Bókastaðir

Á dǫgum Hákonar konungs Aðalsteinsfóstra bjó úti á Íslandi í Breiðafirði, á bœ þeim, er at Kvennabrekku heitir, maðr sá, er Steinn hét. Kona hans hét Þorgerðr; hon var Oddleifsdóttir, systir Gests af Barðastrǫnd. Steinn var auðigr maðr, ok hinn bezti bóndi, ok þá gamall mjǫk.

Son áttu þau, er Refr hét. Hann var mikill vexti á unga aldri, vænn at yfirliti ok ódælligr; engi maðr vissi afl hans; hann var eldsætinn, ok enga hafði hann aðra iðn fyrir starfi, en veltask fyrir fótum mǫnnum, er þar gengu. Mikit mein þótti þeim hjónum at þessu, at sonr þeirra skyldi svá lítt vilja siðu nema annarra manna. Hann var af flestum mǫnnum fífl kallaðr.

Maðr hét Þorbjǫrn, auðigr ok ódæll ok víga-maðr mikill ok hinn mesti ójafnaðarmaðr. Hann hafði búit í ǫllum landsfjórðungum. Hǫfðingjar ok alþýða hǫfðu þenna mann brott gǫrvan, hverr úr sínum landsfjórðungi, fyrir sakir ójafnaðar ok vígaferla. Engan mann hafði hann fé bœttan. Rannveig hét kona hans; hon var heimsk ok harðráð, ok þat var kallat, at Þorbjǫrn mundi hafa unnit nokkurum óhǫppum færra, ef hon hefði hann eigi framæstan.

Þorbjǫrn hafði nú keypt land þat, er at Sauðafelli heitir. Margir menn kvíddu nú mjǫk við kvámu Þorbjarnar, þeir er áðr hǫfðu spurt til hans. Skammt var á milli bœja þeirra Þorbjarnar ok Steins, ok fell þar á ein á millum, sú er skildi lǫnd þeirra. En er Þorbjǫrn hafði þar búit um stund, þá tók fénaðr hans at leggjask í land Steins, því at hann átti margt ganganda fjár.

Eitthvert sinn kom Steinn at máli við Þorbjǫrn búa sinn, ok mælti: "Þannig er farit, at þú hefir búit í grennd við mik tvá vetr, ok hefir okkar verit í milli heldr vel en illa, en þú ert kallaðr maðr ekki vinsæll af alþýðu; hefi ek enga raun af þér haft, né þinni eign allt hingat til, en nú leggsk fé þitt í engjar mínar ok beitask þær. Nú vil ek, at þú látir skipask við mína umrœðu, ok látir betr geyma fjárins, en hér til hefir verit; kann ok vera, þar sem ek em engi skrǫksmaðr, at til verði einnhverr, at trúa mínum orðum, þeir er þik deili málum; má ek þá slíkt fram bera, at eigi hefir þú mér sýnt ójafnað, eða mitt með rǫngu ágirnzk."

Þorbjǫrn kvað þann engan verit hafa, at jafnhógværliga ok vitrliga hefði við hann um talat, lézk hann ætla, ef fleiri hefði svá um talat, þat ábóta var vant, at hann mundi færri víg gǫrt hafa: "skal ok at vísu batna við þína umrœðu." Eptir þat skiljask þeir, lætr Þorbjǫrn skipask svá vel við umrœðu Steins, at fé hans gerir honum aldrei mein.

Nú líða stundir, þar til er Steinn tekr sótt; hann lýsir yfir því, at hann mundi eigi fleiri sóttir taka, ok kveðr sér þá mundu einhlíta til bana. Hann mælti þá við Þorgerði konu sína: "þat vilda ek, at þú seldir land þitt eptir dauða minn, ok fœrir vestr á Barðastrǫnd til Gests bróður þíns; segir mér svá hugr um, at Þorbjǫrn muni ekki rór í byggðinni við þik, þó vel hafi fallit með okkr; varir mik, at honum þykki nú dælla landit til beitingar, en þá er ek var við."

Eptir þat andask Steinn. Nú nennir Þorgerðr eigi at lóga landinu, því at henni sýndisk þat fagrt ok at flestu gott; ok er eigi liðu langar stundir, versnaði fjárvarðveizlan Þorbjarnar; gengr nú fé hans í engjum Þorgerðar nótt með degi. Svá gerisk at þessu mikill gangr, at þat beit upp alla tǫðuna, ok var þat tvá vetr at búfénu varð frá at lóga fyrir heyleysi. Þorgerðr ræddi opt um við Þorbjǫrn, at hann skyldi féit betr varðveita, ok stóð þat ekki. Nú leitask hon við, ef nokkurir vilja land hennar kaupa, en engi lézk fúss, at sitja svá nærri Þorbirni. Var því landit eigi selt.

Þess er við getit, at sá maðr var þar í heruðum, er Barði hét, manna minnstr; hann var kallaðr Barði enn litli; allra manna var hann frástr, ok eigi hljóp hann minna, en hinn bezti hestr; hann var skyggn ok glǫggþekkinn; hann hafði fjárgeymslu á sumrum; hann var tryggr ok trúr um alla hluti.

Þenna mann fann Þorgerðr á vár-þingi, ok spyrr, ef hann vili ráðask til hennar fjár at gæta; lézk honum mundu kaup fá, svá honum hugnaði. Hon lýsti ok því fyrir honum, at hann mundi optar þurfa, ok eigi minnr, at geyma fjár Þorbjarnar við misgǫngum; sagði honum ljúft ok leitt, hvat þar var til vanda garða á millum.

Barði svarar: "Eigi munda ek heldr kjósa mik annarstaðar, en með þér at vera, þannig sem þú segir þar frá. Vex mér þat ekki í augu, at verja land þitt við beit annarra manna".

Ferr nú Barði heim með Þorgerði, ok tekr við fjárgæzlu. Hann gerir sér skála tvá, annan við fjall, en annan á fitjum ár, er þar fellr í millum húsa; hann hefir þar náttból einart, ok varðar svá fé Þorbjarnar land Þorgerðar, at þat kemr aldri yfir ána; stendr hann á bakkanum ok verr þaðan fénu; aldri gengr hann yfir ána.

Fé Þorgerðar nytjask vel; en hin fyrri sumurin hafði þat eyfit gǫrt.

Rannveigu húsfreyju þótti verða sumar fenglítit með sér. Hon talar einn dag við Þorbjǫrn, ok spyrr, hvert fénu sé haldit; hann sagði ganga um daga með ánni.

"Hvárt gegnir þat nokkuru", sagði hon, "at sá maðr sé með Þorgerði, at fé váru banni haga, er þat hefir haft þessi sumur; eru þér þó mislagðar hendr í kné, Þorbjǫrn, er þú hefir hlaupit í hǫfuð þeim mǫnnum, er saklausir hafa með ǫllu verit, en þú lætr þenna vittling ganga fram í þeim ósóma, at banna fé váru jǫrð þá, er þat vill hafa".

"Hverr er sjá maðr?" sagði Þorbjǫrn.

"Hann heitir Barði," segir Rannveig, "ok er manna minnstr ok vesalligastr, ok liggr hann úti hverja nótt, ok varðar fé váru at koma yfir ána".

Eptir þat tekr Þorbjǫrn hest sinn, ok ríðr yfir ána, ok þar kemr hann, sem Barði var við skála. Þorbjǫrn mælti þá: "Er þat satt, at þú varðar fé váru haga þessa, ok berr þat, svá þat þorir ekki at bíta í nánd ánni; hǫfu vér at svá gervu engar nytjar fjárins."

Barði segir: "Eigi er þat logit, at ek læt aldrei þitt fé koma í vára landeign, en þat er eigi satt, at ek berja fé þitt, eða varða því sjálfs þíns land; ætla ek yðr nú hafa munu eigi minna sumarfeng, en hin fyrri sumur; hafi þér nú ok betr at komizk".

Þorbjǫrn mælti: "Líkligri þykki mér þú til óheimilt at hafa, en ek, er þú mátt kallask útilegumaðr, ef illar verða heimtur í haust. Nú vil ek at þú kviðisk þessa verks, ella mun þér ekki hlýða".

Barði svarar. "Svá hefi ek optast fjárgæzlur tekit, at ek hefi haldit vist minni, ok svá hefir enn verit".

Þorbjǫrn høggr þá Barða banahǫgg, ok dregr hann síðan inn í skálann, ok ríðr síðan heim, ok sagði, hvat í hafði gǫrzk. Rannveigu þótti þá vel um ráðit, ok lét þegar reka féit í land Þorgerðar; gengr féit heim í túnit ok brýtr ofan sætit hennar ok gerir margt illt. Hon kemr út, ok sér nautin standa um allan garðinn. Þóttisk hon vita, at illu mundi gegna; sendir til, at reka í brott fénaðinn, ok finna Barða veginn í skálanum. Sǫgðu nú Þorgerði þessi tíðindi.

Hon gengr þá inn í eldaskála, ok sér Ref son sinn; hon mælti þá: "Ávallt hrýs mér hugr við, er ek sé þik, frænda skǫmm þína, fyrir mínum augum, ok hve mikill ógæfumaðr ek var, þá er ek ól þinn óvita; værir þú betri dóttir; mætti ek þá gefa hana þeim manni, er oss væri nokkut traust at; en þótt landeign vár sé beitt upp, eða taða niðrbrotin, eða menn drepnir, þá liggr lydda þín, ok lætr, sem vér eigum ekki annask."

Refr ríss þá upp ok mælti: "Harðar munu at heyra þínar fleiri átǫlur, móðir, er slíkar eru hinar fyrstu". Hann tók ofan hǫggspjót mikit: Steinn hafði verit vápnamaðr mikill.

Refr gengr nú úr garði, ok ferr á þá leið, at hann skýtr spjótinu fyrir sik, ok hleypr þar eptir. Húskarlar Þorbjarnar váru á verki, ok sjá fǫr Refs, ok kenna manninn, ok gera at gys mikinn.

Refr stefnir heim á bœ Þorbjarnar, ok er hann kemr fyrir dyrr, sér hann ekki úti manna; hann heyrði, at konur váru í stofu, ok tǫluðu um, hvárt Þorbjǫrn mundi vaknaðr, því hann hafði lagzk niðr at sofa; Refr brýtr neðan af spjóti sínu, gengr inn síðan snúðigt ok eptir skálagólfinu. Þorbjǫrn heyrði til mannsins, ok spurði, hverr þar fœri.

Refr svarar: "Ek fer hér nú".

"Þú hverr", kvað Þorbjǫrn.

"Maðr af ǫðrum bœ", segir Refr.

"Nafn muntu þó eiga", segir Þorbjǫrn.

"Ek heiti Refr", ok í því snarar Refr í lokrekkjugólfit.

Þorbjǫrn hafði kastat af sér klæðunum, ok mælti: "Allmjǫk fǫrlask mér nú er ek kenni þik eigi, kom þú heill ok vel, Refr, eða hvert er erindi þitt hingat?"

Refr mælti: "Mjǫk er þat komit undir þér, hvert þat skal vera".

"Hvernig er þat?" segir Þorbjǫrn.

Refr svarar: "Ek em kominn til at beiða bóta fyrir víg Barða, húskarls míns; mun ek vera at lítilþægr, ok þat, er þér er minnst fyrir at láta, en mér þó sœmd við at taka; er mér þat sœmd, at þú virðir þess orð mín, þar þú hefir óríkan mann drepit".

Þorbjǫrn klæðisk nú skjótt, ok mælti: "Vel er slíks leitat, ok má vera, at ek bœta nokkuru, en hitt eigi síðr, at hvárki bœta ek þenna né neinn annan".

Refr mælti: "Hitt er sœmiligt, at þú látir fyrir verða nokkut".

Þorbjǫrn mælti: "Alls þú mælir svá vel til, þá skal fyrir verða nokkut". Hann var nú klæddr; þreifar nú niðr með rekkjustokkinum, þrífr þar upp kníf einn mikinn, einjárnung, ok með brýni. Þorbjǫrn tók þá sverð í hǫnd sér, ok rétti þá knífinn ok brýnit at Ref, ok mælti: "Deigan skal deigum bjóða".

Í því leggr Refr spjótinu á Þorbjǫrn miðjan; fell Þorbjǫrn á bak aptr, ok gat eigi brugðit sverðinu; var þat ok friðbent, enda bar bráðan at.

Refr lauk þá aptr hurðina á lokrekkjunni, ok snýr síðan til útidyra; í því var lokit stofu hurðinni. Mikill viðar kǫstr stóð fyrir karldyrum af rektrjám. Þat ráð tók Refr, at hann hljóp í viðkǫstinn; því at hann vissi, at húskarlar Þorbjarnar váru á leiðinni, ok þegar mundi vart við verða, ef hann fœri heimleiðis.

Konur hǫfðu heyrt mannamálit, ok forvitnuðusk til; sá þær þá renna blóð eptir gólfinu. Kǫlluðu þær þá á húskarla, ok er þeir kómu til, sjá þeir Þorbjǫrn veginn; þeir leita Refs ok finna hann eigi. Engi þóttisk hann sét hafa heim ganga um kveldit. Var þá hætt leitinni.

Gekk Refr þá úr kestinum ok heim. Hann vekr móður sína, ok bað hana út ganga. Hon gerði svá, ok er þau komu út, spurði hon hvárt Þorbjǫrn hefði nokkru bœtt víg Barða. Refr kvað vísu:

"Seg þú manna heilastr," sagði hon; "tak þú nú hesta tvá hér hjá garði, ok haf hingat til mín;" Var þar lagðr á sǫðull á annan, en annarr var búinn með tǫskum; váru þar í gripir góðir. Refr tók þá ok góð klæði, þótti hann þá hinn vígligasti maðr. Þorgerðr mælti þá: "Maðr heitir Grímr, er hér býr skammt fram í dalinn á landi okkru; hann skal vera leiðtogi þinn, en ek sendi þik vestr á Barðastrǫnd til Gests bróður míns; vil ek, at þú sért þar, til þess er sætzk er á víg þetta".

Refr ferr nú leið sína, ok léttir eigi fyrr en hann kemr í Haga; fekk Refr þar góðar viðtǫkur; ok er þeir frændr tókusk orðum, spyrr Gestr, ef Refr segði nokkur tíðindi. Refr lézk engi segja. "Veiztu þó nokkur?" segir Gestr. Refr kvað þat eigi ørvænt, ok segir slík, sem hann átti um at vera. Gestr kvaðsk at vísu skyldu halda hann, ok spurði, ef hann væri nokkurr íþrótta maðr. Refr kvað því fjarri fara.

Gestr mælti: "ek sé á þér, at þú ert hinn mesti íþrótta maðr at nokkurum hlut, en þat mun ek sjá brátt, hvat þat er". Refr dvelsk þar nú um hríð.

Eitt sinn kemr Gestr at máli við Ref ok mælti: "Nú veit ek íþrótt þína; þú ert þjóðsmiðr, ef þú vilt. Ek hefi athugat, er þú hefir tekit reimunar kefli, ok hefir þú þat hvárki telgt vint né skakkt, ok eigi óslétt ok þat hefir fimlegast verit, sem þú hefir við leitat."

"Vera má þat," segir Refr, "því at ek hefi aldri smíðat".

Gestr segir: "Ek vil reyna þik; vil ek, at þú gerir mér selabát".

Refr mælti: "fá þú svá efni til ok smíðunartól, at allt sé þat meira en nógt; því at þat er margra manna háttr, at þeir kenna því um, ef eigi verðr vel, at latliga sé til fengit. Ek vil ok, at engi maðr forvitnisk þessa smíð; því at þat er mælt, ef vel verðr, at sá nokkurr muni til hafa komit, er mér muni kennt hafa".

Gestr lætr nú búa hróf eitt mikit, ok draga þangat viðu mikla; knǫrr einn hafði brotit á fjǫrum Gests; hafði hann keypt upp skipviðuna; þá alla viðu lætr hann fœra til hrófs Refs, ok svá sauminn allan. Gestr átti ok járn ósmíðat, ok læzk Refr þat vildu til sín taka; læzk sjálfr vildu saum slá. Smíðartól á alla vega lét Gestr þangat bera, svá ok afl ok kol.

Þá mælti Gestr: "Nú hefi ek svá alla hluti látit bera til hrófs þíns, at eigi mun fleiri þurfa, þótt þar væri smíðaðr byrðingr sá, er vel mætti fara til annarra landa".

Refr kvað hann ekki mega meira at gera, hvernig, sem til tækisk.

Nú tekr Refr til smíðar; hann ríss upp snemma, en kemr síð heim; þessu ferr fram þrjá mánuði.

Þat var einn morgin, at Gestr sendi trúnaðarmann sinn til hrófsins: biðr hann vita, hvat liði um sela bátinn; kvað þess ván, at hann mundi gǫrr, þótt hann kynni alllítit at. Sá fór, er sendr var, ok kom þar svá, at Refr varð ekki varr við, ok hyggr at smíðinni vandliga; ferr hann heim ok segir Gesti, at eigi muni opt sénn slíkr selabátr; "því at komit munu hafa út hingat eigi stœrri skip".

Gestr bað hann ekki til leggja. Liðu nú svá fram tveir mánuðir.

Þat var einn dag, er Gestr var á fótum, at hann sér, at Refr liggr í hvílu sinni. Gestr tekr á honum ok mælti: "Lengi sefr þú nú, frændi; er nú gǫrr sela bátrinn?"

"Kalla má þat," segir Refr, "at nú sé borinn borði; ok ekki mun ek nú at gera meira, fyrr en þú sér."

"Vit skulum þá ganga til í dag," segir Gestr, "ok sjá smíði þetta."

Gestr gengr þá til hrófsins við fá menn; því at hann vildi eigi, at alþýða sæi, ef ófimligt væri; ok er hann kom þar, stóð þar byrðingr einn vel haffærandi: þóttu þat vera hér fáheyrð tíðindi. Gestr hyggr vandliga at þessu skipi, ok þykir mikils um vert hagleik hans, þar sem hann hafði eigi fyrr skip gǫrt, ok þakkar honum nú smíðina; "vil ek því nú launa þér, at ek vil þetta skip þér gefa." Refr kveðsk gjarna þiggja vildu; spyrsk nú þetta víða, at Refr Steinsson hefir gǫrt byrðing haffæranda.

Sá atburðr hafði orðit, at með fǫður hans hefir verit á vist norrœnn maðr ok son hans; váru þeir jafngamlir austmannssonr ok Refr. Austmanns sonr hefir sér at leiku skip þat, er hafði verit í Noregi sem líkast haffærandi byrðingum; en áðr austmannsson fór í brott, gaf hann Ref skip þetta, ok þat hafði Refr haft til skemmtanar sér í elda skálanum, at smíða þar eptir. Nú líðr af vetrinn þenna ok tókusk upp leikar.

Maðr er nefndr Gellir; hann var farmaðr mikill; var annan vetr í Noregi, en annan hér; hávaða maðr mikill; helt mjǫk til gleði. Móðir hans bjó þaðan skammt á braut, þar sem heitir í Hlíð; hon hét Sigríðr; auðig mjǫk. Bóndi hennar var andaðr, ok því var Gellir kallaðr Sigríðarson. Gellir gekk mjǫk at leikum, ok var hann knástr af þeim, sem þar váru.

Þat var einn dag, at Gellir fór til leiks við nokkra menn í Haga. Gellir spurði, ef Refr vildi fara með honum; Refr kvað sér ekki henta leika, ok kveðsk eigi mundu fara. Gellir spurði þá, ef Refr vildi leysask af, ok glíma við hann. Refr kveðsk eigi mundu þat gera.

Gellir hleypr þá af baki, ok ræðr á Ref, ok mælti: "Heyr endimi, at þú segisk eigi glíma, ef ek vilda; skaltú nú glíma nauðigr, þóttú vilir eigi."

Hann leitar á marga vegu, at fella Ref, ok fær eigi fellt hann. Refr forðask, meðan Gellir sækir sem mest; en er Gellir linar sóknina, tekr Refr undir bróklindahaldit Gelli annarri hendi, en annarri milli herðanna, ok skýtr honum á klakann stund þar frá sér; koma niðr á Gelli albogarnir ok springr hvárrtveggi, en enni hans blánar. Hann spratt upp skjótt, ok hljóp á bak ok tekr upp spjót; reiðir upp spjótshalann ok lýstr til Refs; kemr þat á herðar honum ok brýtr af upp, ok kom í hǫfuðit; varð honum ekki illt við.

Gellir hleypir á brutt ok hans fǫrunautar, ok hælask mjǫk; kallask Gellir hafa lostit Ref tvau hǫgg mikil, ok reiðir þetta víða, ok sagði Ref eigi mundu hefna. Refr lét, sem hann vissi eigi. Gestr hafði eigi heima verit.