla þǫkk kunnum vér Jǫrundi biskupi fyrir þat, er hann sendi þik til vár; skaltú vera guði velkominn með oss; en kom til vár á morgin ok sýn oss letr þitt ok ef þú kannt nokkut at dikta".

Næsta dag eptir kom sira Laurentius til erkibiskups, haldandi á einni rollu. Erkibiskupinn leit á ok lofaði letrit ok mælti: "les fyrir oss þat er þú hefir diktat". Hann las þar af vers, er hann hafði gǫrt til frú Hallberu abbadísar at Stað. "Er hon góð kona?" sagði erkibiskupinn, "er þú hefir svá lofat hana".

"Þat halda menn satt á Íslandi", sagði Laurentius.

"Legg af heðan af versagerð", sagði erkibiskupinn, "ok studera heldr í kirkjunnar lǫgum, eða veiztu eigi quod: "versificatura, nihil est nisi falsa figura".

"Vita munu þér ok, [sagði Laurentius], quod: "versificatura nihil est nisi maxima cura".

Þá lét erkibiskupinn kalla Jón flæmingja, ok mælti til hans: "þenna mann, sira Laurentium, felum vér þér á hendi, bjóðandi, at þú leggir alla stund á at kenna honum kirkjunnar lǫg; skulum vér þér þat góðu launa. Eða hvar fyrir berr þú rauð klæði?" sagði hann til sira Laurentius, "þar sem þau eru klerkum fyrirboðin at bera".

"Því", sagði hann, "at ek hefi engin ǫnnur til".

Þá mælti hann við einn sinn svein hljótt; gekk sá brott, ok kom inn litlu síðar með brún klæði sœmilig, er erkibiskupinn hafði sjálfr borit. Hann mælti þá til Laurentii: "ber þessi klæði hátíðisdaga en tak í hjá ráðsmanni várum á garðinum peninga til at kaupa yðr með blátt klæði, at bera dagliga, en gefit þessi rauðu klæði yðrum sveini; sitið til borðs á ráðsmanns stóli, hjá Jóni flæmingja".

Þat er nú at segja, at sira Laurentius er kominn til Jǫrundar erkibiskups, ok gekk dagliga til studium at læra kirkjunnar lǫg, þess í milli at erkibiskupinn sendi hann at gera sín boð í deilum þeirra kórsbrœðra, sem þá stóðu yfir; varð Laurentius skjótt hinn kærasti erkibiskupinum, því at honum virðisk hann vitr ok ráðugr, en einarðr ok snjallr í framburðinum.

Um vetrinn eptirfaranda í langafǫstu, in dominica Lætare Jerusalem, lét erkibiskupinn kalla Laurentium í kapellu sína um messu. "Með því", sagði hann, "at nú er merkiligr sunnudagr, viljum vér gefa yðr Ólafs kirkju hér í býnum, þvíat hon er nú laus". Laurentius þakkaði honum fyrir alla velgerð sér veitta. Má af slíku marka, hvílíkan kærleika erkibiskupinn hafði til hans, er hann minntisk sjálfr á at veita honum kirkjuna óbeðit, en margir vildu þiggja hana.

Á þessum árum, sem nú hefir verit frá sagt, var vígðr Adrianus heremita til páfa Sancti spiritus dag, ok kallaðr Celestinus; þar vóru hjáverandi tíu líkþráir menn, ok fengu allir fulla heilsu með guðs miskunn. Celestinus var eigi allt til Jónsvǫku ok resigneraði papatui, aptr farandi í sína einsetu. Þá var kosinn ok vígðr einn af cardinalibus, Benedictus, ok kallaðr Bonifacius. Eirekr Danakonungr ok hertogi Christoforus tóku erkibiskup af Lund, ok kǫstuðu í myrkvastofu. Danmǫrk í banni.

Jǫrundr biskup á Hólum setti kanúkaklaustr á Mǫðruvǫllum í Hǫrgárdal. Þá andaðisk Ljótr ábóti á Munka-þverá. Þá var hvalrekstr hinn mikli fyrir norðan land á Íslandi. Þenna tíma setti ok Jǫrundr biskup systraklaustr at Stað í Reynisnesi.

Ári síðar skipaði Jǫrundr biskup Teit prior á Mǫðruvǫllu. Fór bólnasótt mikil um Ísland. Sóru tólf bœndr kirkjueignir í Skálholts biskupsdœmi.