Bókastaðir

Eptir jól bræðir Refr skip sitt, ok býr þat; Gestr fær til allan reiða.

Þess er getit, at Gellir átti heiman fǫr, ok lá leið hans hjá hrófinu, ok lítr Gellir á skipit; maðr einn fór með honum. Refr heyrir, at Gellir mun kominn vera; hleypr undan skipinu með smíðarøxi sína ok at Gelli. Refr mælti: "Nú skal ek gjalda þér tvau hǫgg með einu." Hǫggit tók af síðuna, ok þar øxin inn á hol; fell Gellir dauðr til jarðar, en fǫrunautr hans reið í brutt.

Refr gekk heim ok fundusk þeir Gestr. Hann mælti: "Giptusamligr ertu nú frændi, eða hvat er nú tíðinda?" Refr kvað:

"Manna heilastr," segir Gestr. "Þat munda ek kjørit hafa, þá ek heyrða þat víðast borit, at Gellir hefði lostit þik tvau hǫgg, at slíkt hefðir þú at; eða hvat er nú ráða þinna."

Refr segir: "Ek ætla at halda skipi mínu til Grœnlands".

Gestr mælti: "nú kaustu þat, er ek vilda; því at þér mun ekki vel fritt í Noregi, þegar spyrsk víg þetta. Nú mun ek afla þér háseta til skipsins, ok fá þér fjárhlut, sem þú vilt hafa, en við móðir þín munum síðan við skiptask, sem okkr líkar".

Refr býr nú skip sitt, ok veljask til bóndasynir vaskir, at fylgja honum. Leysir Gestr hann vel af hǫndum, ok at skilnaði mælti Gestr við Ref: "Ef þér verðr eigi út komu auðit, þá vil ek, at þú látir skrifa frásǫgn um ferð þína, því at hon mun nokkrum merkilig þykja, því at ek hygg, at þú sért annarr spekingr mestr í várri ætt; mun ok nokkut af þér verða. Mæli ek nú svá fyrir, at sá hinn sami, er sólina hefir skapat, efli þik til góðra hluta". Refr þakkar Gesti vel sín tillǫg.

Nú skiljask þeir, ok lætr Refr í haf. Honum fersk vel, þar til er þeir fá sýn af Grœnlandi, ok síðan velkir þá lengi, ok hefir þá norðr með landinu. Um síðir koma þeir á fjǫrð einn norðarliga í óbyggð. Jǫklar gengu allt til suðrs í sjá út; ok með því, at þeir váru hafvelktir, þá váru þeir landfúsir. Þeir lǫgðusk um akkeri.

Refr reri þá til lands, ok gekk hann upp á hit hæsta fjall, at sjásk um. Hann sá, at fjǫrðrinn skarsk langt inn í landit, er þeir váru at komnir, ok hǫfðar tveir gengu á víxl í firðinum. Fǫr hann þá aptr til skips síns.

Um morguninn bað hann þá flytja inn skipit, þar til er þryti fjǫrðinn, ok svá gerðu þeir, en er þeir komu at hǫfðunum, þá sá þeir, at þar hófsk upp fjǫrðr mikill ok langr; en er þeir komu at fjarðarbotni, þá var þar góð hǫfn. Skógi var vaxit allt um hlíðar ok grœnar brekkur; jǫklar girtu þar um allt báðumegin. Þar var fjǫldi dýra; rekaviðr lá þar um allar fjǫrur, en veiðiskapr nógr. Ekki mátti þá til byggða halda. Þar gerðu þeir skála mikinn ok bjuggusk um vel. Þar váru þeir um vetrinn. Þar smíðaði Refr ferju eina, ok bjuggu hana til byggða, en bjuggu þar eptir um kaupskipit.

Síðan sigldu þeir í byggðina, ok komu í einn víkrbarm. Skammt þar upp frá stóð einn bœr. Þar bjó sá maðr, er Bjǫrn hét. Hann var kvángaðr ok átti eina dóttur, er Helga hét; hon var væn ok kœn; ok þótti sá kostr beztr í þeirri byggð.

Refr selr ekki varning sinn, ok teksk á hendr smíði. Bjǫrn hittir Ref at máli, ok spyrr, ef hann vill kaupask láta, at húsa bœ sinn. Refr játar því, ok síðan kaupask þeir við; tók Refr nú at húsa bœinn, ok gerir skrautligan. Sá bœr heitir í Hlíð.

Ǫðrumegin ness þess, er þar gekk fram, stóð bœr sá er í Vík heitir. Sá maðr bjó þar, er Þorgils hét, ok kallaðr Víkrskalli. Hann var grályndr ok kvittsamr ok slægvitr; mikill ódældarmaðr var hann, ok þótti ǫllum illt við hann at eiga. Hann var hniginn á efra aldr ok kvángaðr. Þengill hét son hans hinn elzti, annarr Ormr, þriði Þorsteinn, fjórði Geirr; Ólǫf hét dóttir hans; hon var gipt þeim manni, er Gunnarr hét. Þengill hafði beðit Helgu, ok vildi Helga eigi eiga hann.

Refr er nú með Birni, ok húsar bœ hans; ok þá biðr hann Helgu. Bjǫrn tók því vel. At ráði með honum var sá maðr, er Þormóðr hét; hann var fóstri Helgu. Hann fýsti mjǫk, at þessi ráð tækisk, ok þar kom, at Refi var heitit konunni, ok ákveðin brullaupsstefna. Síðan tókusk þessi ráð með þeim skildaga, at Refr skyldi taka við búi í Hlíð, ok þau Helga, en Bjǫrn vill vera búlauss á vist með þeim.

Um várit eptir tekr Refr við búi, ok rakaði skjótt fé saman; hann smíðaði til stórfjár. Helga var ok skǫrungr mikill. En, er þau hǫfðu skamma hríð ásamt verit, fór Bjǫrn at deyja. Því næst var þeim sona auðit Ref ok Helgu. Þau áttu son, er Steinn hét. Tveim vetrum síðar áttu þau annan, er Bjǫrn hét. Þeir brœðr váru hinir efniligustu menn. Refr bjó átta vetr á Grœnlandi á sama bólstað.

Á þeim vetri hafði hann skip í smíð, mikla ferju, en hrófit var úti við nes þat, er framgekk milli Víkr ok Hlíðar. Hann gekk snemma til, en síð frá. Hann læsti þar í hrófinu smíðarøxi sína um nætr, en gekk slyppr heim.

Þat var einn aptan, er hann gekk svá búinn heim, sem hann var vanr. Refr gat at líta fram á nesit, hvar hvíta bjǫrn var. Bjǫrninn skundar nú sinni ferð, er hann sá einn mann. Refr þykisk þá óvarliga farit hafa. Nýsnævi var á jǫrðu, ok auðsæ spor, hvert sem rekja skyldi. Refr sá eigi efni sín á, at ganga á móti birninum vápnlauss; snýr hann nú aptr til hrófsins, ok tók øxina, læsir síðan hrófinu; snýr nú þangat, sem bjǫrninn hafði verit, ok var hann þá dauðr. Hǫfðu þeir brœðr, synir Þorgils, sigrat bjǫrninn, er þeir hǫfðu gengit frá róðri. Refr gekk þá heim.

Nú er þar til máls at taka, at þeir Þorgilssynir koma heim. Faðir þeirra spurði, hvat þeir hefði fiskat. Þeir létusk ekki fiskat hafa; "en veitt hǫfum vér hvíta bjǫrn einn."

Þorgils mælti: "Mikit er um uppeldi yðvart, er þér veitið búi váru; ok megu fáir svá fyrir vinna."

Þengill mælti: "Búit var við, at vit mundum lítit fá af veiðiskap þessum, ef eigi hefði Refr hinn ragi sýnt sinn drengskap. Hygg ek þat, at aldri hafi dáðlausara hǫfuð komit til Grœnlands, en hann berr. Því at mannsspor liggja frá hrófinu, ok hafði horfit aptr, ok var hland drifit í sporunum". Þengill mælti þá við Ref mǫrgum áþéttis orðum.

Þorgils faðir hans þagði. Þengill spurði, því hann þegði; "eða veiztu eigi, faðir, hverr Refr hinn ragi er."

Þorgils mælti: "Um slíkt er illt at ræða, ok ávallt mætti Grœnland rauða kinn bera, er þat heyrði Refs getit; því at ek sá, þegar hann var hingat nýkominn, at óflutt hafði verit áðr Grœnlandi hin mesta skǫmm. Því hefi ek fátt við hann átt, at þá ek var á Íslandi, var hann ekki í æði sem aðrir karlar, heldr var hann kona hina níundu hverja nótt, ok þurfti þá karlmanns, ok var hann því kallaðr hinn ragi, ok gengu ávallt sǫgur af hans fádœmum endimligar. Nú vilda ek því, at þér ættið ekki við hann".

Nú skilja þeir sitt tal; er nú farit eptir bjarnar slátrinu. En hvar sem þeir Þorgilssynir komu, þá bera þeir upp þetta illmæli, ok kveykja þat í ǫllu, at Refr hafi fyrir regi sakir gǫrr verit af Íslandi; ok verit í brott keyptr nokkru fé. Þeir fœrðu þetta hróp á vǫxtu, ok svá ferr þetta í fjǫlmæli, at Refr verðr þessa áheyrsla.

Eigi lætr hann, sem hann viti, en skip þat, sem hann hefir í smíð, býr hann at ǫllu sem bezt. Hann lætr slátra mjǫk um haustit, en sumt fé sitt selr hann til Grœnlenzks varnings. Refr hefir haustboð mikit ok býðr til sín vinum sínum, en í hljóði seldi hann land sitt við lausafé; hann skilr ok þat til, at hann skal þá á missirum land laust láta, ok gera hinum orð um. Hann hefir með sér margt røskra manna; eigi færri en tólf. Refr var orðinn stórauðigr. Þetta var at tvímánaði.

Þat var einn dag, at Þormóðr kom at máli við Ref, ok mælti: "Svá illan orðróm hefir nær alþýða manns um þik, ok eru at því upphafsmenn Þorgils ok synir hans; en þá er ek fýsta, at ráð tækisk með ykkr Helgu, hugðumsk vér gipta hana duganda dreng, ok svá ætla ek þik; en of mjǫk þykir mér þú sanna vándra manna orð, er þú lætr þá um kyrrt sitja. Nú bið ek þik at þú látir þá kenna á sjálfum sér fyrir sín illyrði."

Refr svarar: "Fyrr skyldi maðr hafa hugat ráð nokkut fyrir sjálfum sér, en rata í stórræði, eða eggja aðra til".

Nú skilja þeir sitt tal, ok sezk Refr nú til smíðar, ok gerir eitt fádœmamikit spjót; með því mátti bæði hǫggva ok leggja. Hann skeptir þat lǫngu skapti ok vefr allt járni; þvínæst hvetr hann þat, svá þat stóð á kampi.

Þessu næst at áliðnum degi gengr Refr heiman einn saman. Hann hefir spjót eitt vápna. Hann gengr í Vík; hann kom þar síð dags.

Þorgils var at soðningu í elda húsi. Refr snýr þangat. Þorgils spurði, hverr þar fœri. Refr segir til sín.

Þorgils mælti: "Mjǫk leggr reyk í augu mér, er ek kenni þik ekki, ok kom þú heill ok vel".

Refr segir: "Þat vil ek þiggja".

Þorgils mælti: "Hvat er at erindum".

Refr segir: "Ek em kominn at beiða bóta fyrir illmæli þat, er þér hafit til mín haft".

Þorgils mælti: "Nær hǫfum vér illa til þín talat, eða hvert er þat mál, er þú kennir oss?"

Refr sagði þá fram orðin.

Þorgils mælti þá: "Ekki dyl ek þess, at vér mælum margt í gamni, en þó mun þetta eigi logit, því at ek ætla hér hvert orð satt í vera".

Refr høggr þá til hans með spjótinu, ok klýfr hann í herðar niðr. Síðan kippir hann í brutt spjótinu, ok gengr þá ofan til strandar, ok sezk í naust þeirra brœðra Þorgilssona.

Niða myrkr gerði á mikit. Þvínæst heyrði hann ára glamm, ok er þeir brœðr koma at landi, hleypr Þengill fyrir borð, gengr upp ok vill sœkja hlunna í naustit, ok er hann kom þar, hjó Refr hǫfuð af honum. Þorsteinn hljóp þá utanborðs, ok veit ekki til þessa, því at svá var myrkt, at eigi sá til naustsins. Þorsteinn tekr árar ok berr upp; ok er hann kom at naustdyrunum, leggr Refr spjótinu í gegnum hann.

Þorsteinn kallar í því ok mælti: "Forðit ykkr, sveinar; Þengill bróðir ykkar er drepinn, ek lagðr í gegnum."

Ormr greip árar úr ǫðru skipi ok hratt út með skipinu; reru þeir á brutt, ok þangat um nesit, sem hróf Refs stóð; lǫgðu þar at landi, ok ætluðu Ref eigi mundu þangat leita þeirra. En er þeir hǫfðu upp brýnt skipinu, þá kom Refr þar ok drap þá báða.

Eptir þat gekk Refr heim, ok heitr á menn sína, at til skips skyldi flytja bæði vistir ok fjárhlut. Refr lætr nú verða hlaðna ferjuna; stenzk þá á endum, at þá er ljóss dagr um morguninn, er þá ok í skip kominn allr sá fjárhlutr, er Refr vildi með sér hafa. Hann velr þá gjafir þeim hinum ungum mǫnnum, er með honum hǫfðu verit, ok bað þá vera til reiðu, sér at fylgja, er hann léti vitja þeirra, nær sem þat væri. Þeir játa því gjarna. Refr sendir þá orð með þeim, at þeir tœki þá landit, er keypt hǫfðu.

Refr gengr þá á ferjuna ok kona hans ok synir hans. Steinn var þá níu vetra, en Bjǫrn sjau vetra. Þormóðr hét hinn þriðji, ok var sá þrévetr. Þormóðr fóstri Helgu skyldi ok fara; kom vindr af landi, ok undu þeir Refr segl upp. Létu svá ganga um daginn til hafs. Eru þau nú fyrst úr sǫgunni.

Þar er nú fyrst til at taka, er heimamenn styrma yfir Þorgilsi, er hann er veginn; ok um kveldit er farit til strandar, ok fundusk þeir þar vegnir, Þengill ok Þorsteinn, en hina tvá fundu þeir vegna um morguninn. Þessi tíðindi spyrjask nú víða, ok harma fáir Þorgils né sonu hans; en mikit þykir verkit orðit hafa eins manna, ok á einu aptan kveldi, ok þykir Refr óslæliga rekit hafa illmælit.

Gunnarr, mágr Þorgils, spyrr nú þessi tíðindi, ok lætr hann setja vǫrðu á hvert annes um byggðir báðar, ef Ref kynni einhvers staðar at at bera um haustit; en eignir mátti ekki upptaka, er allar váru seldar. Gunnarr var fyrir mǫnnum í vestrbyggð. Hvergi spyrsk til Refs.

Um várit sendir Gunnarr menn norðr í óbyggðir at leita Refs, ok finnsk hann eigi, ok engi maðr spyrr til hans. Gunnarr leggr nú á þat hug, at Refr muni látizk hafa, er hann hafði á skip gengit með sex einum mǫnnum, ok þó ǫllum óknáligum.

Nú líða svá fjórir vetr, ok spyrsk hvergi til Refs; ok leggsk nú niðr þessi umgrǫptr um Ref; þykjask menn nú vita, at hann muni týnzk hafa, eða rekit skip hans til óbyggða. Munu vér hér fyrst hverfa frá.

Ok meðan saga sjá hefir gengit ok upp fœðsla Refs, hǫfðu orðit mǫrg hǫfðingjaskipti. Í Noregi var nú kominn til ríkis Haraldr konungr Sigurðarson.

Með hirð konungs var sá maðr, er Bárðr hét; hann var konungi handgenginn. Hann var á sumrum í kaupferðum til ýmissa landa, Íslands eða vestrlanda, ok fór hann nú þetta sumar, er nú segjum vér frá; býr hann skip sitt ok ætlar út til Íslands.

Konungr lætr kalla Bárð til sín, ok spyrr hann, hvert hann ætlar halda skipi sínu.

"Til Íslands," segir Bárðr.

Konungr mælti: "Ek vil, at þú farir ǫðru vís; skaltu nú sigla út til Grœnlands, ok flyt til vár tǫnn ok svǫrð".

Bárðr segir, at konungr skyldi ráða.

Eptir þat sigldi Bárðr á haf ok tóksk honum hit greiðasta. Kom hann til Grœnlands, ok fór til vistar um vetrinn með Gunnari, ok er hann hafði þar verit um hríð, þá vekr Bárðr til við Gunnar, ok spyrr, hvat satt væri í því, er hann heyrði sagt, at einn íslenzkr maðr hefði vegit fimm feðga á einu kveldi, ok hefnt svá þess illmælis, er þeir hǫfðu kveykt um hann.

Gunnarr lét hœft til þessa nokkut: Bárðr spurði, hvat af þeim manni er orðit.

"Þat hyggjum vér," sagði Gunnarr, "at hann hafi týnzk í hafi, því at hann varð svá hræddr, at hann lét í haf við sétta mann við vetr sjálfan".

Bárðr spyrr, hvat til hafi orðit með þeim. Gunnarr segir nú af slíkt, er hann veit.

Bárðr mælti: "Allmjǫk undrumsk ek, ef sá maðr er sokkinn niðr, ok hefir þetta allmjǫk verit ǫll hans gæfa, er hann komsk úr hǫndum yðr, ok þykir mér hann vánum bráðar við hafa skilizk, eða hafi þér leitat í óbyggðum?"

Gunnarr kvað leitat hafa verit alls staðar, þar sem ván þœtti at hann mætti vera ok þó víðara.

Bárðr mælti: "Hversu mundi hann fara á haf í mót vetri við fá menn á einni ferju. Ætla ek þér betra þykkja, at segja slíkt, er eigi verðr hefnt Þorgils eða sona hans. Vil ek nú í vár snemma, at þú látir búa okkr skip, ok fǫrum í óbyggðir, ok ætla ek þat víst, ef ek finn hann eigi, at sannliga sé hann týndr".

Gunnarr kvað svá vera skyldu.

Líðr nú af vetrinn; ok þegar ísa leysti, bjó Gunnarr ferð sína; þeir hǫfðu ferju ok á sjau menn. Þeir halda nú í óbyggðir ok leita í hvern leynivág, ok finna ekki þat, at þeim þykki, sem mannavist muni verit hafa. Bárðr var manna skyggnastr.

Þeir koma aptan dags á einn fjǫrð mikinn, ok krœkti ýmsa vega í landit; ok þar kom, at hann bytndi; þeir lǫgðu skipi sínu um nóttina í vík eina.

Bárðr rœr til lands á báti; hann gekk upp á hǫfða þann, er var við fjarðarmynnit, ok litask um; þá var ljós nótt. Vindgul lítit lá utan eptir firðinum; hann sá, hvar þangflota rak utan eptir, ok at botninum; þá hverfr hann alls; þetta undrar Bárðr mjǫk, ok gekk hann allt á framanverðan hǫfðann, ok sá, hvar annarr fjǫrðr hófsk upp mikill, ok langr; ok þar sá hann dal ganga upp at fjǫllum, fagran ok mikinn. Hann gengr nú aptr til skipsins; ok leggsk niðr.

Um morguninn spyrr Bárðr, hvárt þeir hafi kannat fjǫrð þenna allan. Gunnarr kvað þat vera. Bárðr kvaðsk fara vildu, þar til er hann þryti með ǫllu, ok svá gera þeir.

Koma nú þar, er hǫfðarnir gengu á víxl. Þar skarsk inn sund á millum. Þat var allmjótt, en djúpt var þat mjǫk. Þá lauksk upp fjǫrðrinn í ǫðru sinni, ok var sá fjǫrðr mjǫk langr. Þeir koma þá í eina vík um kveldit síðla.

Ekki nenntu menn þá at kanna landit, ok lǫgðusk menn niðr, allir nema Bárðr. Hann skaut báti til lands, ok gekk einn saman með sjánum, ok kom þar, at spóna hrúga mikil var. Hann tekr upp spónu nokkra ok hefir með sér; Ferr síðan aptr til skips þeirra.

En um morguninn sýnir Bárðr Gunnari spónuna ok mælti: "Aldri á æfi minni sá ek spónu jafnhagliga telgda, eða var Refr nokkut hagr?"

Gunnarr segir: "Hann var hinn mesti þjóðsmiðr".

Bárðr segir: "Þat mundi ek ætla, at svá mundum vér eptir Ref eiga at leita, sem hann væri lífs;" ok nú ganga þeir frá skipi nokkurir menn.

Þeir geta brátt at líta, hvar virki stóð nær á framanverðum sævarbakkanum. Þeir gengu þangat til, ok umhverfis, ok hyggja at því vandliga, ok þykkjask eigi sét hafa jafnfagrt smíði. Þat var mikit ok rammgǫrt, óbrætt, ok með fjórum hornum. Hvergi sá þeir á því fellingar; var þat at sjá, sem ein fjǫl.

En er þeir hugðu þar at, kemr maðr fram á virkit; sá var mikill vexti. Hann heilsar Gunnari ok hann tók kveðju hans. Kenna þeir, at þar var Refr. Hann spyrr, hvert þeir ætluðu at fara.

Bárðr svarar: "Eigi lengra fram á veg."

Refr spyrr at tíðindum. Bárðr lézk honum engi segja mundu; Refr sagðisk þá ok eigi fregna skyldu meirr, en fallit þœtti.

Bárðr bað þá draga við at virkinu; en er umhverfum var kominn viðrinn, slá þeir í eldi. Kyndisk þá skjótt viðrinn, ok þvínæst sjá þeir, at eldrinn slokknar. Þeir draga at við af nýju í annat sinn at virkinu; þeir sá þá, at vatnfall mikit fór af virkinu, ok slokknar allr eldrinn. Þeir leita umhverfum virkit, ok finna hvergi vatn. Þeir báru þá at eldinn upp at virkinu, ok kom þar eigi síðr vatn úr fellingum, en niðri.

Refr gekk fram á virkit ok mælti: "Sœkisk seint virkit, segir hann?"

Bárðr mælti: "Vel máttu því hælask um fjǫlkynngi þína, at vér munum hér frá hverfa at sinni; en ek heiti þér því, ef þú þorir at bíða hér annars várs, at vér Gunnarr skulum yfir þínum hǫfuðsvǫrðum standa".

Refr mælti: "Eigi þér né Grœnlendingum verðr þat auðit, at standa yfir mér dauðum; þótt ek sé hér jafnmarga vetr aðra, nema þér njótið yðr vitrari manna við".