Bókastaðir

Á dögum Hákonar konungs Aðalsteinsfóstra bjó út á Íslandi í Breiðafirði á bæ þeim er að Kvennabrekku heitir maður sá er Steinn hét. Kona hans hét Þorgerður. Hún var Oddleifsdóttir, systir Gests af Barðaströnd. Steinn var auðigur maður og hinn besti bóndi og þá gamall mjög.

Son áttu þau er Refur hét. Hann var mikill vexti á unga aldri, vænn að yfirliti og ódællegur. Engi maður vissi afl hans. Hann var eldsetinn og öngva hafði hann aðra iðn fyrir starfi en veltast fyrir fótum mönnum er þar gengu. Mikið mein þótti þeim hjónum á þessu, að þeirra son skyldi svo lítt vilja siðu nema annarra manna. Hann var af flestum mönnum fífl kallaður.

Maður er nefndur Þorbjörn, auðigur og ódæll og vígamaður mikill og hinn mesti ójafnaðarmaður. Hann hafði búið í öllum landsfjórðungum. Höfðingjar og öll alþýða höfðu þenna mann brott gervan, hver úr sínum landsfjórðungi, fyrir sakir ójafnaðar og vígaferlis. Öngan mann hafði hann fé bættan. Rannveig hét kona hans. Hún var heimsk og harðráð og það var kallað að Þorbjörn mundi hafa unnið nokkurum óhöppum færra ef hún hefði hann eigi fram æstan. Þorbjörn hafði nú keypt land það er að Sauðafelli heitir. Margir menn kvíddu mjög við komu hans, þeir er áður höfðu spurt til Þorbjarnar.

Skammt var á millum bæja þeirra Steins og Þorbjarnar og féll þar á ein í millum sú er skildi lönd þeirra. En er Þorbjörn hafði búið þar um stund þá tók fénaður hans að leggjast í land Steins því að hann átti margt ganganda fjár.

Eitthvert sinn kom Steinn að máli við Þorbjörn búa sinn og mælti: " Þanninn er farið að þú hefir búið í grennd við mig tvo vetur og hefir okkar verið í milli heldur vel en illa en þú ert kallaður maður ekki vinsæll af alþýðu. Hefi eg önga raun af þér haft né þinni eign allt hingað til. En nú leggst fé þitt í engjar mínar og beitast þær. Nú vil eg að þú látir skipast við mína umræðu og látir betur geyma fjárins en hér til hefir verið. Kann og vera, þar sem eg er engi skröksmaður, að til verði einnhver að trúa mínum orðum þeir er þig deili málum. Má eg þá slíkt fram bera að eigi hefir þú mér sýnt ójafnað eða mitt með röngu ágirnst. "

Þorbjörn kvað þann öngan verið hafa að jafnhógværlega og viturlega hefði við hann um talað, lést það ætla ef fleiri hefðu svo um talað það ábóta þætti vant, að hann mundi færri stökkivíg gert hafa: " Skal og að vísu batna við þína umræðu. "

Eftir það skiljast þeir. Lætur Þorbjörn svo vel skipast við umræðu Steins að fé hans gerir honum aldrei mein.

Nú líða svo stundir þar til að Steinn tekur sótt. Hann lýsir yfir því að hann mundi eigi fleiri sóttir taka og kvað sér þessa mundu einhlíta til bana.

Hann mælti þá við Þorgerði konu sína: " Það vildi eg að þú seldir land þitt eftir dauða minn og færir vestur á Barðaströnd til Gests bróður þíns. Segir mér svo hugur um að Þorbjörn muni ekki rór í byggðinni við þig þó að vel haf fallið á með okkur. Varir mig að honum þyki nú dælla land þitt til beitingar en þá er eg var við. "

Eftir það andast Steinn.

Nú nennir Þorgerður eigi að lóga landinu því að henni sýndist það fagurt og að flestu gott. Og er eigi liðu langar stundir versnaði fjárvarðveislan Þorbjarnar. Gengur nú fé hans í engjum Þorgerðar nótt með degi. Svo gerist að þessu mikill gangur að það bítur upp alla töðuna og var það tvo vetur að búfénu varð frá að lóga fyrir heyleysi. Þorgerður ræddi oft um við Þorbjörn að hann skyldi féið betur varðveita og stoðar það ekki. Nú leitast hún um ef nokkurir vilji land hennar kaupa en engi lést fús að sitja svo nær Þorbirni. Var því landið ekki selt.

Þess er við getið að sá maður var þar í héruðum er Barði hét, manna minnstur. Hann var kallaður Barði hinn litli. Allra manna var hann frástur og ekki hljóp hann minna en hinn besti hestur. Hann var skyggn og glöggþekkinn. Hann hafði fjárgeymslu á sumrum. Hann var tryggur og trúr um alla hluti. Þenna mann fann Þorgerður á vorþingi og spyr ef hann vilji ráðast til hennar fjár að gæta, lést honum mundu kaup fá svo honum hugnaði. Hún lýsti og því fyrir honum að hann mundi oftar þurfa og ekki minnur að geyma fjár Þorbjarnar við misgöngum, sagði honum ljúft og leitt hvað þar var til vanda garða á millum.

Barði svarar: " Ekki mundi eg heldur kjósa mig annarstaðar en með þér að vera, þanninn sem þú segir þar frá. Vex mér það ekki í augu að verja land þitt við beit annarra manna. "

Fer nú Barði heim með Þorgerði og tekur til fjárgæslu. Hann gerir sér skála tvo, annan við fjall en annan á fitjum ár er þar fellur í millum húsa. Hann hefir þar náttból einart og varðar svo fé Þorbjarnar land Þorgerðar að það kemur aldrei yfir ána. Stendur hann á bakkanum og ver þaðan fénu. Aldrei gengur hann yfir ána.

Fé Þorgerðar nytjast nú vel en hin fyrri sumurin hafði það eyfit gert.

Rannveigu húsfreyju þótti verða sumarfang lítið með sér. Hún talar einn dag við Þorbjörn og spyr hvert fénu sé haldið. Hann sagði ganga um daga með ánni.

" Hvort gegnir það nokkru, " sagði hún, " að sá maður sé með Þorgerði að fé voru banni haga er það hefir haft þessi sumur? Eru þér þó mislagðar hendur í kné Þorbjörn er þú hefir hlaupið í höfuð þeim mönnum er saklausir hafa með öllu verið en þú lætur þenna vitling ganga fram í slíkum ósóma að banna fé voru jörð þá er það vill hafa. "

" Hver er sjá maður? " sagði Þorbjörn.

" Hann heitir Barði, " segir Rannveig, " og er manna minnstur og vesallegastur og liggur hann úti hverja nótt og varðar fé voru að koma yfir ána. "

Eftir það tekur Þorbjörn hest sinn og ríður yfir ána og þar kemur hann sem Barði var við skála.

Þorbjörn mælti þá: " Er það satt að þú varðar fé voru haga þessa og berð það svo það þorir ekki að bíta í nánd ánni? Höfum vér að svo gervu öngar nytjar fjárins. "

Barði svarar: " Ekki er það logið að eg læt aldrei þitt fé koma í vora landeign en það er ekki satt að eg berji fé þitt eða varði því sjálfs þíns land. Ætla eg yður nú hafa munu ekki minna sumarfang en hin fyrri sumur. Hafið þér nú og betur að komist. "

Þorbjörn mælti: " Líklegri þykir mér þú til óheimilt að hafa en eg, er þú mátt kallast útilegumaður, ef illar verða heimtur í haust. Nú vil eg að þú kveðjist þessa verks ella mun þér ekki hlýða. "

Barði svarar: " Svo hefi eg oftast fjárgæslur tekið að eg hefi haldið vist minni og svo hefir enn verið. "

Þorbjörn höggur þá Barða banahögg og dregur hann síðan inn í skálann og ríður síðan heim og sagði hvað í hafði gerst. Rannveigu þótti þá vel um ráðið og lét þegar reka féið í land Þorgerðar. Gengur féið heim í túnið og brýtur ofan sætið hennar og gerir margt illt. Hún kemur út og sér nautin standa um allan garðinn. Þóttist hún vita að illu mundi gegna, sendir til að reka í burt fénaðinn, og finna Barða veginn í skálanum, sögðu nú Þorgerði þessi tíðindi. Hún gengur þá inn í eldaskála og sér Ref son sinn.

Hún mælti þá: " Ávallt hrýs mér hugur við er eg sé þig, frændaskömm þína, fyrir mínum augum og hve mikill ógæfumaður eg var þá er eg ól þinn óvita. Væri þar betri dóttir. Mætti eg þá gefa hana þeim manni er oss væri nokkuð traust að. En þótt landeign vor sé beitt upp eða taða niður brotin eða menn drepnir þá liggur lydda þín og lætur sem vér eigum ekki að annast. "

Refur rís þá upp og mælti: " Harðar munu að heyra þínar fleiri átölur móðir er slíkar eru hinar fyrstu. "

Hann tekur ofan höggspjót mikið. Steinn hafði verið vopnamaður mikill. Refur gengur nú úr garði og fer á þá leið að hann skýtur spjótinu fyrir sig og hleypur þar eftir. Húskarlar Þorbjarnar voru á verki og sjá fór Refs og kenna manninn og gera að gys mikinn. Refur stefnir heim á bæ Þorbjarnar og er hann kemur fyrir dyr sér hann ekki úti manna. Hann heyrði að konur voru í stofu og töluðu um hvort Þorbjörn mundi vaknaður. Þorbjörn hafði lagst niður að sofa. Refur brýtur neðan af spjóti sínu, gengur inn síðan snúðigt og eftir skálagólfinu. Þorbjörn heyrði til mannsins og spurði hver þar færi.

Refur svarar: " Eg fer hér nú. "

" Þú hver? " kvað Þorbjörn. "

" Maður af öðrum bæ, " segir Refur.

" Nafn muntu þó eiga, " sagði Þorbjörn.

" Eg heiti Refur. "

Og í því snakar Refur í lokrekkjugólfið.

Þorbjörn hafði kastað af sér klæðunum og mælti: " Allmjög förlast mér nú er eg kenni þig ekki. Kom þú heill og vel Refur eða hvert er erindi þitt hingað? "

Refur mælti: " Mjög er það komið undir þér hvert það skal vera. "

" Hverninn er það? " segir Þorbjörn.

Refur svarar: " Eg er kominn til þess að beiða bóta fyrir víg Barða húskarls míns. Mun eg vera að lítilþægur og hafa það er þér er minnst fyrir að láta en mér þó sæmd við að taka. Er mér það sæmd að þú virðir þess orð mín þar þú hefir óríkan mann drepið. "

Þorbjörn klæðist nú skjótt og mælti: " Vel er slíks leitað og má vera að eg bæti nokkuru eða hitt ekki síður að hvorki bæti eg þenna né neinn annan. "

Refur mælti: " Hitt er sæmilegra að þú látir fyrir verða nokkuð. "

Þorbjörn mælti: " Alls þú mælir svo vel til þá skal fyrir verða nokkuð. "

Hann var nú klæddur, þreifar nú niður með rekkjustokkinum og þrífur þar upp hníf einn, mikinn einjárnung, og með brýni.

Þorbjörn tók þá sverð í hönd sér og rétti þá hnífinn og brýnið að Ref og mælti: " Deigan skal deigum bjóða. "

Í því leggur Refur spjótinu á Þorbjörn miðjan. Féll Þorbjörn á bak aftur og gat ekki brugðið sverðinu. Var það og friðbent enda bar bráðum að. Refur lauk þá aftur hurðina á lokrekkjunni og snýr síðan til útidyra. Í því var lokið stofuhurðinni. Mikill viðarköstur stóð fyrir karldyrum af rektrjám. Það ráð tók Refur að hann hljóp í viðköstinn því að hann vissi að húskarlar Þorbjarnar voru á leiðinni og þegar mundi vart við verða ef hann færi heimleiðis. Konur höfðu heyrt mannamálið og forvitnuðust til. Sáu þær þá renna blóð eftir gólfinu. Kölluðu þær þá á húskarla og er þeir komu til sjá þeir Þorbjörn veginn. Þeir leita Refs og finna hann eigi. Engi þóttist hann séð hafa heim ganga. Um kveldið var hætt leitinni.

Gekk Refur þá úr kestinum og heim. Hann vekur móður sína og bað hana út ganga. Hún gerði svo. Og er þau komu út spurði hún hvort Þorbjörn hefði nokkuru bætt víg Barða.

Refur kvað:

" Seg þú manna heilastur, " sagði hún. " Tak þú nú hesta tvo hér hjá garði og haf hingað til mín. "

Var þar lagður á söðull á annan en annar var búinn með töskur. Voru þar í gripir góðir. Refur tók þá og góð klæði. Þótti hann þá hinn víglegasti maður.

Þorgerður mælti þá: " Maður heitir Grímur er þar býr skammt fram í dalinn á landi okkru. Hann skal vera leiðtogi þinn. En eg sendi þig vestur á Barðaströnd til Gests bróður míns. Vil eg að þú sért þar til þess er sæst er á víg þetta. "

Refur fer nú leið sína og léttir eigi fyrr en hann kemur í Haga. Fékk Refur þar góðar viðtökur. Og er þeir frændur tókust orðum spyr Gestur ef hann segði nokkur tíðindi. Refur lést engi segja.

" Veistu þó nokkur? " sagði Gestur.

Refur kvað það eigi örvænt og segir nú slík sem hann hafði um að vera. Gestur sagðist að vísu skyldu halda hann og spurði ef hann væri nokkur íþróttamaður. Refur kvað það fjarri fara.

Gestur mælti: " Eg sé á þér að þú ert hinn mesti íþróttamaður að nokkurum hlut en það mun eg sjá brátt hvað það er. "

Refur dvelst þar nú um hríð.

Eitt sinn kemur Gestur að máli við Ref og mælti: " Nú veit eg íþrótt þína. Þú ert þjóðsmiður ef þú vilt. Eg hefi að hugað er þú hefir upp tekið reimunarkefli og hefir þú það hvorki telgt vint né skakkt og eigi óslétt. Og það hefir fimlegast verið sem þú hefir við leitað. "

" Vera má það, " segir Refur, " því að eg hefi aldrei smíðað. "

Gestur segir: " Eg vil reyna það. Vil eg að þú gerir mér selabát. "

Refur mælti: " Fá þú mér svo efni til og smíðartól að það sé allt meir en nógt því að það er margra manna háttur að þeir kenna því um, ef eigi verður vel, að latlega sé til fengið. Eg vil og að engi maður forvitnist þessa smíð því að það er mælt, ef vel verður, að sá nokkur muni til hafa komið er mér muni kennt hafa. "

Gestur lætur nú búa hróf eitt mikið og draga þangað viðu mikla. Knörr einn hafði brotið á fjörum Gests. Hafði hann keypt upp skipviðuna. Þessa alla viðu lætur Gestur færa til hrófs Refs og svo sauminn allan. Gestur átti og járn ósmíðað og lést Refur það vildu til sín taka, kveðst sjálfur vildu saum slá. Smíðartól á alla vega lét Gestur þangað bera, svo afl og kol.

Þá mælti Gestur: " Nú hefi eg svo alla hluti látið bera til hrófs þíns að eigi mun fleiri þurfa þótt þar væri smíðaður byrðingur sá er vel mætti fara á til annarra landa. "

Refur kvað hann ekki meira mega að gera hvern veg sem til tækist.

Nú tekur Refur til smíðar. Hann rís upp snemma en kemur síð heim. Þessu fer fram þrjá mánuði.

Það var einn morgun að Gestur sendi trúnaðarmann sinn til hrófsins, bað hann vita hvað líður um selabátinn, kvað þess von að hann mundi ger þótt hann kynni alllítið að. Sá fór er sendur var og kom þar svo að Refur varð ekki við var og hyggur að smíðinni vandlega.

Fer hann heim og segir Gesti að eigi mun oft sénn slíkur selabátur " því að komið munu hafa út hingað til Íslands ekki stærri skip. "

Gestur bað hann ekki til leggja.

Liðu nú svo fram tveir mánuðir.

Það var einn morgun að Gestur var á fætur kominn að hann sér að Refur liggur í hvílu sinni.

Gestur tekur á honum og mælti: " Lengi sefur þú nú frændi. Er nú ger selabáturinn? "

" Kalla má nú, segir Refur, " að borinn sé borði og ekki mun eg nú að gera meira fyrr en þú sérð. "

" Við skulum þá ganga til í dag, " segir Gestur, " og sjá smíði þetta. "

Gestur gengur nú til hrófsins við fá menn því að hann vildi eigi að alþýða vissi ef ófimlegt væri. Og er hann kom þar stóð þar byrðingur einn vel haffærandi. Gestur hyggur vandlega að þessu skipi og þykir mikils um vert hagleik hans þar sem hann hafði eigi fyrr skip gert og þakkar honum nú smíðina: " Vil eg því nú launa þér að eg vil þetta skip þér gefa. "

Refur kveðst gjarna þiggja vildu.

Spyrst þetta nú víða að Refur Steinsson hafði gert byrðing haffærandi. Þóttu það vera hér fáheyrð tíðindi því að hann var kallaður af mörgum mannvitull. Sá atburður hafði orðið að með föður hans hafði verið á vist norrænn maður og son hans. Voru þeir jafngamlir, Austmannsson og Refur. Austmannsson hafði sér að leiku skip það er verið hafði í Noregi sem líkast haffæröndum byrðingum. En áður Austmannsson færi á brott gaf hann Ref skip þetta og það hafði Refur haft til skemmtanar sér í eldaskálanum að smíða þar eftir.

Nú líður af veturinn og takast upp leikar.

Maður er nefndur Gellir. Hann var farmaður mikill, var annan vetur í Noregi en annan hér, hávaðamaður mikill og hélt mjög til gleði. Móðir hans bjó skammt burt þaðan, þar sem hét í Hlíð. Hún hét Sigríður, auðig mjög. Bóndi hennar var andaður og því var Gellir kallaður Sigríðarson. Gellir gekk mjög að leikum og var hann knástur af þeim sem að voru.

Það var einn dag að Gellir fór til leiks við nokkura menn í Haga. Gellir spurði ef Refur vildi fara með honum. Refur kvað sér ekki henta leika og kveðst eigi mundu fara. Gellir spurði þá ef Refur vildi leysast af og glíma við hann. Refur kveðst eigi mundu það gera.

Gellir hleypur þá af baki og ræður á Ref og mælti: " Heyr endemi að þú segist eigi glíma ef eg vildi. Skaltu nú glíma nauðigur þóttú viljir eigi. "

Hann leitar á marga vega að fella Ref og fær eigi felldan hann. Refur forðast meðan Gellir sækir sem mest. En er Gellir linar sókninni tekur Refur undir bróklindahaldið Gelli annarri hendi en annarri í milli herðanna og skýtur honum á klakann stund þá frá sér. Koma niður á Gelli olbogarnir og springur hvortveggi en enni hans blánar. Hann spratt upp skjótt og hljóp á bak og tekur upp spjót og reiðir upp spjótshalann og lýstur til Refs. Kemur það á herðar honum og hrýtur af upp og kom í höfuðið. Varð honum ekki illt við. Gellir hleypir á braut og förunautar hans og hælast mjög. Kallast Gellir hafa lostið Ref tvö högg mikil og reiðir þetta víða og segir Ref eigi munu hefna. Refur lét sem hann vissi eigi. Gestur hafði eigi verið heima.