Bókastaðir

Eftir jól bræðir Refur skip sitt og býr það. Gestur fær til allan reiða. Þess er getið að Gellir átti heimanför og lá leið hans hjá hrófinu og lítur Gellir á skipið. Maður einn fór með honum. Refur heyrir að Gellir mun kominn vera, hleypur undan skipinu með smíðaröxi sína og að Gelli.

Refur mælti: " Nú skal eg gjalda þér tvö högg með einu. "

Höggið tók af síðuna og þar öxin inn á hol. Féll Gellir þar dauður á jörð en förunautur hans reið á brott. Refur gekk heim og fundust þeir Gestur.

Hann mælti: " Giftusamlegur ertu nú frændi eða hvað er nú tíðinda? "

Refur kvað:

" Manna heilastur, " segir Gestur. " Það mundi eg kjörið hafa, þá eg heyrði það víðast borið að Gellir hefði lostið þig tvö högg, að slíkt hefðir þú að. Eða hvað er nú ráða þinna? "

Refur segir: " Eg ætla að halda skipi mínu til Grænlands. "

Gestur mælti: " Nú kaust þú það sem eg vildi því að þér mun ekki vel fritt í Noregi þegar spyrst víg þetta. Nú mun eg afla þér háseta til skipsins og fá þér fjárhlut sem þú vilt hafa en við móðir þín munum síðan við skiptast sem okkur líkar. "

Refur býr nú skip sitt og veljast til bóndasynir vaskir að fylgja honum. Leysir Gestur hann vel af höndum.

Og að skilnaði mælti Gestur við Ref: " Ef þér verður eigi útkomu auðið þá vil eg að þú látir skrifa frásögn um ferð þína því að hún mun nokkurum merkileg þykja því að eg hygg að þú sért annar spekingur mestur í vorri ætt. Mun og nokkuð gott af þér verða. Mæli eg nú og svo fyrir að sá hinn sami er sólina hefir skapað efli þig til góðra hluta. "

Refur þakkar Gesti vel sín tillög.

Nú skiljast þeir og lætur Refur í haf. Þeim ferst vel þar til er þeir fá sýn af Grænlandi og síðan velkir þá lengi og hefur þá norður með landinu. Um síðir koma þeir á fjörð einn norðarlega í óbyggð. Jöklar ganga allt til suðurs í sjá út. Og með því að þeir voru hafvelktir þá voru þeir landfúsir. Þeir lögðust um akkeri.

Refur reri til lands og gekk hann upp á hið hæsta fjall að sjást um. Hann sá að fjörðurinn skarst langt í land inn er þeir voru á komnir og höfðar tveir gengu á víxl í firðinum. Fór hann þá aftur til skips síns. Um morguninn bað hann þá flytja inn skipið þar til er þryti fjörðinn og svo gerðu þeir. En er þeir komu að höfðunum þá sáu þeir að þar hófst upp fjörður mikill og langur. En er þeir komu að fjarðarbotni var þar góð höfn. Skógi var vaxið allt um hlíðir og grænar brekkur. Jöklar girtu þar um allt báðumegin. Þar var fjöldi dýra. Rekaviður lá þar um allar fjörur en veiðiskapur nógur. Ekki mátti þá til byggða halda. Þar gerðu þeir skála mikinn og bjuggust um vel. Þar voru þeir um veturinn. Þar smíðaði Refur ferju mikla og bjuggu hana um vorið til byggða en bjuggu þar eftir um kaupskipið.

Síðan sigldu þeir í byggðina og komu í einn víkbarm. Skammt þar upp frá stóð einn bær. Þar bjó sá maður er Björn hét. Hann var kvongaður og átti eina dóttur er Helga hét. Hún var væn og kæn og þótti sá kostur bestur í þeirri byggð. Refur selur ekki varning sinn og tekst á hendur smíð. Björn hittir Ref og spyr ef hann vill kaupast láta að húsa bæ sinn. Refur játar því og síðan kaupast þeir við. Tekur Refur nú að húsa bæinn og gerir skrautlegan. Sá bær heitir í Hlíð.

Öðrumegin ness þess er þar gekk fram stóð bær sá er í Vík heitir. Þar bjó sá maður er Þorgils hét og kallaður Víkarskalli. Hann var grályndur og kvittsamur og slægvitur. Mikill ódældarmaður var hann og þótti öllum illt við hann að eiga. Hann var hniginn á efra aldur og kvongaður. Þengill hét son hans hinn elsti, annar Ormur, þriðji Þorsteinn, fjórði Geir. Ólöf hét dóttir hans. Hún var gift þeim manni er Gunnar hét. Þengill hafði beðið Helgu og vildi hún eigi eiga hann.

Refur er nú með Birni og húsar bæ hans og þá biður hann Helgu. Björn tók því vel. Að ráði með honum var sá maður er Þormóður hét. Hann var fóstri Helgu. Hann fýsti mjög að þessi ráð tækjust og þar kom að Ref var heitið konunni og á kveðin brullaupsstefna. Síðan takast þessi ráð með þeim skildaga að Refur skal taka við búi í Hlíð og þau Helga en Björn vill vera búlaus á vist með þeim.

Um vorið eftir tekur Refur við búi og rakaði skjótt fé saman. Hann smíðaði til stór fjár. Helga var og skörungur mikill. En er þau höfðu skamma hríð ásamt verið fór Björn að deyja. Því næst var þeim barna auðið, Ref og Helgu. Þau áttu son er Steinn hét. Tveim vetrum síðar áttu þau annan er Björn hét. Þeir bræður voru hinir efnilegustu menn.

Refur bjó átta vetur á Grænlandi á sama bólstað. Á þeim vetri hafði hann skip í smíð, mikla ferju, en hrófið var út við nes það er fram gekk milli Víkur og Hlíðar. Hann gekk snemma til en síð frá. Hann læsti þar í hrófinu smíðaröxi sína um nætur en gekk slyppur heim.

Það var einn aftan er hann gekk svo búinn heim sem hann var vanur. Refur gat að líta fram á nesið hvar hvítabjörn var. Björninn skundar nú sinni ferð er hann sá einn mann. Refur þykist þá óvarlega farið hafa. Nýsnævi var á jörðu og auðsæ spor hvert sem rekja skyldi. Refur sá ekki efni sín á að ganga á mót birninum vopnlaus. Snýr hann nú aftur til hrófsins og tók öxina, læsir síðan hrófinu, snýr nú þangað sem björninn hafði verið og var hann þá dauður. Höfðu þeir bræður synir Þorgils sigrað björninn er þeir höfðu gengið frá róðri. Refur gekk þá heim.

Þar er nú til máls að taka að þeir Þorgilssynir koma heim. Faðir þeirra spurði hvað þeir hefðu fiskt. Þeir létust ekki fiskt hafa " en veitt höfum vér hvítabjörn einn. "

Þorgils mælti: " Mikið er um uppheldi yðvart er þér veitið búi voru og munu fáir svo fyrir vinna. "

Þengill mælti: " Búið var við að vér mundum lítið fá af veiðiskap þessum ef ekki hefði Refur hinn ragi sýnt sinn drengskap. Hygg eg það að aldrei hafi dáðlausara höfuð komið til Grænlands en hann ber því að mannsspor liggja frá hrófinu og hafði horfið aftur og var hland drifið í sporunum. "

Þengill mælti þá við Ref mörgum áþéttisorðum. Þorgils faðir hans þagði. Þengill spurði því hann þegði " eða veistu ekki faðir hver Refur hinn ragi er? "

Þorgils mælti: " Um slíkt er illt að ræða og ávallt mætti Grænland rauða kinn bera er það heyrði Refs getið því að eg sá þegar hann var hingað nýkominn að öfluð hafði verið áður Grænlandi hin mesta skömm. Því hefi eg fátt við hann átt að þá er eg var á Íslandi var hann ekki í æði sem aðrir karlar heldur var hann kona hina níundu hverju nótt og þurfti þá karlmanns og var hann því kallaður Refur hinn ragi og gengu ávallt sögur af hans fádæmum endemlegar. Nú vildi eg því að þér ættuð ekki við hann. "

Nú skilja þeir sitt tal. Er nú farið eftir bjarnarslátrinu. En hvar sem þeir Þorgilssynir komu þá bera þeir upp þetta illmæli og kveikja það í öllu að Refur hafi fyrir regi sakir ger verið af Íslandi og verið í burt keyptur nokkuru fé. Þeir færðu þetta hróp á vöxtu og svo fer þetta í fjölmæli að Refur verður þessa áheyrsla. Ekki lætur hann sem hann viti. En skip það sem hann hefir í smíð býr hann að öllu sem best. Hann lætur slátrast mjög um haustið en sumt fé sitt selur hann til grænlensks varnings. Refur hefir haustboð mikið og býður til sín vinum sínum en í hljóði seldi hann land sitt við lausafé. Hann skilur og það til að hann skal þá á misserum land laust láta og gera hinum orð um. Hann hefir með sér margt röskra manna, ekki færri en tólf. Refur var orðinn stórauðigur. Þetta var að tvímánuði.

Það var einn dag að Þormóður kom að máli við Ref og mælti svo: " Illan orðróm hefir nær alþýða manns um þig og eru að því upphafsmenn Þorgils og synir hans. En þá er eg fýsti að ráð tækjust með ykkur Helgu hugðumst vér gifta hana dugandi dreng og svo ætla eg þig. En of mjög þykir mér þú sanna vondra manna orð er þú lætur þá um kyrrt sitja. Nú bið eg þig að þú látir þá kenna á sjálfum sér fyrir sín illyrði. "

Refur svarar: " Fyrr skyldi maður hafa hugað ráð nokkuð fyrir sjálfum sér en rata í stórræði eða eggja aðra til. "

Nú skilja þeir sitt tal og sest Refur nú til smíðar og gerir eitt fádæma mikið spjót. Með því mátti bæði högga og leggja. Hann skeftir það lágu skafti og vefur allt járni. Því næst hvetur hann það svo það stóð á kampi.

Þessu næst að áliðnum degi gengur Refur heiman einn saman. Hann hefir spjót eitt vopna. Hann gengur í Vík. Hann kom þar síð dags. Þorgils var að soðningu í eldahúsi. Refur snýr þangað. Þorgils spurði hver þar færi. Refur segir til sín.

Þorgils mælti: " Mjög leggur reyk í augu mér er eg kenni þig ekki og kom þú heill og vel. "

Refur svarar: " Það vil eg þiggja. "

Þorgils mælti: " Hvað er að erindum? "

Refur svarar: " Eg er kominn að beiða bóta fyrir illmæli það er þér hafið til mín haft. "

Þorgils mælti: " Nær höfum vér illa til þín talað eða hvert er það mál er þú kennir oss? "

Refur sagði þá fram orðin.

Þorgils mælti þá: " Ekki dyl eg þess að vér mælum margt í gamni en þó mun þetta ekki logið því að eg ætla hér hvert orð satt í vera. "

Refur höggur þá til hans með spjótinu og klýfur hann í herðar niður. Síðan kippir hann í brott spjótinu og gengur þá ofan til strandar og sest í naust þeirra bræðra, Þorgilssona. Niðamyrkur gerði á mikið. Því næst heyrir hann áraglamm. Og er þeir bræður koma að landi hleypur Þengill fyrir borð, gengur upp og vill sækja hlunna í naustið. Og er hann kom þar hjó Refur höfuð af honum. Þorsteinn hljóp þá utanborðs og veit ekki til þessa því að svo var myrkt að ekki sá til naustsins. Þorsteinn tekur árar og ber upp. Og er hann kom að naustdyrunum leggur Refur spjótinu í gegnum hann.

Þorsteinn kallar í því og mælti: " Forðið ykkur sveinar. Þengill bróðir ykkar er drepinn en eg er lagður í gegnum. "

Ormur greip árar úr öðru skipi og hratt út með skipinu. Reru þeir á brott og þangað um nesið sem hróf Refs stóð, lögðu þar að landi og ætluðu Ref ekki mundu þangað leita þeirra. En er þeir höfðu upp brýnt skipinu þá kom Refur þar og drap þá báða.

Eftir það gekk Refur heim og heitir á menn sína að til skips skyldi flytja bæði vistir og fjárhlut. Refur lætur nú verða hlaðna ferjuna. Stenst þá á endum að þá er ljós dagur um morguninn, er þá og á skip kominn allur sá fjárhlutur er Refur vildi með sér hafa. Hann velur þá gjafir þeim hinum ungum mönnum er með honum höfðu verið og bað þá vera til reiðu sér að fylgja er hann léti vitja þeirra, nær sem það væri. Þeir játa því gjarna. Refur sendir þá orð með þeim að þeir tækju þá landið er keypt höfðu.

Refur gengur þá á ferjuna og kona hans og synir hans. Steinn var þá níu vetra en Björn sjö vetra. Þormóður hét hinn þriðji og var sá þrevetur. Þormóður fóstri Helgu skyldi og fara. Kom vindur af landi og undu þeir Refur segl upp, létu svo ganga um daginn til hafs.

Eru þau nú fyrst úr sögunni.

Þar er nú fyrst til að taka er heimamenn styrma yfir Þorgilsi er hann er veginn. Og um kveldið er farið til strandar og fundust þeir þar vegnir, Þengill og Þorsteinn, en hina tvo fundu þeir vegna um morguninn. Þessi tíðindi spyrjast nú víða og harma fáir Þorgils né sonu hans. En mikið þykir verkið orðið hafa eins manns og á einu aftankveldi og þykir Refur óslælega rekið hafa illmælið.

Gunnar mágur Þorgils spyr nú þessi tíðindi og lætur hann setja vörðu á hvert annes um byggðir báðar ef Ref kynni nokkur að að bera um haustið. En eignir mátti ekki upp taka er allar voru seldar. Gunnar var fyrir mönnum í Vestribyggð. Hvergi spyrst til Refs. Um vorið sendir Gunnar menn norður í óbyggðir að leita Refs og finnst hann ekki og engi maður spyr til hans. Gunnar leggur nú á það hug að Refur muni látist hafa er hann hafði á skip gengið með sex einum mönnum og þó öllum óknálegum. Nú líða svo fjórir vetur og spyrst hvergi til Refs og leggst nú niður þessi umgröftur um Ref. Þykjast menn nú vita að hann mun týnst hafa eða rekið skip hans til óbyggða.

Munum vér hér fyrst hverfa frá.

Og meðan saga sjá hefir gengið og uppfæðsla Refs höfðu orðið mörg höfðingjaskipti í Noregi. Var nú kominn til ríkis Haraldur konungur Sigurðarson.

Með hirð konungs var sá maður er Bárður hét. Hann var konungi handgenginn. Hann var á sumrum í kaupferðum til ýmissa landa, Íslands eða Vesturlanda, og fór hann nú þetta sumar er nú segjum vér frá. Býr hann skip sitt og ætlar út til Íslands. Konungur lætur kalla Bárð til sín og spyr hvert hann ætlar halda skipi sínu.

" Til Íslands, " segir Bárður.

Konungur mælti: " Eg vil að þú farir öðruvís. Skaltu nú sigla út til Grænlands og flyt til vor tönn og svörð. "

Bárður segir að konungur skyldi ráða.

Eftir það sigldi Bárður á haf og tókst honum hið greiðasta. Kom hann við Grænland og fór til vistar um veturinn með Gunnari. Og er hann hafði þar verið um hríð þá vekur Bárður til við Gunnar og spyr hvað satt væri í því er hann heyrði sagt að einn íslenskur maður hefði vegið fimm feðga á einu kveldi og hefnt svo þess illmælis er þeir höfðu kveikt um hann. Gunnar lét haft til þessa nokkuð. Bárður spurði hvað af þessum manni er orðið.

" Það hyggjum vér, " sagði Gunnar, " að hann hafi týnst í hafi því að hann varð svo hræddur að hann lét í haf við sétta mann við vetur sjálfan. "

Bárður spyr hvað til hafi orðið með þeim. Gunnar segir nú af slíkt er hann veit.

Bárður mælti: " Allmjög undrast eg ef sá maður er sokkinn niður og hefir þetta allmjög verið öll hans gæfa er hann komst úr höndum yður. Og þykir mér hún vonum bráðara við hann hafa skilist. Eða hafið þér leitað í óbyggðir? "

Gunnar kvað leitað hafa verið alls staðar þar sem von þætti að menn mættu vera og þó víðara.

Bárður mælti: " Hversu mundi hann fara á haf í mót vetri við fá menn á einni ferju? Ætla eg þér betra þykja að segja slíkt er ekki verður hefnt Þorgils eða sona hans. Vil eg nú í vor snemma að þú látir búa okkur skip og förum í óbyggðir og ætla eg það víst ef eg finn hann ekki að sannlega sé hann týndur. "

Gunnar kvað svo vera skyldu. Líður nú af veturinn. Og þegar ísa leysti bjó Gunnar ferð sína. Þeir höfðu ferju og á sjö menn. Þeir halda nú í óbyggðir og leita í hvern leynivog og finna ekki það að þeim þyki sem mannavistir muni verið hafa. Bárður var manna skyggnastur.

Þeir koma aftan dags á einn fjörð mikinn og krækti ýmsa vega í landið. Og þar kom að hann bytndi. Þeir lögðu skipi sínu um nóttina í vík eina. Bárður rær til lands á báti. Hann gekk upp á höfða þann er var við fjarðarmynnið og litast um. Þá var ljós nótt. Vindgul lítið lá utan eftir firðinum. Hann sá hvar þangflota rak utan eftir og að botninum. Þá hvarf hann allur. Þetta undrar Bárður mjög og gekk hann allt á framanverðan höfðann. Hann sá hvar annar fjörður hófst upp mikill og langur og þar sá hann dal ganga upp að fjöllum fagran og mikinn. Hann gengur nú aftur til skipsins og leggst niður.

Um morguninn spyr Bárður hvort þeir hafi kannað fjörð þann allan. Gunnar kvað það vera. Bárður kveðst fara vildu þar til er hann þryti með öllu. Og svo gera þeir, koma nú þar er höfðarnir gengu á víxl. Þar skerst inn sund á millum. Það var allmjótt en djúpt var það mjög. Þá laukst upp fjörðurinn í öðru sinni og var sá fjörður mjög langur. Þeir komu þá í eina vík um kveldið síðla. Ekki nenntu menn þá að kanna landið og lögðust menn niður allir nema Bárður. Hann skaut báti til lands og gekk einn saman með sjánum og kom þar, að spónahrúga mikil var. Hann tekur upp spónu nokkura og hefir með sér, fer síðan aftur til skips þeirra.

En um morguninn sýnir Bárður Gunnari spónuna og mælti: " Aldrei á ævi minni sá eg spónu jafnhaglega telgda. Eða var Refur nokkuð hagur? "

Gunnar svarar: " Hann var hinn mesti þjóðsmiður. "

Bárður segir: " Það mundi eg ætla að svo mundum vér eftir Ref eiga að leita sem hann væri lífs. "

Og nú ganga þeir frá skipi nokkurir menn. Þeir geta brátt að líta hvar virki stóð nær á framanverðum sævarbakkanum. Þeir gengu þangað til og umhverfis og hyggja að því vandlega og þykjast ekki séð hafa jafnfagurt smíði. Það var mikið og rammgert, óbrætt og með fjórum hornum. Hvergi sjá þeir á því fellingar. Var það að sjá sem ein fjöl.

En er þeir hugðu þar að kemur maður fram á virkið. Sá var mikill vexti. Hann heilsar Gunnari og hann tók kveðju hans. Kenna þeir að þar var Refur. Hann spyr hvert þeir ætluðu að fara.

Bárður svarar: " Ekki lengra fram á veg. "

Refur spyr að tíðindum. Bárður lést honum engi segja mundu. Refur sagði þá og ekki fregna skyldu meir en fallið þætti.

Bárður bað þá draga við að virkinu. En er umhverfum var kominn viðurinn slá þeir í eldi. Kyndist þá skjótt viðurinn. Og því næst sjá þeir að eldurinn slokknar. Þeir draga að við af nýju í annað sinn að virkinu. Þeir sáu þá að vatnfall mikið fór af virkinu og slokknar allur eldurinn. Þeir leita umhverfum virkið og finna hvergi vatn. Þeir báru þá að eldinn uppi að virkinu og kom þar ekki síður vatn úr fellingum en niðri.

Refur gekk fram á virkið og mælti: " Sækist seint virkið? " segir hann.

Bárður mælti: " Vel máttu því hælast um fjölkynngi þína að vér munum hér frá hverfa að sinni. En eg heit þér því, ef þú þorir að bíða hér annars vors, að við Gunnar skulum yfir þínum höfuðsvörðum standa. "

Refur mælti: " Ekki þér né Grænlendingum verður þess auðið að standa yfir mér dauðum þótt eg sé hér jafnmarga vetur aðra nema þér njótið yður vitrari manna við. "