Bókastaðir

Sonr: Þess vil ek nú biðja yðr, herra minn, at þér roiðizk eigi, þóat ek spyrja nú skjótliga ok úfróðliga, því at þetta virðisk mér torveldlig áhyggja at hugleiða uppruna sjálfrar speki ok hennar vegu ok stiga, ok fyrir því vil ek biðja yðr, at þér sýnit mér nǫkkut af þessarri áhyggju, svá at ek mætta nǫkkura skilning hér af taka, ef svá má vera.

Faðir: Eigi er við þat reiðandisk, at maðr spyri inniliga þeirra hluta, er hann þykkisk eigi skilja mega, nema hann hafi nǫkkura tilvísan. En guðs miskunn gørir marga hluti mǫnnum kunna ok sýniliga, þá er mjǫk væri fyrir mǫnnum fólgnir, ef guð vildi eigi birtask láta, ok hefir hann til þess marga hluti birt fyrir mǫnnum, þá er áðr váru fólgnir með sjálfum hánum, at hann vildi, at maðrinn bæri nytsamliga áhyggju fyrir fróðleiks auðœfum, þeim er hann eignask af guðligri féhirzlu. En þessa tilvísan má helzt marka til þeirrar áhyggju, er fyrr rœddum vér um, at gæta þeirra orða, er sjálf speki hefir af sér mælt, þá er hon kveðr svá at orði:

"Ek em getin af hjarta guðs, ok gékk ek fram af munni hins hæsta, ok skipaða ek ǫllum hlutum; en guðs andi fluttisk yfir tómt undirdjúp, ok skildum vér ljós frá myrkrum ok skipuðum stundir ok tíma, daga ok nætr, ár ok vetr ok eilíflig sumar, ok timbruðum vér himna konungi stirnt hásæti, ok ekki gerði guð án mína hagspakliga atvist; því at vér vágum saman léttleik lopts ok hǫfga jarðar, ok hengðum þungan jarðarbǫll í léttu lopti, ok styrktum festiband himins með ǫflgum krǫptum. Buðum vér skínandi sólu at skrýða alt dags ljós með bjortum geislum, en brigðiligu tungli buðum vér at lýsa náttlig myrkr með bleikum skima. Vér gerðum fagrskapaðan mann eptir várri likneskju, ok skrýddi guð andlit jarðar með margskyns ávexti trjá ok grasa, ok leiddi hann fram loptligt skrúð með margfǫlduðu kyni fugla, ok fal hann fjǫlda fiska með mǫrgum kynjum í djúpum vatna, ok bauð hann fjórfœttum kykvendum at margfaldask á jǫrðu með margskonar kynkvislum, ok hann umgyrði alla kringlu jarðar með þjótanda haf ok sǫltum straumum, ok bauð hann þjǫrfum vǫtnum fram at fljóta af andliti jarðar með brǫttum forsum, ok skipaði guð grundvǫllu jarðar með tilsogligum æðrum, at fljótandi vǫtn mætti fremja úaflátliga boðit embætti, ok bauð hann léttu jarðardupti at bera þung vǫtn yfir háleik lopts með teygjanda hita, ok hann bauð vindþrotnum skýjum upp at spýja svǫlum regnelum yfir andlit jarðar. En skapari allra hluta bauð mér at skynja allan hagleik guðligs smíðis, ok steig ek harðliga yfir hvirfil fjalla með þrýstanda fœti, en ek gékk léttliga um slétta dala ok flata vǫllu; gékk ek harðliga yfir brattar bárur með þungu ástigi, ok mælda ek viðáttu sléttra hafa með linligum fetum, þrýsta ek striðliga stirðum leggjum, þá er ek gékk yfir fjaðrar stormsamra vinda. Mælta ek bliðliga, þá er ek lærða þegjanda logn til sœtrar snildar. Lagða ek vegu mína um háleik himins ok viðáttu lopts, kannaða ek bjúgan hring úkyrrs hafs, ok mælda ek með fetum allan bǫll ákúfóttrar jarðar. Fór ek um fjǫll ok um ása, ok rann ek um heiðar ok vǫllu ok slétta dala, ok gaf ek hunangligar daggir ǫllum fræandum grǫsum. Gékk ek um þorna ok hrís ok allskyns skóga, ok gaf ek sœtan blómstr aldinberanda viði. En ek setta landtjald mitt í skuggalausum geisla, ok gékk ek fram af fǫgru herbergi sem skrýddr brúðgumi; ek var glaðr sem sterkr risi fagnandi rásarskeiði. En dauðligir flærðguðar ǫfunduðu mik, gerðu mik sekjan ok dœmdu mik til dauða. Ok steig ek reiðr niðr til hinna neðstu dala, ok braut ek borgir hermanna í reiði minni; gnera ek í sundr þrekliga ǫll málmhlið sterkra borga, braut ek sterka járnstólpa ok digrar járnslár, tók ek gull ok gersimar herfengnar með gimsteinum; fór ek fagnandi til hinna hœstu bygða með hrósanda herfangi; fór ek um þorp ok um tún ok heraðsbygðir, ok bauð ek fátœkum miðlan mins auðar; býð ek plógkǫrlum fræanda korn ok félagsgerðir; hugga ek harmanda, gef ek móðum hvild, skenki ek þyrstanda, fœði ek hungranda. Sæll er sá er drekkr af minu borðkeri, því at minn drykkr hefir úþrotligan sœtleik. Fer ek um borgir ok bœi ok kaupstaði, renn ek um garða ok torg ok stræti, kalla ek með bliðri ok skirri raust, býð ek snæðing ok samsæti ok flærðlausa skemtan. Sæll er sá er gengr til mins snæðings, því at min fœzla þefjar betr hverjum ilm; hunangi sœtari er minn drykkr ok skirri hverju vini; at minu borði má heyra þjótandi strengleika með sœtum ok fǫgrum tóna; þar er kveðskapr ok fáheyrðir sǫngar; þar er skemtan ok gleði ok flærðlauss fagnaðr án alla sorg. Sæll er sá er búa skal í minu herbergi, því at í minu herbergi eru sjau hǫfuðstólpar, þeir er samantengja alt hvalf með góðri þekju, ok sjálft gólf með úþrotligum grundvǫllum, ok remma þrekliga alla veggi með sterku afli. Í hverjum stólpa þessarra má finna sjau hǫfuðvélir allskyns hagleiks; ok mitt herbergi er stráð með ilmandi grǫsum ok ágætum urtum, þat er tjaldat með fegrð ok prýði ok allri sælu. Ek em gamansamr félagi millim litillátra, en styrkr ok drambsamr móti drambsǫmum. Ek em hǫfuðmeistari í hverjum skóla ok hin hæsta snild á hverju þingi. Ek em vitrastr millim allra lǫgmanna ok yfirdómari í ǫllum dómssetum. Sæll er sá, er funninn verðr flærðlauss félagi við mik, þvíat ek frjálsi minn félaga af ǫllum háskum, ok fylgi ek hánum eilífliga. Sá er sæll, er enga skǫmm hlýtr af mér, þvíat reiði mín kveykir eld í œði sinni, sá brennir til hinna neðstu grundvalla. Hann mun svelgja jǫrð með ávǫxtum sínum ok brenna grundvǫllu allra fjalla. Hvar felr sá sik, er flýja vill mik? Andi guðs fyllir alla heimskringlu ok rannsakar skilning ok skýring hverrar raddar."

Slíkar rœður, sem nú hefir þú heyrðar, eru þær er sjálf speki mælir af sér, ok margar aðrar þær, er ekki er hér um rœtt, þvílikar eða enn hærri; þvíat Salamon konungr eða Jesus filius Sirach hafa ritat með mikilli snild fjǫlda þeirra rœðna, er sjálf speki hefir af sér mælt með ýmisum háttum. En ef vér minnumk nú þeirra rœðna allra, er vér megum finna í þeirra ritningum, þá verðr þat dvǫl langrar rœðu, ok þykkir mér eigi nauðsyn at gera lengri minning þeirra hluta nú at sinni í várri rœðu, er sjálf speki hefir af sér mælt. En þó er hverjum konungi skyldligt at vita gǫrsamliga allar þær rœður, er sjálf speki hefir af sér mælt, eða elligar svá vitrir menn, sem fyrr váru nefndir, ok hugleiða á hverjum degi nǫkkurn hlut af þeim rœðum, ef hann fær nǫkkut frelsi til fyrir ǫðrum skyldarnauðsynjum.

Sonr: Með því at þat er víst skyldarsýsla konungs at verða vel áskynja til alls mannvits, þá er þat víst sýnt, at þessi fróðleikr mun hánum alls skyldastr vera, er nú hafit ér um rœtt, fyrir því at þat er líkt, at af þessum fróðleik megi hann flestar skilningar samanhenda, hvárt er hann vill hugleiða mátt guðligs veldis eða um manna nauðsynjar. Nú með því at yðr sýnisk eigi um þessa hluti lengra at rœða, þá vil ek nú þess biðja yðr, at þér mættit enn lengja þessa rœðu með nǫkkurum orðum um þat, hverja hluti konungr skal hugleiða, þá er hann kemr í dómstól sinn um dóma, þá er hann skal dœma um mál manna.

Faðir: Þessir hlutir eru hánum víst skyldir, sem þú sagðir, at rannsaka vandliga allar þær rœður, er nú hǫfum vit um rœtt með margsmogalli skilning; ok fyrir því, ef hann glósar þessar rœður í hug sér skilvísliga, þá má hann þar í finna víst, ef hann kann skilja, flesta alla þá hluti, er horfa til veldis guðligs máttar, eða svá til þeirra hluta, hversu guð hefir skipat sinum gjǫfum millim manna eða annarrar skepnu; ok má hverr konungr kenna sik, ok hverr annarra vitra manna, hverr hann er ok hverr hann skal vera, ef hann vill því fylgja, sem hann er tilskipaðr af guðs hálfu.

En þar er þú leitar, hversu dóma skal hugleiða, þá er hann dœmir manna milli, þá skýrða ek þat fyrr fyrir þér í okkarri rœðu með nǫkkurum orðum, þá er vit rœddum um þat, hversu guð dœmdi brotit sáttmál millim sín ok Adams, eða hverja dómara guð leiddi til dómsetu með sér. Svá sýnda ek þér ok mǫrg dœmi, hversu guð skipaði dómum sínum við þá, er síðar kómu hvártveggja um Pharao konung eða alla þá aðra, er síðar váru nefndir í þeirri rœðu; ok er þat víst hverjum konungi athuga leiðanda, er þar má finnask í þeim dœmum.

Þat þarf hann ok vandliga at hugleiða ok skilja, hvar hann þarf refsingar við ok stríðleik í dómum sínum, eða hvar dómum skal vægja; fyrir því at eigi eigu í ǫllum stǫðum dómar jafnstríðir at vera; en í ǫllum dómum skal þó réttlæti vera ok jafngirndar endimerki, ok má þar segja vel ein dœmi til, ef vill.

En sá konungr einn, er mér sýnisk helzt af at segja í þessarri rœðu til dœma, hann var ágætr maðr ok ríkr, vel lærðr til alls mannvits ok sjálfr rétllátr í ǫllum dómum, ok kom á hverjum degi mikill fjǫldi þeirra manna fyrir hann, er hann þurfti at dœma um nauðsynjar þeirra, ok sat hann hvern dag langa hríð í dómsæti sínu, til þess at dœma um mál manna, ok þeir spekingar með hánum, er hann fann at vitrastir váru ok bezt viljaðir til slíkra nauðsynja. En þá er konungrinn sat á þessarri stefnu ok þeir spekingar, er hann hafði til þess nefnda með sér, þá váru vápnaðir riddarar fyrir utan húsit at gæta, at konungr sæti í fullum friði.

Þessi konungr átti mjǫk marga sonu, þó var hánum einn kærastr af ǫllum þeim, því at sá elskaði þat helzt at vera optast nær feðr sínum, ok hann var ok opt á dómsetum með konunginum. Þat var náttúra konungs þessa at vera seinn í atkvæðum um dóma sína, ok rœddu þeir menn þat millim sín, er skjótlyndir váru í geði sínu, at konungr mundi skjótara lýsa dómum sínum eða leysa mál manna, ef hann væri allvitr. Þessarri rœðu samþykktisk son hans ok margir aðrir af hans spekingum, ok svá gerðisk þetta mál fjǫlrœtt í þeirra munni, at konungr sjálfr varð áskynja þessarrar rœðu.

Þá gerðisk svá til eitthvert sinn, at konungr var í þyrmslum eptir blóðlát sitt, ok kom þá mikill fjǫldi á þeirri stundu þeirra manna, er mál sín vildu bera fyrir konung. Konungr kallaði son sinn á mál við sik, þann sem vanr var at sitja í dómum með hánum, ok mælti við hann: "Kalla þú spekinga mína, þá er vanir eru at sitja á dómum með mér ok gangit í dómhús mitt, ok sezk þú í sæti mitt í dag ok leysit mál manna svá margra, sem þér fáit flestra leyst í dag."

Svá var gǫrt sem konungr bauð. En þá er þau mál váru framtǫluð fyrir þeim, þá sýndisk þeim svá, at þeir mundu skjótliga fá leyst þau mál.

En þá er konungs son var búinn fram at segja lausnir þeirra mála, sem þar váru framborin fyrir hann, þá sýndisk hánum ganga fram þrír ungir menn, friðir at ásýn ok þó ógurligir; tveir settusk niðr fyrir fœtr hánum á sína hǫnd hvárr. Annarr þeirra hafði með at fara mǫrg bréf, ok var á þeim bréfum ǫll þau mál, er sætt skyldu vera á þeim degi, ok þó ein sǫk í hverju bréfi. En annarr þeirra hafði skálir með at fara; þær sýndusk hánum svá vægar, at ef eitt lítit hár væri þar lagt í, at þó mundu þær eptir láta. Sá hélt upp skálunum, er þær hafði; en sá er bréfin hafði, þá lagði hann í aðra skál þau bréf, er váru af hendi sakarábera, en í aðra skál þau bréf, er váru af hendi þess er svara skyldi, ok sýndisk hánum sem skálirnar mætti aldri jafnvægar verða. Þá sýndisk hánum sem þau bréf kœmi fram, er á var ritaðar orlausnir ok ákveðnir dómar, eptir því sem hann hafði ætlat upp at segja, ok allir spekingar hǫfðu lagt ráð til; ok þá er þau bréf váru lǫgð í skálirnar, þá urðu þær aldri jafnvægar heldr en áðr.

Þá er son konungs sá þessa hluti, þá hugði hann at, hvat sá hinn þriði ungi maðr hafðisk at, ok sá at hann stóð þar nær hánum með dregnu sverði ok búinn við at hǫggva; þat sverð var snarpeggjat ok svá ógurligt, at hánum sýndisk sem eldr brynni or báðum eggjum. Þat sá hann víst, ef hann lyki upp dómum fyrr en skálirnar væri jafnvægar, at sverð hins unga manns kœmi þegar á háls hánum. Þá varð hánum litit niðr fyrir fœtr sér, ok sá hann þar opnaða jǫrðina niðr í gǫgnum; hann sá þar helvíti undir með gapanda munni, svá sem væntandi at hann mundi þar koma.

En þá er konungs son sá þessa hluti, þá dvaldisk rœða hans ok upplokning dómanna. Spekingar vǫktu til, at dómar skyldu vera uppsagðir; hann kallaði þá til sín; en sá hverr er til hans kom, þá sá þessa hluti alla, sem vér hǫfum nú frá sagt, ok treystisk engi þeirra síðan upp at segja dóma, því at skálir hins unga manns urðu aldri jafnvægar, ok varð engum málum lokit á þeim degi. En síðan undraði engi maðr, at konungr væri seinn í uppsǫgu dóma.

Enn eru ǫnnur þvílík dœmi, eptir því sem ek sagða þér fyrr í okkarri rœðu, þá er vit rœddum um stað þann, er Temere var kallaðr á Írlandi, ok má enn nǫkkura minning gera þeirrar sǫmu rœðu, ef sýnisk. En þat var hǫfuðstaðr á Írlandi, ok þar var hǫfuðsæti konungs, ok eigi vissu menn frægra stað á jǫrðu. En þóat landsfólk væri heiðit ok hefði eigi átrúnað réttan til guðs í þann tíma, þá var þó þat fólk svá í trúnað sínum, at þat trúði at réttdœmi mundi aldri hallask af hendi þess konungs, er sat í Temere; fyrir því at engi dómr var sá dœmdr á Írlandi, er þeir ætlaði at fyrr væri réttr en konungrinn af Temere hefði dœmt.

En þessi atburðr gerðisk eitthvert sinn til, at þat mál var borit fyrir konung þann, er sat í Temere, at frændr hans ok vinir áttu annan veg hlut í, en annan veg áttu þeir mál, er konungr hafði fjándskap við; ok hallaði konungr þá dómi meir eptir vilja sínum en eptir réttendum. Ok þá bar raun á því, at þrim náttum síðar þá sneri um hǫll konungsins ok ǫll ǫnnur hús þau sem hann sat í, ok vissu þá grundvellir upp á, en vígskǫrð ok veggir í jǫrð niðr, ok þegar tók borgin at eyðask, ok varð hon aldri síðan bygð.

Nú skal á slíku marka, at guð lætr til þess slíka hluti opinbera verða fyrir mǫnnum, at hann vill at menninir skilji þat, at slikir hlutir eru hvern dag búnir fyrir mǫnnum andliga ok úsýniliga, þeim sem eigi vilja réttenda gæta eða sannra dóma, ef þeir setjask yfir mál manna.

Sonr: Réttlig eru þessi dœmi þeim mǫnnum, er annathvárt eru fégjarnir eða kappsfullir eða bæði.

Faðir: Þat skalt þú til víss vita, at hvervetna þar sem réttendi verða við verði seld eða með ofkappi niðrfeld, þá er þat aldri hefndarlaust eða refsingar af guði, annathvárt andliga eða líkamliga, ok eru þar enn ein dœmi til at sýna, ef vill.

Einn ágætr borgarmaðr, er Stephanus var kallaðr, í Athenis, hann var dómari yfir ǫllum þeim málum, er innan borgar gerðusk til; ekki var hann ok ranglátr maðr kallaðr.

Svá gerðisk til, at Stephanus lét líf sitt, ok kómu í mót hánum tvinnir flokkar engla, aðrir þeir er hans máli vildu við hjálpa, en aðrir þeir er hánum gáfu margar sakar ok stórar, ok vildu leiða hann með sér til dauða. Ok með því at þræta gerðisk millim þeirra, ok hvárgir vildu af láta, þá mælti einn engillinn, at þeir skyldu leiða Stephanum fyrir kné dómaranum, ok skyldi dómr skilja þat mál millum þeirra. En er þeir kómu til dómsins, þá œptu sakaráberar hátt ok kváðusk hafa mikla sǫk á hendi Stephano, sǫgðu svá, at hann hafði tekit jǫrð frá kirkju hins helga Laurencii með rǫngum dómi. En dómrinn svaraði því, at Laurencius skyldi ráða atkvæðum um þat, er hann var rentr.

En á þeirri stundu er Laurencius gékk til at heyra þat, hversu þat mál var farit, þá mælti einn engillinn við Stephanum: "Hví kallar þú eigi nú hinn helga Justinum prest, er þú sœmdir svá, at þú lézt setja hans kapellu nær hǫll þinni, ok hefir þú hánum mikit þjónat í mǫrgum hlutum, ok væri hánum nú vel gǫranda at hjálpa nǫkkut at þínu máli í þessarri nauðsyn?"

Justinus kom í þann tíma, er þetta var fram flutt fyrir hinn helga Laurencium, ok at framborinni sǫk, þá spurði Laurencius, hví Stephanus rænti hann ok dœmdi jǫrð undan kirkju hans? Stephanus svaraði því, at hann dœmdi eigi þann dóm rangan at vilja sínum, heldr hugði hann at þat væri réttr dómr. Þá tók Laurencius í síðu Stephano ok klýpti afar fast. Þá bað Justinus fyrir hánum, ok bað Laurencium miskunna máli hans, hvártveggja fyrir bœnar hans sakar, ok svá fyrir þær sakar at hann vissi eigi, at hann hefði rangan dóm dœmdan. En þat ætlaði Stephanus, at meðan hinn helgi Laurencius hélt í síðu hánum, þóat hann þyldi eina pínsl jafnlanga hrið í helvíti, at hánum mundi eigi sárari kvǫl þat vera, en hánum var klýping Laurencii. En þegar er Justinus hafði beðit fyrir Stephano, þá lét Laurencius laust, ok fyrirgaf hánum þá sǫk.

En þá er sakaráberar heyrðu þat, at þeir váru fallnir at því máli, þá œptu þeir miklu hærra, ok kváðusk hafa meiri sǫk á hendi Stephano. Þeir sǫgðu svá, at einn rúmverskr maðr, er Tarkvinus hét, var kominn til Athenis, ok með því at hann var útlenzkr ok frændlauss þar kominn, þá þóttisk hann þurfa hjálpa Stephani um alla þá hluti, er hánum varðaði, með því at hann var dómari ok hǫfðingi yfir allri borginni, ok þá Stephanus hest góðan af hánum, til þess at hann skyldi halda hann til laga ok réttenda. En þá kvað dómrinn svá at, at ef Stephanus hafði selt réttendi við verði, at hann skyldi sjálfr fylgja til glatanar þeim fjárhlut. En þá er leitat var við Stephanum, hvárt sú sǫk var sǫnn eða eigi, þá níkvæddi hann þessarri sǫk, ok kvazk aldrigi muna, at hann hafi fé tekit í dómi eða gjǫf. En með því at Stephanus nitti sǫkinni, þá var svá boðit, at Tarkvinus skyldi þar koma ok bera sjálfr mál þat or boga. En þá er Tarkvinus kom, þá sagði hann svá, at sú sǫk var eigi sǫnn á hendi Stephano, þvíat hann sagði svá, at Stephanus tók aldri fé til dóms, svá at hann vissi; "en með því at ek var þar kominn útlendr", sagði Tarkvinus, "þá þóttumk ek þurfa vináttu slíks manns, ok gaf ek hánum hest minn eptir vilja mínum, en eigi eptir beizlu hans."

Þá er sakaráberar heyrðu þat, at þeir mundu fallnir vera at þeirri sǫk, þá œptu þeir miklu hærra, ok kváðusk hafa miklu meiri sǫk á hendi hánum en hvárgi var þessarra. Þeir sǫgðu svá, at Stephanus hafði tekna þrjá menn undan dauða með ofkappi móti réttendum, er hvártveggja hǫfðu bitit lǫg ok réttendi, ok svá dómar réttir. Þá er Stephanus var atspurðr, ef hann væri sannr at þeirri sǫk, þá gékk hann í gegn, at hann hafði mennina frelsta undan dauða, ok kvazk jafnan þess iðrazk hafa, at hann frelsti þá með ofkappi móti réttendum. Þá kvað dómr svá, at ef hann frelsti þá undan dauða með ofkappi, er réttendi hafði dœmt til dauða, at hann skyldi sjálfr þola dauða fyrir, nema hann bœtti þar sem hann braut.

Þá bað Justinus prestr hinn helga Laurencium, at hann skyldi hjálpa við máli hans, með því at hann hafði fyrirgefit hánum þá sǫk, er hann hafði á hendi hánum, ok engi sǫk hafði ǫnnur sǫnn orðit á hǫndum hánum, nema sú ein, er þá var um rœtt. Þá géngu þeir Laurencius ok Justinus skyndiliga til dróttningarinnar ok féllu til fóta henni, ok báðu hana beiðask þeirrar miskunnar, at dómi væri svá miðlat, at Stephano væri þar lofat at bœta, sem brotit var. En þegar dróttningin bað fyrir Stephano, þá var þat lofat sem hon bað. Því næst var Stephanus leiddr aptr til Athenis, ok reis upp á þeirri stundu, er líkamr hans var til graftar ætlaðr at flytja, ok lifði þrjá vetr síðan, ok bœtti sǫk þessa eptir ráði byskups þess, er yfir þeirri borg var.

Slík eru mǫrg dœmi til, ef þat þœtti nauðsyn at leiða fleiri dœmi í þessa rœðu, ok mátt þú nú þat marka eptir því sem ek gat fyrr í orði fyrir þér, at allvandliga verðr dómanna gætt, þeirra sem hér verða dœmdir, ok er því mikit undir, at vel væri athugt þeim, er yfir setjask dómana, at með réttum atkvæðum væri dœmdir ok svá uppsagðir; fyrir því at þú heyrðir, hversu mjǫk dómarnir váru vandaðir fyrir syni konungsins þess, er skálirnar váru upphaldnar fyrir, ok þær urðu aldri jafnvægar, ok dauði hánum fyrirætlaðr, ef hann lyki ǫðrum dómum upp, en skálirnar yrði jafnvægar. Svá heyrðir þú ok, hversu guð hefndi konunginum ok svá staðinum Temere, fyrir þat at konungrinn hafði hallat réttum dómi; þóat fólkit hefði eigi átrúnað réttan til guðs, þá hefndi hann þó þess, þviat fólkit trúði því, at rangr dómr mundi aldri koma af Temere.

En í þessum síðustum dœmum er þú heyrðir hversu Stephanus var krafðr skynsemdar um alla þá dóma, er hann hafði dœmda, ok gegndi sǫk fyrir þat, at hann þá gjǫf af vin sínum; en þar hlaut hann dauðadóm fyrir þat, at hann frelsti menn undan dauða, ok mundu þat margir ætla, at þat væri heldr gott verk en ilt.

Sonr: Þess vandara lízk mér þeirra mál, er yfir dóma eru skipaðir, er ek heyri slík dœmi fleiri. Fyrir því vil ek biðja yðr, at þér lúkit upp nǫkkurri grein þeirri fyrir mér, at þat megi skilja, hvar er dómar eigu striðir at vera, ok hvar þeir skulu vægiligri fara.

Faðir: Þat er mér vant at skilja með ákveðnum orðum: en allir dómar verða þó nǫkkurar orlausnir hafa, þeir er fyrir þá menn verða bornir, er yfir dóma eru skipaðir. En þann hlut ætla ek þá helzt undan frjálsa stórum sǫkum við guð, at þeir dœmi sem þeir kunnu réttast; því at þat frjálsti Stephanum undan þeirri sǫk, at hann hafði dœmt jǫrð undan kirkju hins helga Laurencii, at hann vissi eigi, at hann hafði rangt dœmt, ok varð hann þó eigi með ǫllu refsingarlauss, en þó tók hann mǫrgum hlut minni refsing, en hann mundi taka, ef hann vissi, at hann hefði rangt dœmt.

Nú eru þeir fjórir hlutir, er hann skal úti byrgja, er hann gengr í dómhús, ok láta aldri koma innan dura eða í dómsæti með sér. Einn hlutr er fégirni, annarr er fjándskapr, þriði er kapp, fjórði er vinátta. Því at þú heyrðir, at Stephanus var krafðr skynsemdar fyrir þat, at hann þá eigi til þess gjǫf af Tarkvino, at hann skyldi fyrir fjár sakar halda hann til réttenda. Ok kvað svá dómr, at ef hann hefði fé tekit fyrir réttendi, at hann skyldi þeim fjárhlut fylgja til glatanar. Svá heyrðir þú ok þat, at hann var dœmdr til dauða fyrir þat, at hann tók menn undan dauða með ofkappi móti réttendum. Þat heyrðir þú ok í hinum fyrrum dœmum, at konungrinn í Temere ok svá staðrinn fórsk fyrir þat, at hann hallaði réttum dómi, fyrir því at hann hafði vináttu við aðra, en við aðra mikinn fjándskap. Nú þurfu fyrir þær sakar þessir hlutir úti vera byrgðir, at hvergi sé réttum dómi hallat fyrir einnahverra þessarra hluta sakar.

En þar er þú spurðir at því, hvar dómum skal vægja eða hvar þeir skulu striðir vera, þá er þat nú skýranda með nǫkkurum orðum; ok skal þat mjǫk hugleiða, hver atvik eru sakarinnar þess manns, er fyrir sǫk verðr. Verðr sá maðr fyrir sǫk, er gjarna vildi spakr vera, ok þrøngvir hánum ágirnd ok ofkapp annars til úspektar, ok þykkir hánum sǫk sín ill ok vill gjarna yfirbœta, þá á þar dómum at vægja um þess manns mál, er svá er atlotinn. Svá ok ef sá maðr gørir lǫgbrot, er fáfróðr er ok veit eigi, þóat hann gøri lǫgbrot, ok vildi eigi þat verk gǫrt hafa, ef hann vissi at þat væri lǫgbrot, þá er þar enn dómum at vægja. En þóat þær sakir verði til, er ljótastar eru millim manna, annathvárt rán eða stuldir, þá er þat enn lítanda, hversu sǫk berr til handa. Ef maðr verðr staddr í þessarri nauðsyn, at hann fær eigi mat at þiggja ok eigi at kaupa, ok eigi má hann vinna, en hungr ok líkamlig náttúra þrøngvir hánum, svá at hann má eigi þola, þá eigu dómar at vægja hánum, þóat hann sé tekinn í þessarri sǫk; ok hvarvetna þar sem nauðsynjar þrǫngva manni til sekta eða lǫgbrota, þá er þar dómum at vægja.

En ef þeir menn verða fyrir sǫkum, er þat gera fyrir kapps sakar eða frægðar sakar, eða sinku eða ágirndar, þá eigu þar dómar striðir at vera, ok skal þó gæta í ǫllum dómum lands laga ok réttenda; en í slíkum stǫðum skulu dómar bíta sem striðast megu eptir lǫgum, sem nú hǫfum vér rœtt; en í hinum stǫðum sem fyrr rœddum vit um, þá á þar sú lagaskipan at vera, at virða svá nauðsyn, sem til handa hefir borit, ok vægja eptir því dómum, sem nauðsynjar virðask miklar til hafa gengit.

En ef konungr eða einnhverr landshǫfðingi, sá er dómari er eða refsingarmaðr, gerir refsingar með manndrápum, þá skal hann sér jafnan láta þykkja mikit fyrir, ok harma dauða hins í hugþokka sínum ok úfarar; ok skal hann þó eigi svá fyrir sér sjá, at hann drepr hinn fyrir grimmleiks sakar sjálfs síns, eða reiði eða hatrs við þann er deyr; heldr drepr hann sakar réttrar refsingar ok ástar sakar við hina, er eptir lifa, þvíat hann vill, at þeir lifi í því meira frjálsi eptir ok betra lífi, er þeir sjá úfarar hinna ok dauða; ok vill hann, at sú hræzla ok agi, er þeir taka af annars úfǫrum, stjórni þeim til réttlætis ok góðra siða, þeim sem eigi mátti náttúra til stjórna fyrir sakar ofmikillar yfirgirndar eða skamsýnis.

Þat setti einn maðr ágætr, dýrligr keisari ok réttlátr, í konungligri refsing, at ef konungr yrði einumhverjum manni svá reiðr, at hann ætlaði hánum bana, ok væri eigi svá opinberar sakar á hendi hánum, at þær dœmdi hánum þegar með réttdœmi bráðan dauða, þá skyldi þann mann varðveita í konungs garði eða í gæslu fjóra tigu daga, áðr en ályktardómr félli á mál hans; ok þat væri sannligast, at þetta lǫgmál varðveitti allir konungar til þess, at þeir mætti svá sína dóma með réttlæti ok skynsemdar áliti gera, en eigi eptir bráðri reiði.

En ef sá maðr verðr fyrir sǫk, er lǫg ok réttendi dœma hánum fjárlát en eigi dauða, þá á konungr eða sá hǫfðingi, er lands gætir, at taka fé hans fyrir réttrar refsingar sakar ok lands laga, en eigi fyrir fésníkni sakar eða sinku. Nú ef slíkra hluta verðr vel gætt allra, sem nú hǫfum vér um rœtt, þá ætla ek þá sizt eiga stórsaka ván af guði, er yfir dóma eru skipaðir.

Sonr: Þat er alllíkligt, at þat land hafi góða stjórn, er sá hǫfðingi verðr yfirskipaðr, er þessarra hluta gætir vel, ok kann fólkit at virða með réttendum hans stjórn. En þó vil ek enn með leyfi spyrja þeirra hluta, er mik forvitnar um réttlæti dóma. Þér gátut þess, er mér þykkir allíkt vera, at þat væri góð lǫgrétta, er keisarinn gaf um konungliga refsing, at hann gæfi þeim manni fjóra tigu daga frest í konungs varðveizlu, er fyrir konungs reiði verðr, at eigi félli ofbráðr dómr á mál hans með ákafligri reiði, ok virðisk mér svá sem þar muni þurfa mikit skapgæði við þat, ef maðr skal þyrma manni í reiði sinni.

En jafnréttviss maðr sem Moyses var ok heilagr, þá fékk hann eigi stilt reiði sinni, þá er hann kom til Israels fólks reiðr, eptir því sem mér er sagt ífrá, at hann varð svá ákafliga reiðr, at steinspjǫld þau sem hann hafði í fangi sér, ok sjálfr guð hafði ritat með sínum fingrum með tíu boðorðum lǫgmála sinna, þá rak Moyses þau við steini ok braut ǫll í sundr í bræði sinni, ok hljóp þegar til vápna, ok allir þeir er hánum fylgja; ok drap á þeim degi mǫrg hundruð manna.

Svá hefi ek ok þat heyrt, at sá maðr er kom or bardaganum, þeim er Saul féll í, ok sagði þau tíðendi at Saul var dauðr, þá bauð David í bráðri reiði sinni, at drepa skyldi þann mann þegar, en eigi lét hann varðveita hann til umræða.

Faðir: Minnstu þess, er ek gat fyrir þér í fyrra orði, at þeim mǫnnum eru þau lǫg skipuð, er eigi verða fyrir svá opinberum sǫkum, at réttdœmi dœmir þeim bráðan dauða. En Moyses skildisk svá við guð, at hann vissi reiði hans við alt Israels fólk, ok drýgði hann ástarverk en eigi ǫfundar, þá er hann sneri þeim af villu ok illum siðum með þessarri refsing; ok sagða ek þér, at konungr skyldi gera í sinni refsing fyrir ástar sakar en eigi ǫfundar; fyrir því at hver sú refsing, er gǫr verðr fyrir ǫfundar sakar, þá er þat manndráp, en hver sú refsing er gǫr verðr fyrir ástar sakar ok réttenda, þá er þat heilagt verk en eigi manndráp.