Bókastaðir

Óláfr konungr fór af Írlandi ok austr í Hólmgarð, en or Hólmgarði til Noregs, sem ritat er í sǫgu hans, ok bauð þar kristni allri alþýðu; hann lét gera fyrstu kirkju í ey þeirri, er Mostr heitir, þar lét hann Þangbrand syngja í eynni ok fekk honum bú ok jarðir. Hann var eyðslumaðr mikill ok ǫrr, ok gekk brátt upp fé hans; þá fekk hann sér langskip, ok herjaði á heiðna menn, ok rænti víða, ok lagði þat fé fyrir lið sitt.

Óláfr konungr kom í Noreg á andverðri gó; með honum vóru margir íslenzkir menn; sá var einn er Stefnir hét, hann var sonr Þorgils Eilífssonar, Helgasonar bjólu af Kjalarnesi. Óláfr konungr sendi Stefni til Íslands hit fyrsta sumar er hann kom í Noreg, at boða þar guðs erendi; en er hann kom til Íslands, þá tóku menn illa við honum, ok frændr hans verst, því at allr lýðr var þá heiðinn á landi hér, en hann fór djarfliga bæði norðr ok suðr, ok kendi mǫnnum rétta trú, en menn skipuðusk lítt við hans kenningar; ok er hann sá, at þat hafði engan framgang, þá tók hann at meiða hof ok hǫrga, en brjóta skurðgoð. Þá sǫmnuðu heiðnir menn liði, ok komsk hann þá á Kjalarnes nauðuliga, ok var þar með frændum sínum.

Skip hans stóð uppi í Gufárósi; þat tók út um vetrinn í vatnavǫxtum ok ofviðri; þar um kváðu heiðnir menn þetta:

Skip kom á land, ok lítt brotit, ok lét Stefnir gera at því um várit; þat sumar á alþingi var þat í lǫg tekit, at frændr hinna kristnu manna skyldu sœkja um þá goðlǫstun, nánari en þriðja brœðra, ok firnari en næsta brœðra.

Þat sumar var Stefnir sóttr um kristni; þá sǫk sóttu þeir frændr hans, því at kristnin var þá kǫlluð frænda skǫmm. Synir Ósvífrs hins spaka, Þórólfr ok Áskell, Vandráðr ok Torráðr, sóttu hann, en Úspakr vildi engan hlut at eiga, en Stefnir mælti: "ekki mein mun mér verða at sekt minni, en fyrir þessa sǫk man yðr henda mikil ógifta á fára vetra fresti". Stefnir fór utan um sumarit, ok tók Óláfr konungr vel við honum.

Þá er Óláfr konungr spurði óspektir þær, er Þangbrandr gerði, stefndi hann honum til sín, ok bar sakir á hann, ok kvað hann ekki skyldu vera í sinni þjónustu, er hann var ránsmaðr. Þangbrandr bað konung leggja á hendr sér nǫkkura torvelda sendiferð.

Konungr mælti: "sáttir skulu vit, ef þú ferr til Íslands, ok fær kristnat landit".

Þangbrandr mælti: "til þess man ek hætta".

Þat sumar fór Þangbrandr til Íslands; hann kom í Álftafjǫrð hinn nyrðra, í Selvága, fyrir norðan Melrakkanes. En er menn vissu at Þangbrandr var kristinn, ok hans menn, þá vildu þeir ekki við þá mæla landsmenninir, ok eigi vísa þeim til hafnar.

Þá bjó Síðu-Hallr at Á; hann fór til Fljótsdals, en er hann kom heim, þá fór Þangbrandr at finna hann, ok sagði honum, at Óláfr konungr hafði sendan hann til Halls, ef hann kvæmi í Austfjǫrðu, ok bað hann vísa þeim til hafnar, ok veita þeim annan dugnað, þann er þeir þurftu. Hallr lét flytja þá til Álftafjarðar hins syðra, í Leiruvág, ok setti upp skip þeirra þar er nú heitir Þangbrands-róf, en Hallr fœrði skipfarminn heim á túnvǫll sinn, ok gerði þar tjald, þat er þeir Þangbrandr vóru í. Þar sǫng Þangbrandr messu.

Hinn næsta dag fyrir Mikjálsmessu þá létu þeir Þangbrandr heilagt at nóni. Þá var Hallr þar í tjaldinu.

Hann spurði: "hví létti þér nú verki?" — Þangbrandr segir: "á morgin er hátíð Mikhjáls hǫfuðengils".

Hallr spurði: "hversu er hann háttaðr?" — Þangbrandr svarar: "hann er settr til þess at fara mót sálum kristinna manna". Síðan sagði Þangbrandr mart frá dýrð guðs engla.

Hallr mælti: "voldugr man sá, er þessir englar þjóna".

Þangbrandr segir: "guð gefr þér þessa skilning".

Hallr sagði um kveldit hjúnum sínum: "á morgin halda þeir Þangbrandr heilagt guði sínum, ok nú vil ek at þér njótið þess, ok skulu þér ekki vinna á morgin, ok skulu vér nú ganga at sjá athœfi kristinna manna".

Um morgininn veitti Þangbrandr tíðir í tjaldi sínu, en Hallr gekk, ok hjún hans, at sjá athœfi þeirra, ok heyrðu klokkna ljóð, ok kendu ilm af reykelsi, ok sá menn skrýdda guðvef ok purpura. Hallr spurði hjún sín, hversu þeim þóknaðisk athœfi kristinna manna, en þau létu vel yfir.

Hallr var skírðr laugardaginn fyrir páska, ok hjún hans ǫll, þar í ánni; hon er síðan kǫllut Þvottá.

Um sumarit reið Þangbrandr til alþingis með Halli, en er þeir komu í Skógahverfi, þá kaupa heiðnir menn at þeim manni er Galdra-Héðinn hét, at hann felldi jǫrð undir Þangbrandi. Þann dag er þeir riðu or Kirkjubœ frá Surts Ásbjarnarsonar, Ketils sonar hins fíflska, — þeir vóru allir skírðir langfeðgar, — þá fell hestr Þangbrands í jǫrð niðr, en hann hljóp af baki, ok stóð á bakkanum heill. Þangbrandr skírði marga menn í fǫr þeirri: Gizur hinn hvíta ok Hall í Haukadal, hann var þá þrévetr, ok Hjalta Skeggjason. Þangbrandr flutti skǫruliga guðs eyrindi á þingi, ok tóku þá margir menn við trú í Sunnlendinga fjórðungi ok Norðlendinga fjórðungi.

Hann fór eptir þingit, ok ætlaði hit eystra til Eyjafjarðar. Hann skírði marga menn í Þangbrandslœk í Øxarfirði, ok at Mývatni í Þangbrandspolli, en eigi náði hann lengra fram at fara en til Skjálfandafljóts, fyrir ríki Eyfirðinga, hvarf hann þá aptr í Austfjǫrðu ok kendi þar trú. Þangbrandr fór hit syðra þaðan vestr.

En þá er Þangbrandr kendi trú fyrir mǫnnum á Íslandi, tóku margir menn þat til, at níða hann; þat gerði Þorvaldr hinn veili, er bjó í Vík í Grímsnesi; hann orti um Þangbrand, ok hann kvað þessa vísu til Úlfs skálds:

Þetta kvað Úlfr móti:

Vetrliði skáld orti ok níð um Þangbrand, ok margir aðrir. En þá er þeir komu vestr í Fljótshlíð, — en Guðleifr Arason af Reykjahólum var með honum, — spurðu þeir at Vetrliði skáld var at torfskurði með húskǫrlum sínum. Þeir Þangbrandr fóru til ok vágu hann þar. Þetta var kveðit um Guðleif:

Þaðan fóru þeir vestr í Grímsnes, ok fundu Þorvald hinn veila við Hestlœk, ok vágu hann þar. Þaðan hurfu þeir aptr, ok vóru með Halli annan vetr, en um várit bjó Þangbrandr skip sitt.

Þat sumar var Þangbrandr sóttr til sektar um víg þessi. Hann lét út, ok varð aptrreka í Borgarfjǫrð, í Hítará, þar heitir nú Þangbrands-róf, niðr frá Skipahyl, ok þar stendr enn festarsteinn hans á bergi einu. En er þeir vóru þar komnir, hǫfðu heraðsmenn fund at því, at banna þeim kaup ǫll. Þangbrandr kom á Krossaholt, ok sǫng þar messu, ok reisti þar krossa.

Kolr hét maðr, er bjó í Lœkjarbug, hann átti mat svá mikinn at hann vissi varla hvat hann skyldi af gera; Þangbrandr fór þangat, ok falaði mat at honum, en hann vildi engan selja; þeir tóku matinn ok lǫgðu verð eptir. Kolr fór ofan á Hítarnes ok kærði fyrir Skeggbirni, er þar bjó. Hann fór með Kol at finna Þangbrand, ok báðu hann láta rakna ránit, ok bœta fyrir, en Þangbrandr neitaði því þverliga. Þeir bǫrðusk á fitinni ofan frá Steinsholti; þar fell Skeggbjǫrn ok átta menn aðrir; þar er haugr Skeggbjarnar á fitinni, en aðrir vóru jarðaðir í Landraugsholti þar hjá fitinni, ok sér þar enn gerla kumlin; tveir menn fellu af Þangbrandi.

En er Gizurr hinn hvíti spurði þessi tíðindi, bauð hann Þangbrandi til sín, ok var hann þar hinn þriðja vetr. Þann vetr tók út skip Þangbrands or Hítará, ok braut mjǫk, ok rak á land fyrir sunnan Kálfalœk. Þar um orti Steinunn, móðir Skáld-Refs, þetta:

Þangbrandr fór um várit vestr á Barðastrǫnd, at finna Gest hinn spaka, þar skoraði Tjǫrfi berserkr á hann til hólmgǫngu. Þangbrandr játti því.

Berserkrinn mælti: "eigi mantu þora at berjask við mik, ef þú sér íþróttir mínar; ek geng berum fótum um eld brennanda, ok ek læt fallask berr á saxodd minn, ok sakar mik hvárki".

Þangbrandr svarar: "guð man því ráða". Þangbrandr vígði eldinn, en gerði krossmark yfir saxinu. Berserkrinn brann á fótum, er hann óð eldinn, en er hann fell á saxit stóð þat í gegnum hann, ok fekk hann af því bana. Þessu fǫgnuðu margir góðir menn, þó at heiðnir væri. Þá lét Gestr primsignask, ok nǫkkurir vinir hans.

Þangbrandr fór vestan, ok lét bæta skip sitt; þat kallaði hann Járnmeis. Hann sigldi suðr um fjǫrð til Hafnar, ok lagði inn í váginn ok lá þar til hafs; þar heitir síðan Járnmeishǫfði, millim Hafnar ok Belgsholts. Hann fór utan um sumarit á fund Óláfs konungs í Þrándheimi.

Um sumarit á þingi var mikil umræða um trúna, er Þangbrandr boðaði, ok guðlǫstuðu þá sumir menn mjǫk, en þeir er skírðir vóru ámæltu guðunum, ok var at því sveitardráttr mikill. Þá kvað Hjalti Skeggjason kviðling þenna at lǫgbergi:

Undir þann kviðling tók Runólfr goði, sonr Úlfs, Jǫrundar sonar goða, ok sótti Hjalta um goðgá; hann lýsti meirr í því ríki sitt ok þrályndi, en réttlæti, því at hann gat eigi haldit dóminum fyrr en hann setti á Øxarárbrú, ok lét verja brúarsporðana báða með vápnum. Þá varð engi til at reifa málit, fyrr en Þorbjǫrn, sonr Þorkels or Guðdǫlum, settisk í dóminn ok reifði málit; í þeim dómi var Hjalti dœmdr sekr fjǫrbaugsmaðr um goðgá.

Þat sumar fór hann utan, á því skipi er hann hafði gera látit heima þar í Þjórsárdal, ok fœrði eptir Rangá enni vestri til sjóvar skipit. Ok er þeir fóru eptir ánni ofan, þá rann maðr eptir landinu, ok hafði í hendi spjót ok skjǫld. Hjalti mælti til hans: "Þér liggr hálmsvisk þar er hjartat skyldi"! — Sá skaut spjótinu til Hjalta, en Hjalti greip skjǫld, ok kom þar í spjótit. Menn Hjalta hlupu á land, ok tóku hann, ok spurðu hverr hann væri; hann kvaðsk Narfi heita, ok kvað Runólf hafa sent sik til hǫfuðs Hjalta, ok skyldi hann svá leysa sik undan sektum. Hjalti mælti: "kann ek þér betra ráð, far þú utan með mér ok mun ek gera þik sýknan".

Hjalti fór utan, ok kom um haustit norðr í Þrándheim á fund Óláfs konungs; þá kom ok utan af Íslandi Gizurr hvíti, mágr hans.

Óláfr konungr hafði kristnat Hálogaland, ok kom hann til Niðaróss um haustit; þar vóru þá margir íslenzkir menn, þeir er fyrir skipum réðu: þeir stýrðu einu skipi Kjartan Óláfsson pá ok Kálfr Ásgeirsson ok Bolli Þorleiksson; þar stýrði ok Halldórr sínu skipi, sonr Guðmundar hins ríka, ok Kolbeinn, sonr Þórðar freysgoða, ok Svertingr, sonr Runólfs goða, Hallfreðr Óttarsson ok Þórarinn Nefjúlfsson; þessir vóru allir heiðnir. Þeir lágu fyrir bœnum, ok ætluðu suðr fyrir land, en þeim gaf eigi áðr konungr kom norðan.

Þat var einn góðan veðrdag, at menn fóru á sund or bœnum, ok sá þeir, er á skipunum vóru, at einn maðr var myklu betr sundfœrr en aðrir. Bolli Þorleiksson mælti við Kjartan, frænda sinn: "hví reynir þú eigi sund við þann enn fera mann?" — Kjartan mælti: "ekki vil ek við hann þreyta." — "Hvar kom kapp þitt þá?" segir Bolli, ok kastaði klæðunum. Þá hljóp Kjartan upp, ok afklæddisk, ok bað Bolla vera kvirran. Kjartan hljóp á sund ok lagðisk at manninum, ok fœrði hann niðr, ok helt niðri um hríð; eptir þat komu þeir upp, ok fœrði Kjartan hann niðr annat sinn, ok er Kjartan vildi upp, tók sá Kjartan ok helt honum niðri um hríð; et þriðja sinn fœrði sá Kjartan niðr, ok helt honum svá lengi niðri, at honum helt við kafnan.

Þá lǫgðusk þeir til lands, ok spurði þessi maðr Kjartan, ef hann vissi við hvern hann hafði þreytt sundit. Hann kvaðsk þat eigi vita. Hann gaf Kjartan skallats skikkju, ok kvað hann þá vita mundu við hvern hann hafði þreytt sundit. Kjartan varð víss, at þessi maðr var Óláfr konungr. Hann þakkaði honum sœmiliga gjǫfna. Heiðnir menn létu illa yfir því, er Kjartan hafði gjafir þegit af konungi.

Mikhjálsmessu dag gengu margir íslenzkir menn at heyra tíðir, ok sjá sið kristinna manna, ok er þeir komu aptr, rœddu þeir um með sér, hvern veg þeim hafði virzk þeirra athœfi. Kjartan lét vel yfir, en fáir aðrir. Konungr varð þess skjótt víss, ok sendi eptir Kjartan, ok spurði ef hann vildi taka við kristni. Kjartan kvað hann gera mega svá, at hann mundi því eigi nítta. Konungr spurr: hvat hann mælir til.

"At þér fáit mér eigi minni sóma hér, en ek á ván á Íslandi, þó at ek koma þar eigi". Konungr játti því. Kjartan var þá skírðr, ok var í boði konungs, meðan hann var í hvítaváðum.

Í því bili kom Þangbrandr prestr af Íslandi til konungs, ok sagði hvern fjandskap menn hǫfðu þar við hann lýst, ok kallaði enga ván at kristni mundi þar við gangask. Þá varð konungr svá reiðr, at hann lét taka marga íslenzka menn ok setja í járn, hét sumum drápi en sumum meizlum, en sumir vóru ræntir, sagði konungr at hann skyldi þá gjalda þeim þat, hversu óvirðuliga feðr þeirra tóku á Íslandi hans erendum.

Þeir Hjalti ok Gizurr báðu þá fyrir mǫnnum, sagði at konungr hafði þat mælt, at menn skyldu ekki þat hafa til saka gert áðr, ef þeir vildi skírask láta, at eigi skyldi frið hafa. Gizurr talði frændsemi við konung: Álǫf, móðir hans, var dóttir Bǫðvars hersis Víkinga-Kára sonar, en Ástríðr, móðir Óláfs konungs, var dóttir Eiríks, bróður Bǫðvars. Gizurr sagði: at honum þótti ván at kristni mundi við gangask á Íslandi, ef ráðum væri at farit, en Þangbrandr fór þar, sem hér, heldr óspakliga, drap hann þar menn nǫkkura, ok þótti mǫnnum hart at taka þat af útlendum manni.

Óláfr konungr segir: "allir menn skulu frið hafa, ef þit Hjalti bindisk fyrir, at kristnin gangisk við á Íslandi, en taka mun ek í gisling þá menn, er mér þykkja bezt mentir af Íslendingum, þar til er reynt er hversu þetta mál ferr". Til þessa nefndi konungr: Kjartan Óláfsson, Halldór, son Guðmundar ríka, Kolbein, son Þórðar Freysgoða, bróður Brennu-Flosa, Sverting, son Runólfs goða.

Þá mælti maðr, er Svertings var getit: "óverðugr er Svertingr þess, at Hjalti veiti honum í orðum, at faðir hans sótti Hjalta um sakleysi".

Þangbrandr svarar: "opt mun þat lýsask, at Hjalti man betr hafa en þeir er til móðz eru, ok taki þér, herra, vel þá Hjalta ok Gizur, því at þeir launa opt góðu illa hluti.

Þessu játtu þeir Hjalti ok Gizurr, at flytja konungs erindi á Íslandi, en eptir þat vóru allir íslenzkir menn leystir ok skírðir, þeir sem þar vóru. Óláfr konungr veitti Hallfreði guðsifjar, því hann vildi eigi láta skírask ella; þá kallaði konungr hann Vandræðaskáld, ok gaf honum sverð at nafnfesti. Gizurr ok Hjalti vóru með konungi um vetrinn, ok sat Gizurr fyrir ádrykkju konungs, innarr en lendir menn. Með konungi vóru ok gislar hinir íslenzku í góðu yfirlæti.