Bókastaðir

Þá er almenniligri kristni guðs stýrði postuligr faðir Urbanus, hinn fjórði með því nafni, páfi í Rómaborg, en herra Hákon erkibiskup Niðaróss kirkju ok Jǫrundr biskup Þorsteinsson Hólakirkju valdi í Norðlendingafjórðungi á Íslandi, en meðr veraldligri stjórn ríkti í Noregi virðuligr herra, herra Magnús konungr Hákonarson: gerðisk þessi frásǫgn í upphafi, sem vér munum guði fulltingjanda upp byrja, góðum mǫnnum til gleði ok skemtunar ok svá eigi síðr til fróðleiks ok nytsemdar, af herra Laurentio góðrar minningar biskupi á Hólum.

Var ek áminntr af honum sjálfum í minni halda hverja hluti hann sjálfr fram sagði, hverju fram hafði farit um hans æfi áðr hann varð biskup á Hólum. En síðan var þeim kunnigt, [sem] dagliga vóru í hans þjónustu ok herbergi nátt ok dag meðan hann var biskup á Íslandi, þar til hann andaðisk; eru hér ok margir hlutir samansettir af ýmissum atburðum, sem fram hafa farit á ymsum lǫndum, eptir því sem annálar til vísa, hverir mestan fróðleik sýna, svá ok eru margir hlutir inn settir af biskupum ok ǫðrum veraldar hǫfðingjum, sem samtíða hafa verit þessi frásǫgn; ok þó at þat verði nokkut ónytsamligt starf, saman at setja þvílíka hluti, sem birtask ok auðsýnask má í þessu máli, er þó verra at heyra ok gaman henda at sǫgum heiðinna manna. Nú gefi guð þeim velferð til lífs ok sálu, sem með góðgirnd ok þolinmœði til hlýða, en þeir taki verðuga ombun, sem með ǫfund ok umlestri af fœra ok vanvirða.

Faðir Laurentius biskups hét Kálfr, hann var systurson sœmiligs kennimanns, sira Þórarins, er kaggi var kallaðr, hverr helt staðinn á Vǫllum í Svarfaðardal. Sira Þórarinn kaggi var klerkr góðr ok hinn mesti nytsemdamaðr til letrs ok bókagerða, sem enn mega auðsýnask margar bœkr, sem hann hefir skrifat Hólakirkju ok svá Vallastað. Gaf sira Þórarinn fátækum frændum sínum mikit góz, ok setti mǫrg kristfé í mǫrgum jǫrðum um Svarfaðardal ok svá annars staðar, þó at sum af þeim sé nú ekki rœktuð ok með gleymsku vanrœktuð.

Móðir Laurentius hét Þorgríma Einarsdóttir; taldi hon ætt sína ok svá Laurentius sína til prests sem Illugi hét, en ǫðru nafni Ilarius, sem segir í sǫgu Jóns Hólabiskups at einn varð til at gefa upp sína eignarjǫrð, landit at Hólum í Hjaltadal, at hinn heilagi Jón biskup skyldi þar biskupsstól setja, sem síðan hefir haldizk; fór sá sami Ilarius síðan í Vestrhóp til Breiðabólstaðar, ok hvílir hans líkami þar, en ǫndin með guði í eilífum fagnaði. Bar þat ok svá til síðan, þá er Laurentius var mest fyrirlagðr af sínum óvinum ok sviptr ǫllu sínu gózi, at hans kærasti vinr, sira Haflíði, veitti þessi góðu konu Þorgrímu allt til dauðadags, ok hennar líkami hvílir ok í sǫgðum stað á Breiðabólstað, ok Laurentius gaf þangat til kirkjunnar fyrir hennar sál messuklæði þau sœmiligustu sem þar eru.

Marga merkiliga drauma dreymdi þessa Þorgrímu, þá er hon gekk með Laurentium; munum vér einn setja af þessum: Hana dreymdi at hon þóttisk vera komin til Hólastaðar einnhvern hátíðisdag, er mikil sókn var til staðarins; þóttisk hon varla inn komask í kirkjudyrnar fyrir mannaþrǫng. Þá þótti henni einn merkiligr maðr ganga úr kirkjunni ok taka í hǫnd henni, ok leiddi hana innar fyrir háaltarit, ok þessi maðr seldi henni í hǫnd hina hœgri nokkut hart í einum línklút, svá mælandi til hennar: "Þetta skaltu eiga, Þorgríma, ok geyma vandliga". Þá hvarf þessi maðr frá henni, en hon þóttisk þenna grip sýna sira Þórarni á Vǫllum, frænda sínum, ok leysti klútinn, ok var þar í stórt biskups innsigli með þeim inngreftri sem biskups líkneskja er á, ok þóttisk hon geyma síðan, ok þótti vænt um.

Þá er þau Kálfr ok Þorgríma bjuggu í Efra-Ási í Hjaltadal, var Þorgrímu langt yfir liðit þat er tími var henni barn at fœða; bauð sira Þórarinn Þorgrímu mágkonu sinni norðr heim á Vǫllu til sín. Tók henni at þyngja, svá at hon gat varla borit sik, ok fyrir Laurentiusmessu tók hon sótt; lá hon á gólfi ok gat eigi fœdt; var heitit fyrir henni mǫrgu, ok skipaðisk henni eigi viðr.

Á Laurentius messudag fyrir messu gekk sira Þórarinn inn til hennar, ok sǫng yfir henni, ok með guðs vilja fœddi hon sveinbarn; sá engi maðr meðr þessu barni lífsmark. Þá hét sira Þórarinn, at þessi piltr skyldi Laurentius heita, ok ef hinn heilagi Laurentius gæfi þessum pilti líf, skyldi hann æfinliga vatnfasta fyrir Laurentiusmessu, ef hann hefði aldr til ok heilsu. Ok eptir þetta heit staðfest ok uppsagt af sira Þórarni, sásk lífsmark þegar með piltinum; var þá sveinninn skírðr með Laurentius nafni.

Fylldi hann þat heit er hann var megandi maðr, svá síðan hann var biskup á Hólum helt hann hátíðliga Laurentiusmessu, sjálfr fyrirsyngjandi í messu, haldandi veizludag, ok gerandi margar ǫlmusur á þann sama dag.

Þat gerðisk þá tíðinda í ǫðrum lǫndum á þeim misserum sem Laurentius var fœddr, at þá andaðisk Hákon erkibiskup í Niðarósi ok júnkære Ólafr. Karl konungr at Púli var krossaðr til Jórsala ok Hlǫðver Frakkakonungr bróðir hans. Þá birtisk Marie Magdalena ok lǫgð í skrín ad sanctum Maximinum.

Á ǫðru ári aldrs Laurentii var vígðr herra Jón til erkibiskups til Niðaróss. Sigraðr Konráðr af Karli konungi út við Arams, hann flýði til Benevent ok þar hálshǫggvinn. Þá andaðisk Gizurr jarl ok Sigvarðr biskup í Skálholti ok Gauti biskup Færeyjum.

Á þriðja [ári] aldrs Laurentii játuðu Íslendingar þegngildi Magnúsi konungi. Vígðr Árni biskup til Skálholts ok Erlendr til Færeyja.

Á fjórða ári aldrs Laurentii tóku Íslendingar viðr lǫgum Magnús konungs. Hlǫðver konungr skattgildi Karl konung. Þessir konungar týndusk af eitri, því er í brunna var kastat: Sultan af Tunis, Theobaldus konungr af Navare. Jakob fór til Jórsala. Andaðisk Margrét drótning ok Pétr biskup af Bjǫrgvin.

Á fimmta ári aldrs Laurentii: kórónaðr Philippus Frakkakonungr. Kómu norrœn lǫg í land.

Á sétta ári [aldrs] Laurentii: var páfalaust um fjǫgr ár fyrirfarandi. Var Clemens páfi næst eptir Urbanum.

Á sjaunda ári aldrs Laurentii varð Gregorius páfi hinn setti með því nafni. Magnús konungr ok Valdimar Svíakonungr fundusk. Jǫrundr biskup fór utan, en þeir Árni biskup, Rafn ok Þorvarðr kómu út; vóru þá kærur um staðamál. Andaðisk Heinrekr Englakonungr.

Á átta ári aldrs Laurentii hafði Gregorius páfi þing í Leons ok bœtti trú Grikkja; þá andaðisk Jacobus erkibiskup af Lund í Danmǫrk. Játvarðr Englakonungr kórónaðr. Jón erkibiskup kom í land; kom einn hlutr af þyrniskórónu dróttins várs Jesu Christi, er Magnúsi konungi var sent af Philippus konungi af Franz.

Á níunda ári aldrs Laurentii kom Eirekr son Birgis hertoga af Danmǫrk með liði, ok stríddi við Valdemar brœðr sinn með styrk Magnús hertoga brœðr þeirra, ok flýði Valdimar konungr í Noreg. Þá kom svá mikit hagl úr skýjum Lafranzvǫkudag sumum stǫðum í Þrœndalǫgum, at haglsteinar stœrstu stóðu fimmtán aura.

Á tíunda ári aldrs Laurentii andaðisk Gregorius páfi ok Innocentius páfi [ok] Adrianus páfi; hann var eigi prestr, ok hét Octobonus, hann var mestháttar af cardinalibus. Var Johannes páfi xxus primus. Gaf Magnús konungr í Túnsbergi jarlsnafn Magnúsi, syni Magnús jarls af Orkneyjum.

Nú þó at vér hafim getit þeirra hluta, sem vér uppbyrjuðum, var Laurentius ýmist með Þórarni presti frænda sínum á Vǫllum, eða með feðr sínum ok móður, þar sem þau áttu búnað, ok var honum þá kennt; birtisk skjótt, at hann var fúss til at nema gott.

Sá atburðr gerðisk einn tíma á Vǫllum, at kennslupiltar gerðu sukk í kirkjunni þar á Vǫllum; varð svá, at nokkut þat sem Laurentius kastaði kom á líkneski várrar frú, ok brotnaði af laufit af ríkisvendi þeim er hon helt á. Ok svá sem sira Þórarinn kom til kirkju um kveldit, sǫgðu piltarnir honum, hvat Laurentius hafði hent; varð hann mjǫk styggr með, heitandi honum húðláti ok barsmíð hinn næsta dag eptir. Svá sem Laurentius vissi at þetta mundi fram koma sem honum var heitit, leitaði hann þangat fulltings sem nóg var til, kastar sér niðr á gólfit fyrir líkneski várrar frú með tárum, ok biðr sér hjálpar ok fyrirlátningar af henni, ok einkanliga, at hugr frænda hans mýkisk nokkut til hans.

Um morgininn eptir kallar Þórarinn prestr Laurentius frænda sinn, spyrjandi, hvárt hann hefði nokkuru heitit, at hann skyldi eigi vera barðr. Hann sagðisk heitit hafa á Maríu drótningu.

"Þat grunar mik," sagði sira Þórarinn, "því at mér var svá vitrat í nátt, at vár frú vildi, at ek berði þik ekki hér fyrir, en ek skyldi láta bœta þat sem þú hefir brotit." Mátti á slíku marka, at hans ákall ok bœnir mundi guði síðar meir þægiligar ok hans sætu móður, er svá var á barns aldri.

Eptir fráfall ok andlát sira Þórarins fekk Kálfi svá mikils, at hann gat varla borit sik, ok sálaðisk nokkru síðar; vóru eptir litlir peningar ok óhœgir, hǫfðu þau Þorgríma þó búit lengi á lǫndum staðarins á Hólum.

Bauð herra Jǫrundr biskup piltinum Laurentius heim til sín á Hólastað, ok setti hann til bóknáms; sagðisk hann þat hyggja, at þessi piltr Laurentius mundi fá mikit hugvit til bóknæmis ok frœði. Fór svá vetr frá vetri, at Laurentius þróaðisk til bókvits ok klerkdóms, at hann var fremstr af ǫllum skólaklerkum hans jafnǫldrum.

Var sira Óblauðr Hallvarðsson þá skólameistari; lagði hann svá góðan þokka til þessa unga manns Laurentius, at hann lét [hann] jafnan vera í skóla ok spyrja aðra klerka, þá er hann var í samsæti ok drykkju hjá herra Jǫrundi biskupi; var sira Óblauðr áðrnefndr náskyldr herra biskupi, ok hafði hann áðr verit utan ok harðla kærr erkibiskupi í Niðarósi, en herra Jǫrundr biskup elskaði mjǫk sira Óblauð frænda sinn.

Optsinnis þá er aðrir klerkar vóru at leikum ok ǫðru gáleysi, þá var Laurentius at námi sínu ok studera í bókum eða kenna ǫðrum. Á þessu lék ǫðrum klerkum mikil ǫfund, segjandi, at þar fœri biskupsefni, ok hǫfðu mjǫk í kallzi ok dáruskap viðr hann; en hann fylgdi æ því framar at sínu námi.

Vígslur hans fóru fram eptir setningu ok skipan, ok því fljótara sem hann var betr kunnandi en aðrir. Ok svá sem hann var vígðr infra sacrum officium var hann skipaðr heim at Hólum ok var hann þar djákni. Svá sem Laurentius hafði tvá vetr ok tuttugu, var hann vígðr til prests af herra Jǫrundi biskupi; helt hann þá skóla. Svá gerðisk hann þá framr í klerkdómi at dikta ok versa, at hann gerði svá skjótt vers, sem maðr talaði skjótast latínu.

Víkjum vér enn aptr til þeirra hluta, sem fram fóru hér á landi ok annars staðar: — Á ellifta ári aldrs Laurentii: Andlát Johannis páfa. Magnús konungr gaf lendum mǫnnum barónanǫfn. Gerðisk Hrafn riddari. Gerðu þeir Magnús konungr ok Jón erkibiskup æfinliga skipan millum kirkjunnar ok krúnunnar, ok staðfestu með sínum bréfum ok innsiglum.

Á tólfta ári aldrs Laurentii: krafði Magnús konungr leiðangr til Elfar. Sættusk þeir Árni biskup ok Jǫrundr biskup. Bein Odds Þórarinssonar vóru flutt til kirkju í Skálholti.

Á næsta ári þar eptir faranda fóru biskupar Jǫrundr ok Árni utan. Hrafn kom út ok Loðinn af Bakka með lǫgsǫgn. [Andlát] Vermundar ábóta á Þingeyrum.

Á því eptirfaranda ári: [Andlát] Nicholai páfa; þá andaðisk ok Magnús konungr Hákonarson. Eirekr konungr kórónaðr. Útkoma Jǫrundar biskups ok Árna biskups, Loðins lepps ok Jóns lǫgmanns með nýja lǫgbók. Vígðr Bjarni ábóti til Þingeyra.

Á næsta ári var vígðr Martínus páfi. Utanfǫr Loðins lepps, Eirekr Noregskonungr fekk Margrétu drótningar, dóttur Alexandri Skotakonungs.

Þá enn á næsta ári brunnu bœir í Niðarósi. Andaðisk herra Jón erkibiskup austr í Skǫrum. Á sama ári varð hann landflótta af Noregi.

Þá enn á næsta ári eptirfaranda kom út herra Hrafn ok herra Erlendr lǫgmaðr, ok hófu tilkall til erfðastaða á Íslandi. Þá fór mikil sótt yfir Ísland.

Þá enn á því ári næsta hófsk ófriðr á milli Hrafns ok Árna biskups ok þeirra manna sem á staði settusk. Fjárfellir, ok dóu margir menn af sulti á Íslandi, ok auðn margra bœja.

Þá enn á næsta ári var gefit jarls nafn herra Álfi ok Auðunni hestakorn.

Þá enn á næsta ári sendi Eirekr konungr sira Guðmund Hallsson til Íslands, at krefja menn í leiðangr. Sá sami Guðmundr fór út með klæði þat, sem Eirekr konungr gaf hinum heilaga Jóni biskupi á Hólum.

Kom þat svá til, at Eirekr konungr fór til konungastefnu ok byrjaði honum eigi; var á marga helga menn heitit, ok gaf eigi at heldr.

Þá kom sira Guðmundr til konungsins: "heitið, minn herra," [segir hann], "á hinn heilaga Jón Hólabiskup, hann er mjǫk skjótr í áheitum, ok gefit honum pellsklæði yður hinu beztu." — "Svá skal vera, sira," sagði konungrinn, "ok sýni hann þat, at hann sé nú eigi seinlátr, sem Íslendingar eru vanir."

Þá fell í logn; bað sira Guðmundr þegar upp draga seglit; þá kom þegar blásandi byr ok hagstœðr; kom konungrinn fram á fjórum dœgrum í þá hǫfn sem hann kaus, ok heiðraði jafnan síðan hinn heilaga Jón Hólabiskup. En af klæðinu vóru gǫrvar á Hólum dalmatikur.

Þá enn á eptirfaranda ári kom Jǫrundr erkibiskupsefni til Niðaróss. Drepinn Hallkell krœkidanz. Varð Álfr landflótti ok útlægr. Þá andaðisk ok Ingibjǫrg drótning.