Bókastaðir

Um várit bjoggu þeir Hjalti ok Gizurr skip sitt til Íslands; margir menn lǫttu þess Hjalta, en hann gaf sér ekki um þat.

Þat sumar fór Óláfr konungr or landi suðr til Vindlands; þá sendi hann ok Leif Eiríksson til Grœnalands, at boða þar trú; þá fann Leifr Vínland hit góða, hann fann ok menn á skipflaki í hafi, því var hann kallaðr Leifr hinn heppni.

Gizurr ok Hjalti komu þann dag fyrir Dyrhólmaós, er Brennu-Flosi reið um Arnarstakksheiði til alþingis. Þá spurði hann af þeim mǫnnum, er til þeirra hǫfðu róit, at Kolbeinn bróðir hans var tekinn í gisling, ok allt um erendi þeira Hjalta, ok sagði hann þau tíðindi til alþingis. Þeir tóku þann sama dag Vestmannaeyjar, ok lǫgðu skip sitt við Hǫrgaeyri; þar báru þeir fǫt sín á land, ok kirkjuvið þann, er Óláfr konungr hafði látit hǫggva ok mælti svá fyrir, at kirkjuna skyldi þar reisa, sem þeir skyti bryggjum á land. Áðr kirkjan var reist, var hlutat um, hvárum megin vágsins standa skyldi, ok hlautzk fyrir norðan, þar vóru áðr blót ok hǫrgar.

Þeir vóru tvær nætr í Eyjunum, áðr þeir fóru inn á land; þat var þann dag er menn riðu á þing; þeir fengu engan farargreiða né reiðskjóta fyrir austan Rangá, því at þar sátu þingmenn Runólfs í hverju húsi; þeir gengu þartil þeir komu í Háf, til Skeggja Ásgautssonar; hann fekk þeim hesta til þings, en Þorvaldr sonr hans var áðr heiman riðinn, er átti Koltorfu, systur Hjalta.

En er þeir komu í Laugardal, fengu þeir þat af Hjalta, at hann var eptir með tólfta mann, því at hann var sekr fjǫrbaugsmaðr. Þeir Gizurr riðu þar til er þeir komu til Vellankǫtlu við Ǫlfusvatn, þá gerðu þeir orð til alþingis, at vinir þeirra ok venzlamenn skyldu ríða í mót þeim. Þeir hǫfðu þá spurt, at óvinir þeirra ætluðu at verja þeim þingvǫllinn. En áðr þeir riði frá Vellankǫtlu komu þeir Hjalti þar, ok vóru þá frændr þeirra ok vinir komnir í móti þeim; riðu þeir þá á þing með miklum flokki, ok til búðar Ásgríms Elliðagrímssonar, systursonar Gizurar. Þá hljópu hinir heiðnu menn saman með alvæpni, ok hafði stórnær at þeir mundu berjask, en þó vóru þeir sumir er skirra vildu vandræðum, þó at eigi væri kristnir. Þormóðr hét prestr, sá er Óláfr konungr hafði fengit þeim Hjalta ok Gizuri, hann sǫng messu um daginn eptir á Gjábakka, upp frá búð Vestfirðinga. Þaðan gengu þeir til lǫgbergs. Þar vóru sjau menn skrýddir, þeir hǫfðu krossa tvá, þá er nú eru í Skarðinu eystra, merkir annarr hæð Óláfs konungs, en annarr hæð Hjalta Skeggjasonar. At lǫgbergi var allr þingheimr.

Þeir Hjalti hǫfðu reykelsi á glóð, ok kendi svá í gegn vindi sem forvindis ilminn. Þá báru þeir Hjalti ok Gizurr upp erendi sín vel ok skǫruliga, en þat undruðu menn hversu snjallir þeir vóru, ok hversu vel þeim mæltisk, en svá mikil ógn fylgði orðum þeirra, at engir óvinir þeirra þorðu at tala móti þeim. En þat gerðisk þar at, at annarr maðr at ǫðrum nefndi sér vátta, ok sǫgðusk hvárir or lǫgum við aðra, enir kristnu menn ok enir heiðnu.

Þá kom maðr hlaupandi, ok sagði, at jarðeldr var upp kominn í Ǫlfusi, ok mundi hann hlaupa á bœ Þórodds goða. Þá tóku heiðnir menn til orðs: "eigi er undr í at guðin reiðisk tǫlum slíkum".

Þá mælti Snorri goði: "Um hvat reiddusk guðin þá, er hér brann hraunit, er nú stǫndu vér á". Eptir þat gengu menn frá lǫgbergi.

Þá báðu hinir kristnu menn, at Síðu-Hallr skyldi segja lǫg þeirra upp, þau er kristninni skyldu fylgja. Hallr keypti hálfu hundraði silfrs at Þorgeiri goða, er þá hafði lǫgsǫgu, at hann segði upp lǫg hvártveggi, kristin ok heiðin, ok var hann þá enn eigi skírðr.

En þá er menn komu í búðir, lagðisk Þorgeirr niðr, ok breiddi feld á hǫfuð sér, ok lá allan daginn, ok um nóttina, ok annan daginn til jafnlengðar.

Enir heiðnu menn hǫfðu þá stefnu fjǫlmenna, ok tóku þat ráð, at blóta tveim mǫnnum or hverjum fjórðungi, ok hétu á heiðin guð til þess, at þau léti eigi kristni ganga yfir landit. Þeir Hjalti ok Gizurr áttu aðra stefnu við kristna menn, ok létusk þeir vilja hafa ok mannblót, jafnfjǫlmennt sem hinir heiðnu. Þeir mæltu svá: "heiðingiar blóta hinum verstum mǫnnum, ok hrinda þeim fyrir bjǫrg eða hamra, en vér skulum velja at mannkostum, ok kalla sigrgjǫf við dróttinn várn Jesúm Kristum, skulu vér lifa því betr ok syndvarlegarr en áðr, ok munu vit Gizurr ganga til fyrir várn fjórðung sigrgjafarinnar".

En fyrir Austfirðinga fjórðung gengu þeir til: Hallr af Síðu ok Þorleifr or Krossavík fyrir norðan Reyðarfjǫrð, bróðir Þórarins or Seyðarfirði: Ingileif var móðir þeirra; — honum hafði Digr-Ketill stefnt um kristni at ráði Brodd-Helga; þá gerði veðr svá illt, at Ketill varð því feginn, at hann kom til Þorleifs um kveldit, ok hafði þar góðan beina, af því fell stefnan; — en or Norðlendinga fjórðungi gengu til sigrgjafarinnar Illenni hinn gamli, ok Þorvarðr, sonr Spakbǫðvars; en or Vestfirðinga fjórðungi Gestr Olleifsson, þar var engi annarr til. Þat líkaði þeim Hjalta ok Gizuri illa. Þá tók til orða Ormr Koðránsson, hann var vistum á Gilsbakka, því at Hermundr Illugason átti Gunnhildi dóttur hans: "verða mundi maðr til þessa, ef Þorvaldr bróðir minn hinn víðfǫrli væri samlendr við mik, en nú mun ek til ganga, ef þér vilit við mér taka". Þeir játtu því, ok var hann þá skírðr þegar.

En um daginn eptir settisk Þorgeirr upp, ok gerði orð í búðir, at menn gengi til lǫgbergs; ok er menn komu til lǫgbergs, mælti hann, at honum þótti þá komit í óvænt efni á landinu, er menn skulu eigi hafa ein lǫg á landi hér, ok bað, at menn skyldu þat eigi gera, sagði, at þar af mundu gerask bardagar ok ófriðr, ok mundi þat ryðja til landauðnar; hann sagði ok frá því, at konungar þeir, er annarr hét Dagr, sá var í Danmǫrku, en sá hét Tryggvi er var í Noregi, þeir hǫfðu lengi haldit stríð millim sín, ok þartil er landsmenn námu þá ráðum or hvárutveggja ríkinu, ok gerðu frið millim þeirra, svá at þeir vildu eigi, en þat ráð gafsk svá, at þeir sendusk gjafir á millim á fára vetra fresti, ok helzk þeirra vingan meðan þeir lifðu báðir; "ok þykki mér þat ráð, at láta þá eigi ráða, er hér gangask með mestu kappi í móti, ok miðlum svá mál millim þeirra, at hvárirtveggja hafi nǫkkut til síns máls, en vér hǫfum allir ein lǫg ok einn sið, því at þat man satt vera: ef vér slítum lǫgin þá slítu vér friðinn".

Þorgeirr lauk svá tǫlunni, at hvárirtveggju játtu því, at þau lǫg skyldi halda er hann réði upp at segja. Þá var þat uppsaga Þorgeirs: at allir menn skyldu vera skírðir á Íslandi, ok trúa á einn guð, en um barna útburð ok hrossakjǫts át skulu haldask hin fornu lǫg; menn skyldu blóta á laun ef vildi, en varða fjǫrbaugsgarði ef váttum kœmi við; sú heiðni var af tekin nǫkkurum vetrum síðarr.

Allir Norðlendingar ok Sunnlendingar vóru skírðir í Reykjalaugu í Laugardal, er þeir riðu af þingi, því at þeir vildu eigi fara í kalt vatn. Hjalti mælti, er Runólfr var skírðr: "gǫmlum kennu vér nú goðanum at geifla á saltinu". Þat sumar var skírðr allr þingheimr, er menn riðu heim; flestir Vestanmenn vóru skírðir í Reykjalaugu í syðra Reykjardal. Snorri goði kom mestu á leið við Vestfirðinga.

Sumar þetta, er kristni varð í lǫg tekin á Íslandi, var liðit frá hollgan várs herra Jesús Krists þúsund vetra. Þat sumar hvarf Óláfr konungr af Orminum langa suðr við Svǫldr quarto idus Septembris. Þá hafði hann verit konungr at Noregi fimm vetr. Eptir hann tók ríki Eiríkr jarl Hákonarson.

Þeir Þorvaldr Koðránsson ok Stefnir Þorgilsson fundusk eptir hvarf Óláfs konungs; þeir fóru báðir saman víða um heiminn, ok allt út í Jórsalaheim, ok þaðan til Miklagarðs, ok svá til Kœnugarðs hit eystra, eptir Nepr. Þorvaldr andaðisk í Rúzía, skammt frá Pallteskju, þar er hann grafinn í fjalli einu, at kirkju Jóhannis baptiste, ok kalla þeir hann helgan. Svá segir Brandr hinn víðfǫrli:

Stefnir fór þá norðr í Danmǫrk, en er hann kom í Danmǫrk kvað hann vísu þessa:

Á þeirri vísu þóttisk Sigvaldi jarl kenna mark sitt, ok fyrir þá sǫk lét hann drepa Stefni; svá hefir Ari hinn gamli sagt.

Gizurr hinn hvíti bjó í Hǫfða áðr hann gerði bœ í Skálaholti, ok fœrði þangat bú sitt. Hann lagði allan hug á at styrkja kristnina; hann sendi Ísleif son sinn suðr í Saxland, ok gekk þar í skóla í borg þeirri er Herfurða heitir, en er hann kom til Íslands, fekk hann Dǫllu Þorvaldsdóttur, ok var þeirra sonr Gizurr, ok Teitr hinn margláti í Haukadal, ok Þorvaldr.

Hér vóru fyrst útlendir biskupar, ok kendu kenningar; en er landsmenn vissu, hversu ágætr klerkr Ísleifr var, báðu landsmenn hann, at hann fœri utan, ok léti vígjask til biskups, ok þat veitti hann þeim. Þá var hann fimmtugr at aldri, er hann var til biskups vígðr; þá var Leo nonus papa. Þá var hann hinn næsta vetr eptir í Noregi, ok fór síðan til Íslands, ok var fjóra vetr ok tuttugu biskup; hann lærði marga ágæta menn, ok lét vígja til presta, en af þeim urðu síðan tveir biskupar: Jón Ǫgmundarson hinn helgi, ok Kolr Víkverja biskup.

Ísleifr biskup andaðisk í Skálaholti tertio nonas Julii; þat var á dróttinsdegi; þá hafði hann fjóra vetr ok tuttugu biskup verit; þá vóru átta tigir vetra liðnir frá hvarfi Óláfs konungs Tryggvasonar. Ari hinn fróði stóð yfir grefti hans tólf vetra gamall, er flest hefir sagt frá þessum tíðindum er hér eru rituð.

Eptir andlát Ísleifs biskups báðu landsmenn Gizur, son hans, at hann skyldi vígjask til biskups. Hann fór utan, ok var vígðr til biskups tveim vetrum eptir andlát Ísleifs biskups, á dǫgum Óláfs konungs kyrra, Noregs konungs. Þá var Gregorius septimus papa í Róma. Gizurr var hinn næsta vetr eptir vígslu sína í Danmǫrk, en fór til Íslands hit næsta sumar eptir. En er hann hafði einn vetr á Íslandi verit, tók Markús Skeggjason lǫgsǫgu; hann hefir vitrastr verit lǫgmanna á Íslandi, annarr en Skapti.

Gizurr biskup var svá ástsæll af landsmǫnnum, at hverr maðr vildi hans boði ok banni hlýða, en af ástsæld Gizurar biskups, ok umtǫlum Sæmundar prests hins fróða, er beztr klerkr hefir verit á Íslandi, ok umráðum Markús lǫgsǫgumanns ok fleiri hǫfðingja, var þat í lǫg tekit, at allir menn tǫldu ok virðu fé sitt, ok svǫrðu eið at rétt væri, hvárt sem var í lǫndum eða lausum aurum, ok gerðu tíund af. Þat er mikit mark til þess, hversu landsmenn vóru lýðnir þeim manni, er því kom til leiðar, at allt landit var virt, ok allt fé þat er á því var, ok lǫgtekit at svá skyldi vera meðan landit væri bygt.

Gizurr biskup lagði ok lǫg á þat, at stóll biskups þess er á Íslandi væri skyldi vera í Skálaholti, ok lagði þar til stólsins landit heima þar, ok mǫrg ǫnnur auðævi, bæði í landi ok lausum eyri. En þá er honum þótti sá staðr orðinn svá ríkr sem hann vildi, þá gaf hann meir en fjórðung biskupsdóms síns, til þess at heldr væri tveir biskupsstólar á Íslandi en einn, svá sem Norðlendingar báðu hann. En hann hafði áðr látit telja bœndr alla á Íslandi, ok vóru þá í Austfirðinga fjórðungi sjau hundruð heil, en í Sunnlendinga fjórðungi tíu hundruð, en í Vestfirðinga fjórðungi níu hundruð, en í Norðlendinga fjórðungi tólf, ok vóru þeir einir taldir, er þingfarar kaupi áttu at gegna.

Þá er Gizurr biskup hafði tuttugu ok fimm vetr verit biskup, þá tók Úlfheðinn Gunnarsson lǫgsǫgu, en Markús var þá andaðr. Þá tók lǫgsǫgu Bergþórr Hrafnsson; ok hit fyrsta sumar, er hann sagði lǫg upp, var nýmæli þat gert, at um vetrinn eptir skyldi rita lǫgin at Hafliða Mársonar, at umráði Bergþórs ok annarra vitra manna, ok skyldu þeir gera nýmæli þau ǫll, er þeim þætti þau betri en hin fornu lǫg, ok skyldi þau segja upp hit næsta sumar eptir, ok þau ǫll haldask, er meiri hlutr manna mælti eigi móti. Þá var ritaðr Vígslóði, ok mart annat í lǫgum, ok lesit upp um sumarit eptir í lǫgréttu, ok líkaði þat ǫllum vel.

Þá var biskup fertugr er hann var til biskups vígðr, en þá er hann hafði fjóra vetr ok tuttugu biskup verit, var Jón vígðr til biskups, sonr Ǫgmundar ok Þorgerðar Egilsdóttur, Hallssonar af Síðu. Þá hafði Jón fjóra vetr ens setta tigar. Hann var fyrstr biskup at Hólum í Hjaltadal.

Gizurr biskup friðaði svá vel landit, at þá urðu engar stórdeilur með hǫfðingjum, en vápnaburðr lagðisk mjǫk niðr. Þá vóru flestir virðingamenn lærðir ok vígðir til presta, þó at hǫfðingjar væri, svá sem var Hallr Teitsson í Haukadal ok Sæmundr hinn fróði, Magnús Þórðarson í Reykjaholti, Símun Jǫrundarson í Bæi, Guðmundr sonr Brands í Hjarðarholti, Ari hinn fróði, Ingimundr Einarsson á Hólum; Ketill norðr Þorsteinsson á Mǫðruvǫllum, ok Ketill Guðmundarson, Jón prestr Þorvarðsson, ok margir aðrir, þó ei sé ritaðir.

Gizurr biskup lét vígja Þorlák, son Runólfs Þorleikssonar, til biskups at sér lifanda; þá var Þorlákr tveim vetrum meirr en þrítugr. Gizurr biskup andaðisk í Skálaholti, þá er hann hafði verit biskup þrjá tigu ára ok sex ár, þat var þrim tigum nátta síðarr en Þorlákr biskup var vígðr, þat var hinn þriðja dag í viku, quinto kalend. Junii. Á því ári andaðisk Paskalius papa, ok Kirjalax Grikkja konungr, ok Baldvin Jórsala konungr, ok Arnalldus patríark í Jerúsalem, ok Philippus Svía konungr. Þá hafði Ísland verit bygt tvau hundruð vetra tólfræð, annat í heiðni, en annat í kristni; þá var liðit frá holdgan dróttins várs herra Jesu Kristi átján ár ens tólfta hundraðs.

Á því ári er Gizurr biskup andaðisk gerði hallæri mikit á Íslandi; þá kom hríð sú á dymbildǫgum, at menn máttu eigi veita tíðir í kirkjum í sumum heruðum fyrir norðan land; en fǫstudag hinn langa þá hóf upp knǫr undir Eyjafjǫllum, ok sneri á lopti, ok kom hvolfandi niðr, hann var sjau rúm ok tuttugu. Páskadaginn fyrsta máttu fáir menn tíðir sœkja at taka þjónustu, en sumir urðu úti dauðir. Annat illviðri var eptir andlát hans þann dag er menn riðu á þing, þá braut kirkju á Þingvelli, þá er Haraldr konungr Sigurðarson hafði látit hǫggva viðinn til.

Þat sumar fóru fimm ok þrír tigir skipa út hingat, ok braut mǫrg við land, en sum leysti í hafi undir mǫnnum, en átta ein komusk brott, með þeim er áðr vóru hér, ok komusk þau engi fyrir Mikjálsmessu or hafi. Af þeim mannfjǫlda varð hér hallæri mikit.

Þá er Gizurr biskup andaðisk vóru þessir mestir hǫfðingjar á Íslandi: Hafliði Mársson norðr, ok synir Ásbjarnar Arnórssonar í Skagafirði, Þorgeirr Hallason ok Ketill prestr Þorsteinsson; en austr: Gizurr Einarsson, Sigmundr Þorgilsson, hann andaðisk á því ári í Rúmfǫr; en suðr: Hallr Teitsson, Skúli Egilsson; en vestr: Styrmir Reinsson, Halldórr Egilsson, Þorgils Oddason, Þórðr Egilsson, Þórðr Þorvaldsson í Vatnsfirði. Einum vetri eptir andlát Gizurar biskups var Þorsteinn Hallvarðsson veginn, gǫfugr maðr, en vetri eptir þat var þing fjǫlmennt. Þau missari hafði svá mikill manndauðr verit, at Sæmundr prestr hinn fróði sagði svá á þingi, at eigi mundi færri menn hafa andazk af sótt, en þá vóru til þings komnir.

Þat sumar var þrǫng mikil at dómum, þá særði Þorgils Oddason Hafliða Mársson. Þá varð um ekki mál at lǫgum dœmt. Þorgils varð sekr um áverkann, ok sat í sekt um vetrinn. Þá var svá lítill vápnaburðr, at ein var stálhúfa þá á alþingi, ok reið drjúgum hverr bóndi til þings, er þá var á Íslandi.

Enn var þat, er þrír vetr vóru liðnir frá andláti Gizurar biskups, andaðisk Jón biskup at Hólum nono kalend. Maji.

Þat sumar reið Hafliði Mársson á þing með tólf hundruð manna, en Þorgils Oddason með sjau hundruð manna. Þeir sættusk á þingi með því, at Þorgils seldi Hafliða sjálfdæmi, en hann gerði sex tigu hundraða sex álna aura vǫruvirts feár, lúka í gulli eða brendu silfri eða sœmiligum gripum, skyldi hann virða sjálfr Hafliði, eða þeir er hann tœki til. Þat sumar var hann kosinn til biskups Ketill Þorsteinsson af Mǫðruvǫllum, í stað Jóns biskups, ok fór hann utan þat sumar.

Hafliði Mársson átti fyrr Þuríði, dóttur Þórðar Sturlusonar. Þórðr hét sonr þeirra, hann átti Sólvǫru, dóttur Ásgríms Þorhallssonar. Ívarr hét sonr þeirra. Hafliði átti síðarr Rannveigu, dóttur Teits or Haukadal. Sigríðr hét dóttir þeirra, er átti Þórðr í Vatnsfirði; Þórðr ok Páll vóru synir þeirra. Valgerðr hét ǫnnur dóttir þeirra Hafliða, hana átti Ingimundr prestr Illugason, ok Ornýjar, dóttur Þorkels Gellissonar. Illugi var sonr þeirra, er druknaði þá er hann flutti.... lím til steinkirkju þeirrar, er hann ætlaði at gera á Breiðabólstað í Vestrhópi.

Rǫgnvaldr jarl kali var veginn fimm náttum eptir Maríumessu fyrri, en Óláfr konungr Tryggvason barðisk á Orminum langa næsta dag eptir Maríumessu síðari.