Sonr: Þess vilda ek nú biðja yðr, at þér létit eigi leiðask yðr, þóat yðr þœtti spurning mín bernslig verða ok úfróðlig, sú er mik fýsir at spyrja yðr; ok með því at ek skil eigi til fulls þá hluti, er ek ætla nú eptir at spyrja, þá kann þat at vera, at margir sé þeir aðrir, er eigi skili heldr en ek; en þat er um orminn er þér sǫgðut at kom til Evu ok mælti við hana sem maðr, ok eggjaði hana at gǫra lǫgbrot; ok vil ek nú þess spyrja, hvárt ormrinn var svá skapaðr, at hann mælti heldr en ǫnnur kykvendi? eða mæltu fleiri kykvendi í þann tíma, þóat nú sé ǫll dumba? eða hver sǫk til var, at ormrinn vildi konuna leiða til lǫgbrota?
Faðir: Vit hǫfum mjǫk langa rœðu í munni hafða, ok ef vit skulum hana glósa alla, þá verðr þat auki mikill langrar rœðu; því at þat er allvíst, at fá orð munu þau vera í okkarri rœðu, er eigi mun þurfa at glósa, ef allfróðr maðr kemr til, sá er gerla kann at skilja allar þessar rœður; ok þykki mér þat sannligra, at vér takim réttan framgangsveg upphafðrar rœðu, en vér hirðim ǫðrum þat starf at glósa okkrar rœður, þeir er síðar heyra, ok þat starf vilja eiga með margsmogalli athygli. En með því at hver spurning litr til nǫkkurrar orlausnar ok andsvara, þá er þat rétt, at ek lúka upp nǫkkut þessarri rœðu fyrir þér, at þér verði ljósari fyrir augum, eða þeim ǫðrum, er eigi skilja heldr en þú; ok mun ok þó fara um þat fám orðum, fyrir því at ek vil eigi vera mjǫk krafðr at glósa mína rœðu.
En þar er þú spurðir þess, hvárt ormr eða ǫnnur kykvendi váru skǫpuð til máls í þann tíma, er Adamr var skipaðr gæzlumaðr í Paradísu, þá skalt þú þat vita víst, at engi líkamlig skepna var sú, er mál var gefit, nema manninum. En þar er þú leitar eptir því, hví ormrinn fékk mál, eða hví ormrinn leiddi konuna til lǫgbrota, þá er nú skýranda þat.
En þat er upphaf þeirrar skýringar, at guð hafði fyrri skapat engla en menn. Þeir váru allir skapaðir með mikilli fegrð, údauðligir andar án allan líkamligan breyskleik, þó váru þeir skapaðir með mikilli fegrð undir þessarri lagagæzlu, at þeir skyldu halda hlýðni ok ástsemd við skapara sinn með lítillæti án alla flærð. Var þeim því heitit, at þeir skuldu halda allri fegrð ok allri annarri sæmd, þeirri er hann hafði gefit þeim, æ meðan þeir gætti þessarra laga; þó gaf hann þeim frjálsligt sjálfræði, at þeir skyldu mega gǫra lǫgbrot, ef þeir vildi, ok mælti svá guð við þá: "Með því at þér várut allir í senn skapaðir, ok engi af ǫðrum getinn, þá skal hverr yðarr fyrir sjálfum sér gera, en engi fyrir ǫðrum, hvárt sem heldr verðr gætt þeirra laga, sem nú hefi ek sett, eða verða þau brotin. En ef nǫkkurir eru þeir, er þau brjóta, þá skulu þeir vera reknir or þessu sældarlífi; en þeir er gæta, þá hafa þeir jafnan úþrotliga sælu ok endalaust líf í sæmiligri þjónostu minni. En því gef ek yðr ǫllum sjálfræði á, hvárt er þér vilit heldr brjóta þessi lǫgmál eða halda, at þeir er halda, þá eru þeir valdir mér til kosinna gersima, en þeir er brjóta, þá verða þeir fyrir hatri ok reknir til kvalsamligrar ánauðar ok úvingjarnligrar þjónostu."
Þessir englar váru allir fagrir, ok þó var einn fegri ǫllum þeim, ok var hann fyrir því Lucifer kallaðr, ok var hann skipaðr hǫfðingi yfir mǫrgum englum, ok hneig mikill fjǫldi engla til hans með þjónostu ok allri vináttu. En þá er guð hafði lokit þessarri rœðu, þá hvarf Lucifer svá sem í norðr frá guði með ǫllum sínum fylgjurum, ok mælti svá: "Hví skulum vér þola hót af guði fyrir þjónostu vára, þar sem vér hǫfum sjálfir yfrinn krapt ok fegrð ok fjǫlda at halda várri sœmd? Nú mun ek setja mér annat háseti líkt guði í norðra hlut himins, ok varðveita með ágætligri stjórn annan helming himins eða meira."
Þá svaraði guð ok mælti við Lucifer: "Með því at þú hefir lǫgbrot gǫrt með svikligri uppreist, þá máttu enga staðfestu hafa lengi með oss; ok með því at þú vilt ríkisgæzlu hafa, þá far þú nú til ríkis, er þér er búit, ok skalt þú nú hafa nauð fyrir frelsi ok vesǫld fyrir sælu, hverskyns harm án alla huggan. Fylgi þeir þér allir, er eigi váru gagnstaðligir þinni ráðagerð."
En þá er guð leit til þeirra reiðuliga, þá skulfu himnar allir í augliti guðs, en úvinir hans flýðu með ógurligu niðrvarpi, ok gerðu leiðiligt litaskipti með brottorpinni fegrð. Því næst hittu þeir alla þá staði, er þeim var til vísat, ok dreifðusk þeir um allar helvítis holur, skipaðir með ýmisligu embætti, ok skildisk með því myrkr frá ljósi.
En eptir þat er guð hafði mann skapaðan, ok hann var skipaðr í sældarlífi í Paradísu, þá mælti Lucifer til sinna félaga: "Þessum mun guð hafa ætlat ríki þat, er hann rak mik ífrá, ef hann gerir eigi misbrigði í gegn hans vilja. En þóat hann skipaði ǫðrum englum í várt ríki, þá mættim vér þat aldri þola, ef vér féngim nǫkkut at gǫrt; en þetta er oss ofmikil skǫmm, at maðr sá er gǫrr var af leiri eða saurgu jarðar dupti, skal vera leiddr í þá eilífa sælu, er vér várum frá reknir. Fyrir því skulum vér jafnan berjask við hvern þeirra, er þannug stundar, ok hefna várs skaða með grimligri heipt á ǫllum þeim, er vér fám sigrat. Fyrir því skal ek við leita at vinna sigr á hinum fyrsta manni, er guð hefir skapat, at þá megi aðrir mínir félagar vinna sigr á hinum, er síðar koma."
Því næst skrýddisk hann með sjau hǫfuðvélum, þeim er hann vænti sér fulltings af: ein var eitrlig ǫfund, ǫnnur brennandi heipt, þriðja villusamlig slœgð, fjórða glyssamlig flærð, fimta drambsamlig yfirgirnd, setta ágjarnlig sinka, sjaunda bergisamlig lostasemi. Því næst mælti hann við sjálfan sik: "Með því at ek em nú úsýniligr andi, þá má ek eigi sýniliga koma í tal við líkamligan mann, nema ek skrýða mína hina ljótligu ásjón með nǫkkurri líkamligri fegrð. Nú mun ek ganga inn í orm þenna, er guð hefir skapaðan með meyligu andliti, ok líkastr er mannligri fegrð, ok mun ek tala með hans munni við Evu konu Adams, ok vita af henni, hvárt þau eru skǫpuð í fullu frelsi fyrir utan alla lagagæzlu, eða hefir guð nǫkkut lǫgmál skipat þeim, svá at ek mætta þaðan af spilla þeirra sætt við hann."
Þvi næst hitti sá hinn ǫfundfulli andi orm þann, er nú er kallaðr Aspis, er í þann tíma gékk á tveim fótum með uppréttum líkam, svá sem maðr, ok meyligu andliti, svá sem fyrr sǫgðum vér. En þá er sá hinn illgjarni andi kom til fundar við Evu huldr með líkami þess orms, þá neytti hann vélar þeirrar, er kǫlluð er glyssamlig flærð, þar er hann mælti við Evu með flærðsamligri bliðu, þá er hann kvað svá at orði: "Sæll er bóndi þinn, ok svá sjálf þú." Þetta lof veitti hann þeim eigi af gœzku, heldr lofaði hann fyrir því þeirra sælu, at hann vildi draga þau til vesaldar með heipt ok ǫfund. En þar neytti hann villusamligrar slœgðar, er hann bað Evu segja sér, hvárt guð hefði gefit þeim Adami forræði ok neyzlu fyrir utan alla viðrsýn á ǫllum hlutum. En þegar er hann fékk vísendasvǫr af Evu fyrir bliðyrði sín, ok hann heyrði at þeim var dauða heitit, ef þau gerði lǫgbrot, þá varð hann feginn, ok neytti hann þá drambsamligrar yfirgirndar, er hann sagði þat Evu, at þau mundu í þessum hlutum guði líkjask í fróðleik sinum, at vita alla grein millim góðra hluta ok illra. En þar neytti hann bergisamligrar lostasemi, er hann bað hana freista hversu sætt væri eða vel þessat fróðleiks epli, þat er henni var bannat. En í því neytti hann yfirgjarnligrar sinku, er hann kom Evu til þess, at eignask þat er guð hafði áðr bannat henni; því at guð hafði gefit alt annat í vald Adams ok Evu, utan þetta tré eigi, ok singirndusk þau eptir at hafa þetta fyrir utan leyfi, þar sem alt annat var í þeirra vald gefit.
Þessa eina grein vissu þau millim góðra hluta ok illra, at betra var gott en ilt, at þau hræddusk þann dauða, er þeim var heitinn. En fyrir því at þau hǫfðu enga beisku illra hluta bergða, þá kunnu þau eigi at vita þat, hversu mikla vesǫld er þau mundu þola fyrir lǫgbrot, heldr þótti þeim mikit upphaf í, ef þau væri lík guði í fróðleik sínum, at þau vissi alla grein millim góðra hluta ok illra.
En þá er ormrinn eggjaði Evu at eta af fróðleiks eplum, þá hræddisk hon dauða, ok mælti svá við orminn: "Ek hræðumk, ef ek et, at ek deyja, með því at guð hét mér því. Nú et þú fyrri, svá at ek sjá, ok ef þú deyr eigi, þá mun ek eta, þviat þetta aldin mun jafnvel ǫðrum kykvendum skapat til bana sem mér, ef þat hefir dauðligan krapt með sér."
En andinn sá er leyndisk í orminum, þá svaraði með sjálfum sér: "Ek má vel eta eplit, þviat ek em ekki at sekari né dauðligri, þar sem ek em áðr í fullri reiði guðs." En þessi orð heyrði Eva eigi.
Því næst tók Eva eitt epli ok lagði í munn orminum, ok hann át þat þegar. Ok er hon sá, at hann sakaði ekki, þá tók hon þegar annat epli ok át sjálf, ok þótti vera afar sœtt, sem ormrinn hafði sagt henni.
Því næst hvarf ormrinn frá augliti Evu; en hon kallaði Adam bónda sinn, ok sagði hánum þessa hluti. En með því at hann hræddisk ok dauða, sem guð hafði heitit hánum, þá vildi hann eigi eta, nema hann sæi sjálfr, at Eva æti fyrir hánum, ok tók þá enn Eva tvau epli, ok át þegar annat sjálf djarfliga, þviat hon hafði kent áðr sœtleik eplisins, ok girndi hana optar at bergja á, heldr en hon skemdisk þess, er hon hafði áðr gǫrt. En þegar Adamr sá, at hana sakaði ekki, heldr þekti hann lystiligan sœtleik í munni hennar, þá tók hann við því epli, er hon bauð hánum, ok át eigi síðr en hon.
Sem þau hǫfðu eplit etit, þá lukusk upp augu þeirra til meira fróðleiks en þau hǫfðu áðr, svá sem ormrinn sagði; þviat þá kunnu þau þegar at skammask nǫktra lima, þar sem þau sá fugla líkami hulda vera með fjǫðrum, en dýra líkami með hári, en þau sá sjálfra sinna líkami nekta vera, ok skǫmdusk þau þess mjǫk; en allra mest voldi þat þessarri skǫmm, at þau vissu sik í sǫkum við guð fyrir brotit lǫgmál, ok báru þau allan hræddan líkam sinn, ok skǫmdusk nǫktra lima.
Því næst fóru þau at fela sik millim trjá, ok gáfu oss dœmi sinnar dulrœnu, þviat þau gáðu þess eigi, at guði váru svá kunn handaverk sín ok alt smíði, þat sem hann hafði gǫrt, at eigi mundi hrís eða skógar fela þau fyrir hans augliti, þar sem leyniligar róar helvítis fylsna eru berar ok sýniligar í hans augliti á hverri stundu.
En meðan er Adamr var í fylsnum, þá mælti guð við andann, er leyndisk í orminum: "Með drambi ok illsku hóft þú upp hit fyrsta lǫgbrot, ok var engi annarr at tæla þik, nema sjálfs þíns dramb ok ǫfund; fyrir því œsisk reiði mín móti þér fyrir utan alla várkynd, ok glataðir þú eilífri sælu án allar vánir þinnar aptrkvámu. En þóat þú hafir annat sinni minn hug vaktan til reiði fyrir þessi lǫgbrot, er nú eru gǫr, þá mun Adamr taka refsing fyrir sín lǫgbrot, ok eiga þó vánir aptrkvámu ok miskunnar, þviat hann kom í mína reiði fyrir þinnar illsku sakar ok flærðsamligra pretta. Ok svá sem þú vant sigr á konu Adams, þeirri er enn er mær, svá skal ein af hennar dœtrum, sú er mær er, sigr á þér vega. Ok svá sem þú þykkisk nú leitt hafa Adam með herfangi eða hans kyn í þitt veldi, svá skal einn af hans sonum rannsaka allar þínar féhirzlur, ok taka allar gersimar frá þér með herfangi, leiða Adam undan þínu valdi ok allar hans dyggvar kynslóðir með dýrum sigri, ok skipa hánum sœmiliga millim sinna sona í því ríki, er þú týndir makliga. Ok svá sem grœnt tré bar þat aldin, er þú vant nú sigr með, svá skal þurt tré bera þat aldin, er þinn sigr skal týnask með."
Því næst mælti guð við orminn, þann er andinn hafði leynzk í: "Bǫlvaðr verð þú fyrir ǫll kykvendi á jǫrðu, þviat þú tókt við mínum úvin ok leyndir hánum fyrir augliti Evu, til þess at hann mætti or þínu fylsni sigr vega á mannligu kyni; fyrir þat skalt þú skipta ásýn þeirri, er þú bart í meyligu andliti, ok skalt þú nú bera ljótt andlit ok grimt ok andstygt mannligu kyni, hverfi þeir fœtr, er báru þinn réttan líkam, ok gakk þú héðan ífrá á kviði þínum ok á brjósti. Beisk mold ok saurig skal vera matr þinn, fyrir því at þú ázt sœtt epli, þat er þú tókt or hendi Evu. Þú skalt vera sjálfgǫrt kerald eitrs ok dauða, til vitnisburðar at þú falt eitrliga ǫfund í þínum líkam. Segi ek sundr sætt millim þín ok allra mannligra kyna; skal hǫfuð þitt ok háls gegna manna fótum ok þeirra ástigum í hefnd þeirra svika, er menn hlutu af þinni flærð ok bliðu. En með því at þú vart manninum til þess at gera lǫgbrot með munninum ok með ætni sinni, þá skal mannsins hráki, sá er flýgr af fastanda manns munni, verða þér at jafnhættu eitri við líf þitt, ef þú bergir á, sem manninum er eitr þitt, ef hann bergir á því."
Því næst kallaði guð á þau Adam ok Evu, ok spurði hvar þau væri.
En Adamr svaraði: "Vit fálum okkr fyrir því, dróttinn, at vit skǫmdumsk nǫkkvið at vera fyrir þínu augliti." Í fyrsta orði er Adamr svaraði guði, þá laug hann at hánum, þviat þau vissu sik sakafull vera fyrir lǫgbrot ok fálu þau sik fyrir þá sǫk, ok leyndi Adamr því í þeim andsvǫrum, er hann svaraði guði.
Þá mælti guð við Adam: "Hví kunnu þit nú heldr at skammask en næstum í várri viðrœðu, at þit erut nǫkkvið, nema fróðleikr ykkarr hafi svá aukizk, at þit hafit etit af þeim eplum, er ek bannaða ykkr."
En þegar er Adamr heyrði þat, at eigi mundi leynask, at þau hefði lǫgbrot gǫr, þá leitaði hann þegar athygli ok at annarr bæri ávít fyrir þá sǫk, heldr en hann sjálfr, þvíat hann kvað svá at orði: "Hefða ek einn vélt um mitt ráð, ok hefðir þú eigi gefit mér konu þessa til ráðagerðar með mér, þá munda ek hafa haldit skipat lǫgmál, ok eigi brotit þín boðorð." Þessi orð jóku mjǫk sǫk Adams í augliti guðs, þvíat hann leitaði heldr sakarvarnar en miskunnar. En ef hann hefði þessi orð mælt: "Minnsk nú, dróttinn minn, at ek em gǫrr af ústyrku efni svá sem breyskr leirpottr, ok þarf ok meir miskunsamligrar vægðar þinnar, heldr en verðleikr sakar minnar mun beiðask, þvíat ek ústyrkr féll í miklar sakir við þik, dróttinn minn, fyrir lǫgbrot mitt;" þá hefði þegar minkat sǫk Adams í augliti guðs, þvíat þá væri leitat miskunnar, en eigi sakarvarnar.
En þá er guð heyrði, at Adamr svaraði sem verjandi sína sǫk, þá mælti hann svá sem með reiði: "Eigi skalt þú mér fyrir þat sǫk gefa, at ek skapaða konuna; þvíat til hjúskapar ok yndis gaf ek þér konuna, en eigi til þess, at þú skyldir með hennar ráði lǫgbrot gera. Varaða ek þik við, at þú skyldir lǫgbrot gera, ok sagða ek þér sakar ván, ef þú gerðir lǫgbrot; hví fylgðir þú heldr veilræðum konu þinnar en heilræðum mínum, nema þú gerðir fyrir drambs sakar ok yfirgirndar, at þú vildir vera jafnfróðr sem ek, ok forvitnaðir þú fyrir því þat er þér var eigi lofat." Því næst mælti guð við Evu: "Hví eggjaðir þú bónda þinn, at þit skyldut gera lǫgbrot?"
En Eva vildi gjarna, at annarr bæri ávít fyrir sǫk hennar, heldr en sjálf hon, þvíat hon kvað svá at orði: "Ormr þessi hinn orðslœgi réð mér þetta úráð; hefði hann eigi skapaðr verit eða til míns fundar komit, þá hefða ek eigi lǫgbrot gǫrt, né bónda minn eggjat at gǫra lǫgbrot." Þá er guð heyrði sakarvǫrn Evu, þá mælti hann reiðr: "Svá sýnisk mér, sem þit vilit mér kenna bæði, at þit gerðut lǫgbrot; þviat hann gaf mér sǫk fyrir þat, at ek hafða þik skapaða til ráðagerðar við hann, en nú gefr þú mér þá sǫk, at ek hefi orminn skapat. Svá skapaða ek orminn sem ǫll ǫnnur kykvendi á jǫrðu; en eigi gaf ek hann þér til ráðgjafa, heldr lagða ek hann undir ykkart vald, sem ǫll ǫnnur kykvendi á jǫrðu. Varaða ek ykkr bæði við, at þit skyldut eigi lǫgbrot gera, ok sagða ek ykkr ván dauða fyrir.
Nú eru ekki betri verk ykkur orðin í sakarvǫrn ykkarri, en áðr váru í lǫgbrotum; fyrir því skulu þit þola þann dauða, er ek hét ykkr. Þóat þit fallit eigi þegar dauð niðr, þá skulu þit þó langar hefndir taka í ykkrum dauða fyrir ykkart lǫgbrot, ok engar kynkvíslir skulu þær af ykkr koma, er eigi skulu svara þessum lǫgbrotum. En þá stund er þit lifit á jǫrðu, þá skulu þit þola sorgsamligar nauðir í stað þess er þit kunnut eigi at gæta frjálsligrar sælu.
En fyrir þat at þú gerðir fyrri lǫgbrot en Adamr, þá margfalda ek þessar nauðir þínar umfram þat, er þit skulut bæði kenna: þú skalt undir vera orpin veldi bónda þíns ok ǫllum hans forræðum, ok sýnask hvarvetna minni fyrir þér ok lægri í augliti sona ykkarra. Bǫrn þau er þú getr í lostasamligri girnd, þau skalt þú framleiða með sótt ok nálgandisk lífsháska; þú skalt ok skyld at veita bǫrnum ykkrum alla þjónostu með starfi ok sorgsamligri ǫnn í uppfœði þeirra."
Þá mælti guð: "Nú er Adamr orðinn svá fróðr sem einnhverr várr, vitandi góða hluti ok illa. Varizk þér, at eigi neyti hann af lífstré fyrir utan leyfi, svá sem hann neytti af fróðleiks eplum, at eigi lifi hann eilifliga í sinum sektum."
Því næst skipaði guð Cherubin at varðveita þann veg, er liggr til lífstrés með eldligu sverði, þat er jafnan svipar allan veg með eldbitrum eggjum, svá at engi megi þar fram koma fyrir utan leyfi.
Því næst mælti guð við Adam: "Fyrir því at þú hlýddir meir úráði konu þinnar heldr en heilræðum mínum, ok neyttir kviðjaðan ávǫxt jarðar, fyrirbǫlvask jǫrð í verki þínu, sú er þér gaf allan girniligan ávǫxt, svá sem með móðurligri mildi. Nú skal hon synja þér ávaxta þeirra, er þér sé sœmiligir til neyzlu, svá sem hryggliga reið: þistla ok illgresi skal hon gefa þér í ávǫxt, nema þú fágir hana með verknaði, svá at hon drekki sveita þinn; því at héðan ífrá skalt þú með starfi afla þér matar á jǫrðu."
Því næst gaf guð þeim Adami ok Evu skinnkyrtla, ok mælti við þau: "Með því at þit skǫmduzk nǫktra lima, þá hylit ykkr nú með starfs ismottum ok úgleðisklæðum, ok farit nú á viðáttu jarðar með annsamligu starfi, ok leitit ykkr fœzlu. Þó skulu þit hvílask í dauðligu faðmlagi jarðar ok snúask aptr náttúrulig í dauðlig efni, þar er þit várut af tekin fyrir ǫndverðu."
Þá mælti Adamr: "Miskunn ok réttdœmi þakka ek þér, dróttinn minn, því at ek skil gǫrla stórar afgerðir minar; svá þekta ek ok miskunn þína, því at ek mun eigi týnask liknarlauss sem Lucifer. Hryggr mun ek stíga niðr til dauðligra helvítis skugga, þó mun ek jafnan gleðjask í ván aptrkvámu minnar, því at þess vænti ek til þín, dróttinn minn, at þú munt enn sýna mér lifanda geisla í dauða myrkri; ok til þess mun ek jafnan stunda, at sá er nú gleðsk af mínum úfǫrum svá sem af fengnum sigri, hann mun enn hryggvask af várri aptrkvámu, svá sem yfirstiginn ok sigri týnt."
Þá mælti Eva: "Svá sem nú skiljumsk vér sorgfull, dróttinn minn, fyrir stóran várn tilverka, svá munum vér enn fagna miskunsamligri huggan þinni í nauðsynjum várum." Því næst hvarf guð af augliti þeirra, en þau bjoggusk fyrir á jǫrðu, sem guð bauð þeim.
Nú hefi ek gǫrt sem þú beiddisk, at lokit upp með nǫkkurum orðum fyrir þér, hví ormrinn mælti við konuna, eða hver sǫk til var, at hann eggjaði konuna til lǫgbrota; ok hefi ek þó haft sem léttast efni í þessa ræðu, þvíat ek vil ǫðrum þat starf spara, at glósa várar ræður með djúpligri áhyggju; en vit takim heldr réttan framgangsveg upphafðrar ræðu, með því at vit hǫfum eigi tóm til hvárstveggja.
Sonr: Nú skilsk mér þat, at yðr þykki orlausn þeirrar spurningar, er ek spurða næstum, heldr vera glósur ok þýðing þeirra ræðna, er fyrr tǫluðum vit um, heldr en þat sé framgangsvegr upphafðrar ræðu, ok hræðumk ek þat, ef ek spyr nǫkkut lengra um þessar skýringar, at yðr virðisk spurning mín eigi fróðlig. En fyrir dælleika sakir þess, at þér hafit lofat mér at spyrja þeirra hluta, er forvitni mín girnisk, þá mun ek þó enn tilhætta at spyrja, þvíat ek vænti enn góðra svara fyrir sem fyrrmeir, þóat ek spyrja bernskliga.
Nú hafi þér skýrt fyrir mér, hví ormrinn mælti við konuna með þeim hætti, at andinn mælti með munni ormsins; svá skýrðu þér ok fyrir mér, at konan var eggjuð at gera lǫgbrot, at þat var fyrir þeirrar ǫfundar sakir, at Lucifer fyrirmundi manninum at koma til þess ríkis, er hann var or rekinn; ok hǫfðu þér nǫkkura þá ræðu í þeirri skýring um þessa dóma guðs, hvárttveggja um Lucifer ok svá um Adam, er eigi er víst, at áðr sé opt heyrð. En ef ek hefða minni til þeirrar ræðu, ok bæra ek eptir því fram, sem ek heyrða yðr ræða, ok kvæði einnhverr svá at orði sá er heyrði, at hann kallaðisk eigi þessa ræðu fyrr hafa heyrða, þá vilda ek þess biðja yðr, at þér sýndit mér, hver efni ek skylda hafa í andsvǫr mín, at eigi sýnimk ek þegar fallinn með úfróðleik frá mínu máli, heldr mætta ek þá hjálp til finna at fulltingja mínu máli með, er ǫllum litisk heldr sannlig en lygilig.
Faðir: Svá eru glósur hverrar ræðu sem limir eða kvistir af einuhverju tré. Þar vex fyrst upp einn bulr af rótunum ok kvíslask síðan með mǫrgum greinum ok limum; ok hvern er þú tekr liminn ok rannsakar með réttri athygli, þá er þat jafnan fast við bulinn, þann er upp er vaxinn fyrir ǫndverðu af rótunum, ok njóta allir limirnir ok kvistirnir þeirra rótanna, er sjálft tréit stendr á. En ef þú hǫggr af einnhvern liminn ok kastar langt brott frá trénu, ok finnr sá einnhverr á, er úkunnigt er, hvar staðit hefir, þá þykki hánum slíkr sá kvistr, sem einnhverr annarra, sá er hann finnr á sínum veg, því at hann veit ekki til, hvar hverr hefir staðit. En ef hann berr aptr til hins-sama stofns, er af hjó, ok leggr þar við, þá berr kvistrinn sjálfr vitni um, af hverjum rótum hann er upprunninn.
Nú er með sama hætti um skýring rœðu hverrar; sá er góða skýring hefir til þess, at rœðan fari rétt, þá hefir hann ok skilning til þess, at skýringin fari rétt.
En með því at ek heyrða, at sumir hlutir hafa þeir verit í þessarri skýring, er eigi hafa opt verit heyrðir, þá vil ek nú stundum spyrja, með því at optar hefi ek svarat en spurt; ok vil ek nú þess spyrja, hvárt nǫkkurir hlutir eru þeir, er þú hefir áskynja orðit í þessarri rœðu fyrr?
Sonr: Eru þeir sumir hlutir, ok þó eigi margir. Þat hefi ek heyrt hermt frá orðum Luciferi, at hann kvazk vilja setja sæti sitt jafnhátt guði; en engi hefi ek heyrt fyrri andsvǫr skýrð, þau er guð veitti þar á mót, en nú skýrðu þér.
Faðir: Enn vil ek framar spyrja: hvern ætlar þú þann hermt hafa orð Luciferi, er hjá stóð ok heyrði þessi svikafull drambyrði?
Sonr: Þess nafn er eigi skýrt fyrir mér, ok eigi þykki mér víst, at sá hafi einnhverr frá sagt, er heyrt hefir fyrir ǫndverðu.
Faðir: Þat skalt þú þó til víss vita, ef sá hefir hermt frá orðum Luciferi, er heyrði þau fyrir ǫndverðu, þá mundi hann at vísu heyra þessi andsvǫr guðs, sem nú hefi ek frá sagt, ok mætti hann skýra hváratveggja rœðu, ef hann vildi, því at annattveggja mundi hann heyra báðar eða hvárga. En ef hann hefir eptir ætlan hermt svíklig drambyrði Luciferi, þá mætti hann vel eptir ætlan skýra sannlig andsvǫr guðs til hefndarinnar; því at annathvárt hefir orðin sǫnn hvártveggja eða hvárgi; því at á þeirri sǫmu stundu, er Lucifer gerði lǫgbrot, annathvárt með hugrenningum eða með orðum, þá hugði guð þegar alla hefndina, þá er vera skyldi frá hinni fyrstu stund ok til hinnar efstu; því at svá er mikil gnótt guðligs mannvits ok ætlanar, at forsjá guðligrar glǫggþekni grípr í einu augabragði alla þá hluti, er verða skulu frá hinni fyrstu stund ok til hinnar síðustu; en síðan gætir hann með guðligri þolinmœði alla þá hluti, er hann vill fram láta koma til þess, er hœfiligar stundir koma, ok hann vill þá hluti alla láta framgengna verða, er hann hefir áðr ætlaða.
Ok ef guð hefði einumhverjum svá mikla skilning eða fróðleik gefit, at hann mætti þekt fá þá hluti alla, er guð hafði hugða, ok svá segja ífrá, at guð hefði alla þá hluti með orðum skýrða eða rœðum, þá lygi eigi sá á hann því at heldr; því at alla þá hluti er guð hefir hugða, þá hefir hugrinn mælt við sjálfan hann, hvárt sem varrarnar hafa nǫkkura rœðu þar um gǫrt eða eigi.
En svá segir Páll postoli frá, at guð hefir gefit mǫnnum helgan anda sinn með skipuðum iðróttum ok embætti; hljóta sumir spáleiks anda, en sumir mannvits anda ok spektar, en sumir mælsku anda; sumir skilningar anda, en sumir hagleiks anda; hljóta sumir mikla gnótt af þessum gjǫfum, en sumir minna; sumir hljóta eina þessa gjǫf, sumir tvær, sumir þrjár, en sumir allar, slíkt hverr sem guð vill gefit hafa.
En þeir er bæði hljóta skilningar anda ok mælsku sem David konungr hlaut, þá hafa hætt til þess at setja rœður saman ok bœkr til þess gǫrvar, at þær rœður skyldu eigi með tjónum verðask. Hefir David rœtt í sumum stǫðum um ætlan guðs, en í sumum stǫðum um orð guðs, en í sumum stǫðum um verk hans; en þeir er glósat hafa psaltarann fram á leið, er David gerði, þá hafa þeir fleira rœtt um þat hvat David hugði meðan, heldr en um orðin, er hann hefir mælt; því at þeir hafa langar skýringar um þat gǫrt með hverju orði, hvat David hugði, meðan hann mælti þat orð; ok sýna þeir þær með rœðum, til hverrar skýringar hugr Davids sá með hverju orði, er hann mælti í psaltaranum.
Með sama hætti hafa þeir gǫrt, er skýrt hafa rœður guðspjallamanna, þá hafa þeir þat mart mælt, er guðspjallamenninir hafa þagt yfir, ok hafa þeir í því þat sýnt, at þeir hafa þar skýrt orð hugrenningarinnar, sem eigi váru orð varranna; ok er sjá náttúra at þeirri gjǫf, þar sem guð hefir fullan skilningar anda gefit, at sá er hann heyrir fá orð varranna, þektir hann mǫrg orð hugrenningarinnar. En því glósaði eigi David sjálfr psaltarann, at hann vildi ǫðrum þat starf ætla, at skýra með orðum alla þá hluti, er hann hugði með sjálfum sér skýringina, þá er hann ritaði rétta framgangsrœðu upphafðra psálma. Ok svá gǫra allir þeir, er þá rœðu hafa í munni, er glósa þarf, þá ætla þeir ǫðrum þat starf at skýra þat með orðum, er þeir hafa í huga sér, meðan þeir gera framgangsveg upphafðrar rœðu.
Þó skalt þú þat vita, at engi hefir sá glósat rœðu Davids, er hjá hánum sat, meðan hann gerði psaltarann, ok spurði hvat hann hugði meðan; ok skalt þú fyrir því þat skilja, at miskunn skilningar andans leiðir þá til þeirrar athygli, at rannsaka grundvǫllu rœðnanna, þeirra sem þeir heyra; því næst skygna þeir um, hversu margkvíslóttar eru rœtr undir þeirri rœðu; þat hugleiða þeir ok vandliga, hversu margar greinir vaxa á þeirri rœðu; því næst hugsa þeir þat, hversu margir kvistir fylgja hverri grein. At því gefa þeir ok miklar geymdir, hverja grein sem þeir taka, at þeir megi hana réttliga aptr leiða til þeirra róta, er hon var upp af runnin frá ǫndverðu.
Ok ef þú nemr þetta skilvísliga ok rannsakar þú þat, er þú heyrir mælt, með margsmogalli athygli, þá ferr þú þess ekki villr, hvárt þær glósur verða rangar eða réttar, er þú heyrir, ef guð hefir þann anda þér gefit, at þú kunnir rétt at skilja; þvíat sá maðr hverr, er góða skilning fær ok kemr hann á réttan farveg í upphafinu, þá má hann vel þekta alla vegu líkleikánna fram á leið, ok hver orðalǫg er makligust eru, at fylgja hverju tilviki. Nú les þú af þessum hlutum slíka hluti, er þú mátt, til skilningar; en eigi sýnisk mér hér lengra um at ræða.
Sonr: Guð launi yðr, herra minn! at þér berit þolinmœði við at svara þeim hlutum, er ek spyr; ok finn ek þó nú þat, at yðr þykki bernsliga reika spurning mín, þvíat ek kann eigi at gæta efnis upphafðrar ræðu, ok kemr því hér ok hvar niðr spurning mín, sem ván er at úfróðum œskumanni.
En þó virðisk mér sjálfum, at betra sé spurt en eigi þeirra hluta, er ek spurða næstum, hversu marka skyldi glósur, hvárt þær yrði réttar eða eigi. En nú skilsk mér þat vel, er þér sǫgðut mér, at sá maðr lygi eigi á guð, er hann segir ætlan hans svá sem ræður hans; fyrir því at alt þat er hann hefir ætlat í hug sér, þá hefir þat hugrinn áðr mælt við sjálfan hann, hvárt sem hann hefir með vǫrrunum framtalat eða eigi, ok má fyrir því þá hluti skýra svá sem framtalda ræðu, þvíat alt þat hefir hugrinn mælt við sjálfan hann. Þat skilsk mér nú ok vel, þóat engi mætti geta til þess, hvat guð hugði fyrir ǫndverðu, þá hefir hann nú þat sjálfr skýrt, þar sem hann hefir látit þá hluti framkoma, er hann hefir áðr hugða ok ætlaða; þvíat víst vil ek mér láta skiljask þat, at allir þeir hlutir er guð hefir fram látit fara, þá hefir hann þá hluti alla áðr hugleidda, ok með skynsemd skipaða í hug sér, fyrr en þeir hafi framkomit.
Svá skilsk mér ok þat vel, at þeir er skýrðar hafa ræður Davids með glósum, eða annarra þeirra manna er ræður hafa samansett ok í bœkr fœrt, þá hafa þeir með þessu efni skýringar gǫrvar, at hugleitt hverr grundvǫllr eða hvert efni hefir fyrir ǫndverðu verit undir ræðunni. Siðan leiða þeir þat með athuga vitrliga, hversu sannliga líkligleikr megi greiða hvern lim eða kvist þeirrar ræðu, svá at úraskat verði efni ræðunnar.
Nú með því at mér taka at birtask nǫkkut þessir hlutir, þá kann þat vera, at ek hugleiði slíka hluti fram á leið, ef guð gefr mér skilning til. En fyrir því at ek skil, at yðr þykki mœðing ok fjǫlskyldi at svara hvárutveggja, upphafðri rœðu ok svá skýringum þeim, sem þar hœfa til, þá vil ek nú þess beiðask, at vit hverfim aptr til upptekinnar rœðu, ok sýnit mér fram á leið fleiri dœmi um dóma guðs, hvar hann hefir þá látit striðliga fram fara með dómi réttvísi ok sannendi, eða hvar hann hefir þeim meir vægt.
Faðir: Þessi dœmi váru lǫngu síðar með hinum sama hætti, er Pharao konungr varð fyrir á Egiptalandi, því at hann tapaðisk í dómi réttvísi ok sannendi fyrir utan alla vægð. Abiron ok Dathan týndusk með réttum dómi. En þá er Josve leiddi inn Israels fólk í land þat, er guð hafði þeim heitit, þá bauð guð svá harða refsing yfir fólk þat, er bygði stað, þann er Jericho heitir, at hvetvetna skyldi þat drepa, er kvikt væri. Þat var ok lǫngu síðar, þá er Saul konungr fór herfǫr í Amalech, þá bauð guð hánum svá, at hvetvetna skyldi drepa, þat sem kvikt væri; ok fyrir því fékk Saul reiði af guði, at hann fyldi eigi þat, sem hánum var boðit. En þessi eru þau, er lǫngu urðu síðar, er Judas varð fyrir, einn af postolum guðs; því at sannendi ok réttvísi dœmðu hann án vægð fyrir níðvirki ok dróttinsvik.
Mǫrg eru þvílík ǫnnur dœmi, þóat vér hafim þessi sýnt; ok fyrir langrár rœðu sakar megum vér eigi ǫll dœmi í eina rœðu setja, þau sem vér vitum þessum lík verit hafa.
En þá er guð dœmdi allar þessar refsingar, er nú hǫfum vér frá sagt, þá hafði hann allar þessar systr í dómi með sér, sannendi ok réttvísi, friðsemi ok miskunn, ok samþyktusk þó allar systr með hánum, svá at þær fǫðmuðusk ok kystusk.
Sonr: Víst mun hér svá sýnask í þessum stǫðum, sem nú er frá sagt, at meiri hlutr dóms hefir legit undir sannendi ok réttvísi, heldr en undir friðsemi ok miskunn. En í því má engi maðr ifask, at þessar systr munu samþykkjar hafa verit í þessum dómum; því at þat er víst, at guð dœmir aldri miskunnarlausan dóm, ok þarf fyrir því slíka hluti mjǫk at hugleiða með mikilli athygli ok nærkœmri vizku, því at guðs dómar eru mjǫk fólgnir fyrir mǫnnum. Þó vil ek þess biðja yðr, at nú sýnit þér mér þau dœmi, er meiri hlutr dóms hefir voltit undir friðsemi ok miskunn, at ek mega hvárratveggja áskynja verða, með því at til hvárratveggja má dœmi finnask.
Faðir: Hvártveggja eru mǫrg dœmi, svá at eigi megum vér þeim ǫllum dœmum í eina rœðu koma, en þó megum vér nǫkkut af þeim sýna til þess, at þá verðr hvárutveggja máli svarat. Þessi eru þau dœmi, er mjǫk lǫngu urðu, þá er Aaron byskup ok Ur syndguðusk mót guði með svá miklum glœp, at þeir féngu fólki guðs tvau naut steypt saman af gulli, ok viltisk alt fólk í trú sinni, þviat fólkit kallaði þessi naut guð Israels, ok ofruðu þar fórnum til svá sem guði. En þá er Moyses kom farandi til fólksins – hann hafði áðr verit í fjalli því, er hann hafði talat við guð sjálfan – þá runnu byskuparnir mót Moysi ok iðruðusk ákafliga glœps síns, ok féllu til fóta Moysi ok báðu, at hann skyldi biðja fyrir þeim til guðs, at guð reiddisk þeim eigi eptir verðleika. En þá er guð sá fulla iðran byskupanna, þá heyrði hann bœn Moyses, ok héldu byskuparnir sœmd sinni, þeirri sem áðr hǫfðu þeir; ok bœttu glœp sinn með iðran. Þessi eru ein dœmi af þeim, er nú eru sǫgð, at meiri hlutr dóms valt undir friðsemi ok miskunn, ok samþyktisk þó réttendi ok sannendi þessum dómi, ok váru þó byskuparnir dauða verðir fyrir sǫkina, ef eigi géngi meir vœgð miskunnar fyrir en verðleikar.
Þessi eru ǫnnur dœmi þvílík, er urðu lǫngu síðar. David konungr féll í sǫk svá mikla, at hann hóraði konu Urias ok réð sjálfum hánum dauða síðan; en eptir dauða Urias tók David konu hans ok hafði sér at konu, ok var hann víst dauða verðr fyrir þessa sǫk; en hann iðraðisk svá ákafliga verks síns fyrir guði, ok bað sér lítillátliga vœgðar fyrir viðrgengna glœpi; en guð heyrði bœn hans ok staðfesti ríki hans heldr en hann tœki af hánum, þóat hann hefði slíka glœpi gǫrva.
Þessi eru þau dœmi, er lǫngu urðu síðar á þeirri stundu, er dróttinn Jesus Kristr var með mǫnnum á jǫrðu, þá gerðusk hánum gagnstaðligir byskupar Gyðinga ok allir aðrir lærðir menn með þeim, ok leituðu jafnan þess, at þeir mætti nǫkkura þá hluti finna, er ávítsamligar sakar snerisk til handa hánum. Þá tóku þeir konu eina, þá er legit hafði opinberliga í hórdómi, svá at hon var dauða fyrir verð eptir lǫgum Moyses. Þessa konu leiddu þeir fyrir Jesum, ok sǫgðu hánum sǫk hennar, ok svá sǫgðu þeir ok þat, at lǫg dœmdu hana til bana; spurðu hann, hvern dóm hann legði á mál hennar. Jesus svaraði svá, at sá þeirra skyldi fyrsta steini at henni kasta, er eigi hefði syndir gǫrvar. Þeir hurfu skjótliga í brott ok treystusk eigi framar at spyrja, þviat þeir vissu sik allir synduga vera.
Þá mælti Jesus við konuna: "Með því, kona, at engi þessarra, er þér gaf sakir, lagði dóm á mál þitt, þá vil ek eigi dœma þér dauða; far þú nú frjáls, ok sé við syndum héðan ífrá."
Þau eru enn ein dœmi, er lík eru þeim, sem fyrr gat ek, er urðu þá nótt, er Jesus var tekinn. Petr postoli hans hafði staðfestzk með ofrmælum, at hann skyldi aldrigi skiljask við hann, þóat allir aðrir skildisk við hann; ok kvazk fyrri dauða skyldu þola með Jesu en hann skyldi fyrir bleyði sakar skiljask við hann. En á þeirri sǫmu nótt, er Jesus var tekinn, þá níkvæddi Petr þrysvar sinnum hans fóruneyti, ok hit þriðja sinn sannaði hann með eiðum, at hann kvazk eigi Jesu maðr verit hafa; ok við þat hvarf hann út or garði þeim, er Jesus var haldinn, ok iðraðisk þó þegar glœps síns ok allra orða sinna, ok grét ákafliga. En þó fyrirgafsk Petri sú sǫk eptir upprisu Jesu, svá at hann hélt allri þeirri sœmd, er hánum var áðr heitin.
Enn eru þessi dœmi, er fám dǫgum urðu síðar; þá er várr herra var krossfestr. Þá váru krossfestir með hánum tveir þjófar, á sína hǫnd hvárr; þeir váru báðir teknir í einskyns glœpum, hvárrtveggja í manndrápum ok í stuldum. En meðan þeir héngu á krossinum, þá mintisk annarr þeirra at iðrask, ok beiddisk þó miskunnar af Jesu, þóat hann héngi á krossi svá sem þjófarnir. Hánum váru svá sínar sakar fyrirgefnar, at hánum var á þeim sama degi heitit Paradísar vist; en annarr hans félagi dœmdisk eptir sínum tilverka.