Bókastaðir

Sonr: Þetta er víst vel ráðit, at þessi spurning var aukin, fyrir því at þar er nú bæði nákvæm svǫr fengin ok haldkœm, ok mun hvern mann, er nǫkkura skilning hefir fengit, þessi rœða draga til meiri nærkœmi um sína skilning, en fyrr hafði hann, ok eru þeir fleiri, er smá vǫndu hljóta af mannvits kvistum heldr en stórar greinir; sumir hljóta hina smæstu kvisti, en sumir ekki nema lauf eitt, en fáir eru þeir er með ǫllu hljóta ekki. Því vil ek enn biðja fram á leið, at þér mættit enn læra mik til þess hagleiks, at ek kynna þá kvistu helzt til mín venda ok at velja, er mér væri til nytsemdar, ok svá ǫðrum.

Faðir: Þessir hlutir er nú hefi ek sýnda þér, vaxa helzt af mannvits greinum, ok kvíslask síðan með mǫrgum góðum limum ok kvistum út ifrá. En þessir eru þeir limir, er haldkœmir eru: sannsýni ǫll ok hóf alt, kunna þat vel at sjá með mundangshófi, hvat maðr á hverjum at gjalda.

Ef þú ert einumhverjum reiðr fyrir nǫkkurskonar fjándskap eða sakar, þá rannsaka vandliga í hugþokka þínum, fyrr en þú leitir hefnda, hversu mikil sǫk er eða hversu mikillar hefndar sú sǫk er verð. Ver um þat varr, ef þú heyrir af annarra manna orðum þær sakar, er þik angrar mjǫk, at þú leitir fyrri eptir með vitrligri athygli, hvárt sakir eru sannar eða lognar; en ef þær sannask ok kemr til þín hefndir fyrir at vinna, þá hefn með hófi ok sannsýni, en eigi með illgjarnligri ákefð.

Heyrir þú ok nǫkkur þau tíðendi sǫgð, er þér þykkja skaðasamlig um sjálfan þik eða þinn varnað, annathvárt um fjártjón eða mannatjón, þá skalt þú ok þat með hófi bera ok góðu gjafnageði. Láttu þér því þykkja minstan skaða um fjártjón, at þú skalt þat láta þér í hug koma, at þó er synd at þjóna fénu eða elska mjǫk, at þat elski manninn á mót ok snúisk vel til handa hánum; en þá er víst synd í ok þó sorg, at elska mjǫk féit, ef þat vill frá snúask manninum, ok enga elsku móti leggja. Lát þér þat ok í hug koma, at allir koma félausir í heiminn, svá skiljask ok allir við heiminn, at engum fylgir féit or heiminum; þó skalt þú þess gá, at engu týnir þú fyrir vanrœktar sakir eða vangæzlu. Ger þik aldrigi svá úglaðan eptir fenginn skaða, at þú látir þik eigi jafnmjǫk hugga góða ván.

En ef þú verðr fyrir manntjónum, þá ber þú ok þann skaða með góðu hófi ok ger þat í hug þér, at hverr drýgir í því mannliga náttúru, at hann deyr or heiminum; þvíat engi er til þess skapaðr, at jafnan skuli lifa í heiminum. Lát þik meir þat úgleðja, ef þinn kunningi deyr við þat, at hann hefir eigi vel lifat í heiminum, eða með nǫkkurri skǫmm frá skilzk, en allra helzt, ef þú hræðisk hánum nǫkkurn sáluháska, þá eru slíkir hlutir harmandi heldr en sá, at hann drýgi mannliga náttúru í dauða sínum. En ef hann lifir sómasamliga, meðan hann var í verǫldunni, ok deyr hann við þat, at hann gerði góða forsjá fyrir sál sinni, þá skalt þú huggask við góðan orðskvið, er eptir hann lifir, en allra helzt við góðan fagnað, er þú væntir hánum af guði annars heims.

Sǫmu lund skalt þú stýra hug þínum með hófi ok góðu gjafnageði, ef þeir hlutir bera þér til handa, er þinn hug veki til fagnaðar ok gleði, ok þér þykkja góðir vera, annathvárt um þeirra manna fráfall, er þér var fjándskapr á, eða um einahverja þá hluti aðra, er þér þykkir fagnaðr á vera. En ef þat kann at henda, at þú spyrr þeirra manna líflát, er þér var áðr fjándskapr á, ok þú vildir víst ǫfundarverk á vinna, ef þú ættir kost á, þá skalt þú meir gleðjask við þat, er guð hefir þik frelstan af þrefaldri synd, en þú skalt gleðjask við dauða hans, er frá er fallinn, ok skalt þú því fagna, at guð hefir frjálsat hendr þínar af syndligu verki því, er þú hafðir ætlat at gera, en hug þinn af langri reiði ok ǫfund, er þú hafðir við hann, meðan hann lifði.

Svá ok ef þú þiggr af konungi eða einumhverjum ǫðrum ríkismanni sœmd ok metnað, þá varðar þat miklu, at þú kunnir þat með mundangshófi at þiggja, ok lát þik þat eigi henda, sem margan hendir úsnotran; þvíat þat hendir margan þann, sem eigi er vitr, ef hann fær eitthvert upphaf af ríkismǫnnum, at hann hefir sik svá hátt með sínu drambi ok ágirnd, at hánum þykki engi jafnmaki sinn vera; en slíkt upphaf verðr hverjum til niðrfalls, er þat gørir; þvíat þat er náttúra guðs at lægja ofmikit dramb með helgu lítillæti, ok á hverr þess vísa ván, er ágjarnliga gengr fram með ofmiklu drambi, þá hefir hann jafnan guð móti sér.

Nú ef þér verðr þess auðit, at þú fær upphaf af konungi eða af ǫðrum ríkismǫnnum, þá lát þú þér þat í hug koma, at þat er guðs ráð ok hans freistni, þvíat hann hefir sér í hendi hug ok hjarta stórhǫfðingja, at skjóta þeim í hug þá menn upp at hefja með sœmd ok metorði, ef hann vill, ok er þat hverjum skyldarembætti móti því, at vera hjálpsmaðr þeirra, er minna megu en hann. Ger þat í hug þér, ef guð hefr þik upp til nǫkkurrar sœmdar, at þat skal allra manna gagn vera, þeirra er minna megu en þú, fyrir utan þá menn er hata siðu ok ráðvendi; þeirra á þat mein at vera, ef dugandi maðr fær afl ok styrk.

En ef guð gefr þér mannvit ok góða skilning, ok verðr þér þess auðit þar með, at þú verðr með nǫkkurri sœmd upphafðr af ríkismǫnnum, þá eru þessir hlutir þeir, er þú þarft mjǫk at varask, drambsamligan metnað ok mútugjarnliga fésníkni eða gleymisamligar úrœktir um nauðsyn annarra manna, þeirra er minna megu en þú. Lát þér jafnan fyrir augum vera til viðrsýnar úfarar þeirra, er háðuliga féllu fyrir sakar ofmikils drambs. Lát þér ok í hug koma til góðrar vánar þeirra meðferðir, er jafnan féngu sœmdir fyrir staðfastligt réttlæti ok lítillæti.

Sonr: Þetta skilsk mér vel, at guð gørir því menn misjafna hvárttveggja at ríki ok mannviti, at hann vill svá freista, með hverju hófi hverr kann þess at gæta, er hann gefr, hvárttveggja um áburðarsamligan metnað við sjálfan sik ok um hófsamligan ǫrleik við þá, er hans þurfu ok eigi hafa slíkar gjafir af guði fengit. Ok fyrir því vil ek þess biðja yðr, at þér sýnit mér með nǫkkurum dœmum, hvárttveggja þá er sœmdir hafa hlotit af sannsýni ok lítillæti, eða hina er skaðasamliga hluti hafa hlotit af drambsamligri yfirgirnd.

Faðir: Svá mikill er fjǫldi dœma þeirra, at vér þurfum með mikilli lengð vára rœðu at auka, ef vér skulum allra þeirra minnask at hvárritveggja tǫlu, er vér vitum dœmi til, at slíkir atburðir hafa til handa komit, ok munum vér fyrir því fárra geta, ok þó nǫkkurra af hvárumtveggja, þvíat þat er meiri skyndir langrar rœðu. Þessi eru þau dœmi, er forn eru ok góð á at minnask.

Þá er Joseph var seldr út á Egiptaland, þá keypti hann einn rikr hǫfðingi; en síðan hann hafði keyptan hann, þá fann hann þat á hánum, at hann var vitr maðr, ok hóf hann Joseph til sœmdar umfram alla aðra sína þjónostumenn, hvárttveggja þá er auðgir váru fyrir hánum, ok þóat frjálsir frœndr væri, ok seldi hánum í hendr til gæzlu fjárhluti sína ok auðœfi, hús ok híbíli ok allan sinn varnað. En fyrir því at Joseph var fríðr maðr at áliti ok hófsamr í meðferð sinni ok lítillæti, en vitr í orðlagi, þá tók hann elsku ok vingan af ǫllum þeim, er kunnu hann ok undir þeim hǫfðingja váru, er hans herra var.

Kona þess hins ríka manns elskaði Joseph umfram mundangshóf, þvíat hon vildi hóra bónda sinn með illri girnd sakar ástar þeirrar, er hon hafði við Joseph, ok eigi skamdisk hon þess, með djarfligri girnd at sýna hánum þat er henni var í skapi. En þá er hann fann vilja hennar, þá svaraði hann þessa leið: "Vit megum eigi vera jafnkomin saman, þviat þú ert lafdi mín, en ek em þræll þinn; ok er þér þat ofmikil skǫmm at leggjask undir mik, en mér er þat ofmikil dirfð ok dramb at veita þér þá úsœmd, en allra verst er sakar údyggleiks þess, er ek hefi við herra minn, ef ek skal svá gjalda hánum sína gœzku sem svikafullr þræll, þviat hann hefir mér í hendr selt auð sinn ok allan ríkdóm til gæzlu svá sem tryggr hǫfðingi, ok má ek eigi svikja lánardróttin minn með níðsamligri skǫmm, nema ek vilja sanna orðskvið þann, sem mælt er, at ilt er at eiga þræl at einka vin." En þegar er kona þessi sá þat, at Joseph var góðr maðr ok vildi tryggr vera, þá þótti henni skǫmm, at hann skyldi vita údyggleik hennar, ok vildi hon þá gjarna fyrirkoma hánum, ef hon mætti, með fjándskap en eigi sannsýni. Hon sagði bónda sínum, at Joseph beiddi hana úsœmdar, ok kvað hon þat vera ofdramb einum þræli at mæla slíka dirfð við lafdi sína. Henni var trúat sem góðri konu, ok var Joseph kastaðr í dýblissu með digrum fjǫtrum ok þungum járnrekendum, ok var þat ætlat, at hann skyldi svá líf sitt enda, at rotna þar kvikr fyrir ofdramb sitt ok útryggleik.

En því at guð elskar jafnan réttendi ok lítillæti, ok hann sá tryggleik Josephs ok vissi hann saklausan, þá skipaði hann svá til, at Josephi varð gagn at þeirri fordœming, er hann varð saklauss fyrir; þviat guð frelsti hann með því or þeirri dýblissu, at hann var hafðr til miklu meira ríkis síðan en áðr, ok skaut guð því í hug Pharao konungi, at Josephr var gǫrr hǫfðingi ok dómari yfir ǫllu Egiptalandi næst konunginum sjálfum, ok hélt hann þeirri sœmd síðan æ til ellidaga sinna, ok meðan hann lifði.

Þessi atburðr gerðisk enn í ǫðrum stað þvilíkr nǫkkuru síðar, at einn ágætr konungr, sá er réð fyrir mǫrgum ríkjum, hann var nefndr með þrefǫldu nafni, ok voldi því grein tungna þeirra, er hann var konungr yfir; var hann í einum stað kallaðr Artaserxes, en í ǫðrum stað var hann kallaðr Scirus; ok svá segja sumir menn, at guð mælti þar vel til hans fyrir munn propheta sins: Christo meo Sciro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante faciem ejus gentes et dorsa regum vertam etc.; en sumir segja, at þat var annarr Scirus, er sú ritning er um gǫr, ok dœmum vér því ekki lengra um þat, at vér vitum eigi til víss, hvárt þat er ritat um þenna Scirum eða annan. En í hinum þriðja stað var þessi konungr kallaðr Assverus.

En fyrir því at hann var ríkr sjálfr ok ágætr, þá átti hann ok ríka konu, þá er dróttning hans var, ok hét sú Vastes. En meðan konungr hafði farit langa herfǫr at viðlenda ríki sitt, þá hafði hann skipat Vastes dróttning fyrir at gæta þess hluta ríkis, er helzt var hǫfuðsæti hans í. Ok þá er hann var heim aptr til hennar kominn með fengnum rikdómi, þá gerði hann mikla veizlu til fagnaðar ǫllum hǫfðingjum sínum, þeim sem hánum hǫfðu fylgt í þessarri herfǫr; en Vastes dróttning gerði aðra veizlu sínum hǫfðingjum, þeim sem heima hǫfðu verit til ríkisgæzlu með henni. Þá lét konungrinn svá umbjóða, at Vastes dróttning skyldi ganga til fundar hans í hǫll hans ok bera alla fegrð dróttningar skrúðs með allri tign, ok fagna svá heimkvámu hans, ok sœma í því veizlu hans. En Vastes dróttning neikvæddi boðorði konungs, ok kvazk eigi mega ganga frá sinni veizlu, þar sem hon hafði til sín kallat marga góða hǫfðingja. En þá er konungrinn sá ofmetnað hennar ok dramb, þá skildi hann þat, at hon mat sik eigi minna af kyrrsæti sinu ok ríkis gæzlu, þess er hann hafði henni í hendr fengit, heldr en hon mat konunginn af háskasamligu starfi, því er hann hafði, meðan hann gerðisk viðlendr.

Fyrir þetta hennar ofdramb varð konungr svá reiðr, at hann sagði Vastes af dróttningardómi ok ǫllu því ríki, er hon hafði, en hann tók eina hertekna mey af Israels fólki, sú er þar var þá í ánauð í hans ríki, þóat hon væri komin af gǫfgum frændum, þar sem hon var borin; en sú hét Ester at nafni. Þessa hina sǫmu setti konungrinn í sæti Vastes, ok gaf henni alt þat ríki, er áðr hafði Vastes, ok skipaði þá at vera Ester dróttning yfir ǫllu ríki sinu.

Enn gerðisk fám dǫgum síðar annarr atburðr með þeim sama konungi. Aman hét einn ríkr hǫfðingi ok ágætr, sá er var með Assvero konungi. Konungrinn mat hann svá mikils, at ǫll þjóð skyldi hánum hlýða, ok til hans hníga svá sem konungi sjálfum. En Mardocheus hét einn, sá er hertekinn var af Israels fólki, hann var fǫðurbróðir Ester dróttningar, en fyrir því at hann sá sik bæði fátœkan ok ánauðgan, þá þorði hann eigi þat at birta, at hann var svá skyldr dróttningu, ok ekki þorði dróttningin ok meira yfirlæti hánum at veita en einumhverjum ǫðrum úkunnum þjónostumanni.

Þá gerðisk svá til einnhvern dag, at Aman hǫfðingi var kominn til konungs fundar, ok þá er hann fór heim aptr, þá bar veg hans þar í nánd, sem Mardocheus sat. En Mardocheus var áhyggjufullr um ánauð, þá er hann var í staddr ok Israels fólk alt, þat sem hertekit var or Israels landi; en fyrir sakar þessarrar áhyggju, þá gáði hann eigi, at Aman fór svá nær hánum, ok stóð hann fyrir því eigi upp at lúta hánum. En Aman varð við þat svá reiðr, at einn útlenzkr þræll vildi eigi lúta hánum, at hann lét þegar reisa kross einn hávan heima í garði sínum, er hann kom heim, ok ætlaði þar at festa Mardocheum á þann kross. Hann lét ok skrá um alt konungsrikit, at hverr maðr skyldi slíkan rétt gefa Israels fólki sem vildi, sá ræna þá er þat vildi, en sá í ánauð ok þrældóm taka, er þat vildi, en sá drepa, er þat vildi.

En þá er Mardocheus varð varr við þessi tíðendi, þá þrǫngði hann nauðsyn til meiri dirfðar við dróttningina, ok kom hann til fundar við hana ok féll til fóta henni, ok sagði þessi tíðendi með miklum harmi hugar. Sem dróttningin heyrði, at alt þat fólk var fyrirdœmt, er hon var af komin, þá bað hon sér til guðs með ǫllu hjarta; því næst gékk hon til konungs fundar búin með ǫllu hátíðligu dróttningar skrúði ok féll til fóta hánum lítillátliga. En þá er dróttningin var þangat komin, ok konungr sá, at hon var þar komin með svá mikit lítillæti ok fǫlnanda andliti, þá skildi hann, at hon hafði svá mikit stórmæli til hans fundar, at hon þurfti at taka dirfð af hans bliðu til framflutningar sinna nauðsynja, ok tók hann í hǫnd henni ok reisti hana upp, ok setti hana í sæti hjá sér með blíðum orðum, ok bað hana birta fyrir sér skilvísliga alla þessa atburði um sitt erendi. Ester dróttning gerði sem konungrinn bauð, ok sýndi hánum allan þenna atburð, eptir því sem til hafði gǫrzk, ok bað hann síðan skipa eptir konungligri miskunn meir, heldr en eptir hóflausri reiði Amans. En þá er konungrinn sá hóflausa yfirgirnd ok drambsamliga reiði Amans, þá lét hann festa sjálfan Aman á þann kross, er hann hafði áðr ætlat Mardocheum á, ok bauð um alt sitt riki, at Israels fólk skyldi búa í fullu frelsi, eptir því sem setning var heilagra laga Israels fólks; en hann gaf allan rikdóm Mardocheo, þann sem Aman hafði hafðan áðr.

Nú skaltu á slíku marka, at guð vill með skyldu heimta hóf ok sannsýni, lítillæti ok réttlæti ok tryggleik af þeim, sem hann hefr til sœmdar; fyrir því at Joseph fékk, sem fyrr sǫgðum vér, ágæta sœmd ok mikit upphaf fyrir sinn tryggleik ok lítillæti, þar sem hann var með verðaurum keyptr þræll til úkunnra þjóða, ok hóf guð hann síðan með konungsins skipan, at vera lávarðr ok hinn hæsti dómari næstr konunginum sjálfum yfir ǫllu Egiptalandi. Þar má ok marka, hversu þat er mjǫk móti guði gǫrt, at hefja sik sjálfr upp með drambsamligum metnaði, þar sem Vastes dróttning týndi dróttningardómi sínum ok ǫllu riki sínu á einum degi fyrir ofmetnaðar sakir, en í hennar sæti var síðan tekin fémær af úkunnum þjóðum; eða svá ok þar sem Aman týndi á einum degi ǫllum sinum rikdómi fyrir sakar úhófs ok ofmetnaðar, en í riki hans var settr einn útlenzkr þjónn hertekinn. Nú ef þér verðr sœmdar auðit af stórhǫfðingjum, þá varask þú slíka atburði af þessum dœmum, sem nú hefir þú heyrt, þviat mǫrg eru þvilík til, ok drag þér til nytja þau dœmi, er fyrr sagða ek þér um Joseph.

Nú eru enn ein þau dœmi, er lǫngu urðu síðan um daga Constantinus keisara, þviat guð hafði hann skipaðan hǫfðingja yfir ǫllum heimi, ok snerisk hann til réttlœtis ok kristni, þegar hann fékk skilning heilagrar trúar. Hann hafði gefit Elenu dróttning mœðr sinni ríki fyrir austan haf í Gyðinga veldi; en með því at hon hafði stjórn ok forsjó þar, þá skildisk henni þat, at engi mundi ǫnnur vera trú rétt til guðs, nema sú er Gyðingar hǫfðu. En þá er bréf fóru þeirra á millim, keisarans sonar hennar ok dróttningarinnar, þá tók þeim þat kunnigt at gerask, at grein var á trú þeirri, er hvárt þeirra hafði til guðs. Þá bauð keisarinn svá, at dróttningin skyldi koma austan um haf með sínum lærðum mǫnnum ok spekingum ok mǫrgum ǫðrum hǫfðingjum, ok skyldi fundr þeirra vera i Rúmaborg, ok láta þar rannsaka sannendi heilagrar trúar. En þá er dróttningin kom þar með því liði, þá hafði konungrinn saman samnat mǫrgum byskupum með Silvestro páva ok mǫrgum spekingum, hvártveggja kristnum ok heiðnum. En at settri stefnu ok skipuðu þingi millim keisarans ok dróttningarinnar, þá þóttusk þau bæði þat finna, at þar mundi verða kappsamlig þræta milli kristinna byskupa ok lærðra manna Gyðinga ok annarra spekinga þeirra, sem dróttninginni fylgðu austan, með því at hvárirtveggja mundu framdraga athugasamlig dœmi af sínum bókum móti ǫðrum til sannenda ok staðfestu síns fróðleiks ok heilagrar trúar; þá sá þau þat til víst, at þess mátti eigi missa á þeirri stefnu, at réttlátir dómarar væri skipaðir yfir, þeir er með hófi ok sannsýni dœmdi ǫll þau mál, er þar yrði framborin af hvárratveggja hendi.

En fyrir því at keisarinn var gæzlumaðr heilagrar kristni með pávanum ok kristnum byskupum, en dróttningin hlífiskjǫldr Gyðinga trúar, þá sýndisk þeim báðum, at þat væri eigi fallit at leiða þau í þá freistni, at þau væri dómarar yfir þessarri þrætu; ok létu þau fyrir því rannsaka með allri eptirleitan millim allra spekinga, ef nǫkkurir mætti þeir finnask í þeirra fjǫlda, er svá øruggir væri at mannviti, eða at réttlæti eða sannsýni, at allir þeir sem þar váru komnir mætti trúa þeim til réttdœmis um þessa þrætu. En þá er allr fjǫldi var rannsakaðr, þá funnusk eigi fleiri þeir menn en tveir, er menn þorðu sér til dómara at kjósa yfir þessum stórmælum; en þeir menn váru báðir heiðnir, ok váru hvárki bundnir í kristinna manna lǫg né í Gyðinga trú.

Annarr þeirra hét Craton, hann var spekingr mikill ok vel lærðr til alls mannvits, vin var hann ríkra manna, ok fal sik vel þeim á hendi, en aldri elskaði hann meir jarðlig auðœfi, en hann þurfti til klæða ok sinnar fœzlu; en þóat ríkismenn gæfi hánum meira en hann þurfti, þá gaf hann þat alt fram á leið þeim, sem þurftigir váru, ok af gékk hans neyzlu. Þat var ok hans náttúra, at hann var fálátr ok sannmæltr, ok eigi vissu menn, at í hans munni væri lygi funnin, ok sýndisk svá ǫllum, at makligleikr mannvits ok góðrar náttúru, er hann hafði, mætti vel kjósa hann til at vera dómari yfir slíku stórmæli.

En annarr sá er til dómara var kosinn, var kallaðr Zenophilus at nafni; hann var einn ríkr hertogi ok ágætr; en þar sem hann hafði ríkisgæzlu, þá vissi engi maðr dœmi til, at hann hefði hallat réttum dómi. Hann var mikill snildarmaðr at mælsku ok vel lærðr til alls mannvits, bliðr maðr í viðrœðu ok lítillátr, þóat hann væri ríkr, ok eigi máttu menn muna, at lygi væri í hans munni funnin. En at kosnum þessum dómurum af allra manna hendi, þá settisk þing kristinna manna ok Gyðinga, ok dœmdu þeir um allar þeirra þrætur, svá sem þeir váru til kosnir, ok váru þar svá funnir sem fyrr, at þeir hǫlluðu hvergi réttum dómi.

En ek sagða þér fyrir því þessi dœmi, at þú skildir hvárttveggja lítillæti keisarans ok réttlæti ok svá dróttningarinnar, þar sem þau váru hǫfðingjar yfir ǫllum heiminum, enda létu sér þó sama at sitja undir hlýðni kosinna dómara, þeirra er miklu váru minni fyrir sér bæði at valdi ok at riki, ok at ǫllum ǫðrum hlutum, en þau váru sjálf. Svá skaltu ok þat skilja, hversu mikla sœmd þessir menn hlutu af mannviti sínu ok réttlæti, þar sem þeir váru báðir heiðnir ok váru þó yfir ǫllum heimi um skilning heilagrar trúar ok nauðsynjar alls heimsins, ok mátt þú nú þat þekkja, sem fyrr sagða ek þér í okkarri rœðu, at þat skiptir miklu máli, hvat hverr maðr leifir til dœma eptir sik. Joseph var fyrir burð várs herra Jesu Krists, ok keyptr með verðaurum á Egiptaland svá sem útlenzkr þræll, en tryggleikr hans ok lítillæti likaði svá vel guði, at hann var næst konunginum yfirmaðr allra þeirra, er þá váru bornir í því landi ok þar áttu fé ok frændr, hvárt sem váru ríkir eða úrikir. Mǫrgum hundruðum vetra var Joseph sjálfr dauðr, ok er þó enn lifandi sœmd hans ok hvern dag getit millim allra vitra manna um allan heim. Vastes dróttning var lǫngu dauð fyrir burð guðs, eða Aman hǫfðingi, ok er enn sú skǫmm lifandi, er þau féngu fyrir heimsku sína ok ofmetnað. Í dag berr enn Ester dróttning lifandi sœmd, þá er hon fékk fyrir sitt lítillæti, þar sem hon var hertekin ambátt til Indíalands, ok var þó síðan dróttning yfir mǫrgum ríkjum ok stórum, ok sett í þat sæti, er Vastes dróttning var or rekin.

En þóat þessi dœmi, er síðar gátum vér um Constantinum keisara ok Elenu dróttning móður hans, væri eptir burð guðs, þá var þat þó svá lǫngu, at engi maðr má þat fyrir elli sakar muna, ok bera þeir enn í dag skínandi sœmd. Craton ok Zenophilus þóat þeir sé sjálfir dauðir, þá eru þeir þó virðir fyrir réttlæti sitt ok mannvit, þar sem þeir váru báðir heiðnir menn, ok váru þeir þó kosnir til dómara náliga millim allra þeirra manna, er í váru heiminum, ok var þeim trúat af allra manna hendi, bæði kristinna manna ok Gyðinga, at dœma um þau lǫg, er hvárgi þeirra hélt sjálfr, ok lágu þó alls heims nauðsynjar við.

Nú skalt þú á sliku marka, at guð sjálfr hefir í hendi þann hjálmurvǫl, er hann hneigir ok víkr með hjǫrtum stórhǫfðingja, ok hrœrir alla stjórn hugar þeirra eptir sínum vilja, þegar hann vill; þvíat Pharao konungr hóf Joseph til hǫfðingjaskaps yfir hǫfuð ǫllum rikismǫnnum, þeim er áðr váru í hans riki; en Assverus rak brott Vastes af dróttningardómi sinum, er þar var áðr bæði rík ok stórborin, ok setti í stað Ester dróttning. Hann krossfesti ok Aman ágætan hǫfðingja, ok gaf síðan alt hans ríki Mardocheo, er áðr hafði verit hertekinn þræll af úkunnu landi. En Constantinus keisari skipaði Cratonem ok Zenophilum í dómarasæti, tveim heiðnum mǫnnum, ok trúði þeim at dœma um sannendi ok um skilning heilagrar trúar.

Nú skaltu þat víst vita, at allir þessir atburðir urðu með guðs forsjá ok leyniligum hans boðorðum; en því eru þessir hlutir skráðir fram á leið manna milli til minnis, at allir skyldu nema ok sér í nyt fœra ǫll góð dœmi, en varask hin dáligu dœmi. Nú ef þér verðr auðit at verða konungsmaðr, þá mun þú þessi dœmi, er nú eru þér sǫgð, þvíat mikill fjǫldi er annarra slíkra dœma, þóat vér hafim eigi getit í þessarri rœðu; en þó þýzk þú sjálfr ǫll þau, er þú sér at þér megi at nytjum verða.

Sonr: Guð launi yðr, herra minn! at þér vilit gefa yðr til þess stund ok tóm með mikilli þolinmœði, at svara svá nytsamliga ǫllum spurningum mínum, þvíat þessar rœður munu mik leiða til meiri nærkœmi um minn athuga en fyrr hafða ek; þat kann ok at vera, at þeir verði enn nǫkkurir fram á leið at skynja þessa fróðleiks rœðu, er héðan af megi enn hvárttveggja nema, mannvit ok góðar skilningar eða aðra dugandi siðu. En ek girnumk enn fram á leið at spyrja fleiri hluta þeirra, er ek hefi mér í hug til minnar forvitni; ok vil ek þess biðja yðr, at þér látit yðr enn eigi leiðask mik at læra fram á leið, fyrir því at yðart leyfi dirfir mik enn til þeirra dælleika við yðr, at láta ekki þat eptir liggja, er hugr minn forvitnar. En ek þykkjumk þat sjá, at svá horfir þessi ræða til, at enn munu þeir margir hlutir eptir vera, er þeim manni mun nauðsyn at vita ok verða vel áskynja, er sœmdarmaðr vill með konungum vera, eða ǫðrum stórhǫfðingjum, ok stunda ek enn til þeirrar ræðu fram á leið.

En ek vil þó nú enn at sinnsǫkum forvitnask um stœrri menn heldr, en þá er þjóna skulu undir þeim er rikir eru; því at mér skilsk þat, at þeir eru skyldir til, er þjónostumenn eru, at gæta hvárstveggja, hinna beztu siða eða fróðleiks, eða mannvits ok allrar ráðvendi; þá mun allmikil skylda á þykkja um hina, er hǫfðingjarnir skulu yfir vera, ok allir aðrir skulu til þjóna, at þeir sé bæði fróðir ok vitrir, ok allskylt mun þeim at elska aðra ráðvendi, þar sem þeir eigu kost á ǫllum ǫðrum til refsingar, þeim sem eigi eru ráðvandir.

Fyrir því vil ek nú þess spyrja með yðru leyfi, hverja siðu konungrinn sjálfr skal hafa, þá er hánum beri vel í sínum konungdómi? Segit mér svá skilvisliga, at ek mega skilja, hvat hans er skyldarembætti eða athæfi snimma um morna, eða hverir hlutir síðan eigu at fylgja hans athæfi á ǫllum deginum, því at hann er svá mjǫk miklaðr ok tignaðr á jǫrðu, at allir skulu svá lúta ok hníga til hans sem til guðs. Hann hefir svá mikit veldi, at hann ræðr hvers lífdǫgum, þess er í hans riki er, svá sem hann vill, lætr þann drepa, er hann vill, en þann lifa, er hann vill.

En þat hefi ek sét, ef maðr verðr manns bani, at allir ráðvandir menn hafa hann síðan í styggleik, svá sem heiðinn mann, ok er þat kallat mikil synd at drepa mann, ok tekr sá er þat gørir stórar skriptir ok mikit meinlæti, áðr en kristnir menn vili hann aptr taka í sína samneyzlu. En þér gátut fyrr í yðarri ræðu, at ek skylda skirrask ǫll manndráp, ok létu þér þat fylgja, at ǫll þau manndráp, er með konungs boði væri eða í orrostum, þá skylda ek þau ekki meir skirrask en eitthvert þat annat verk, er gott væri. Nú ef konungrinn hefir svá mikit vald af guði fengit, at þau eru ǫll syndalaus manndráp, er eptir hans boði eru gǫr, þá hugða ek þat, at hann mundi eiga allvitr at vera ok forsjáll ok réttlátr í ǫllu sinu athæfi, ok þarf ek fyrir því, at þér skýrit inniliga fyrir mér þessa hluti, sem nú hefi ek spurða, ef yðr sýnisk svá, at þat sé eigi til heimskliga spurt, eða mér sé eigi ofmikil dirfð í at forvitnask um athæfi svá stórra manna.

Faðir: Ekki er þessarra hluta svá heimskliga spurt, at eigi má jafnvel um þat rœða, hvat iðrótt konungrinn á at hafa í sínum konungdómi eða meðferðum sem aðrir menn. En þat er hans víst skyldarembætti at nema mannvit ok fróðleik, ok á hann víst at vera margfróðr um ǫll dœmi, þau er verit hafa, at hann megi þaðan skilning af taka til allrar stjórnar, þeirrar er hann þarf at hafa í sínum konungdómi.

En þat er þú gazt þess, at hann er tignaðr ok miklaðr á jǫrðu, ok allir lúta til hans sem til guðs, þá eru þau þar tilgǫng, at konungrinn merkir guðliga tign; því at hann berr nafn sjálfs guðs, ok sitr hann í hinu hæsta dómsæti á jǫrðu, ok er þat svá at virða, sem maðr tigni guð sjálfan, þá er hann tignar konung fyrir nafns þess sakar, er hann hefir af guði. Ok sýndi guðs son þessi dœmi, þá er hann var sjálfr á jǫrðu, at allir eigu konung at tigna ok alla hlýðni at veita; því at hann bauð svá Petri postola sínum, at hann skyldi draga fiska af undirdjúpum vatna, ok opna þess fisks munn, er fyrstan tœki hann, ok kvað hann þar mundu penning undir liggja, ok bað hann þann penning keisara í skatt gjalda fyrir þá báða. Nú skal í þessu merkja, at hverr maðr á jǫrðu er til þess skyldr at sœma ok tigna konungligt nafn, þat sem jarðligr maðr heldr af guði; því at sjálfr guðs son lét sér sama at tigna svá mjǫk konungligt nafn, at hann gerði sjálfan sik skattgildan, konungdóminum til sœmdar, ok þann lærisvein sinn, er hann skipaði at vera hǫfðingja yfir ǫllum postolum sínum ok allri kennimannligri tign.

Sonr: Hér er nǫkkurr sá hlutr, er ek þarf nú sem fyrr yðarrar orlausnar við, því at mér verðr þetta eigi ljóst fyrir augum. Þér gátut þess er mér þykki líkligt, at konungrinn hefir heldr háleitt nafn at tign ok sœmd af guði sjálfum, en þat má mér eigi ljóst fyrir augum verða, hví guð sjálfr gerði sik skattgildan jarðligum konungi, þar sem ek hygg, at hann mundi vera yfir ǫllum ǫðrum konungum, því at hann ræðr bæði himnesku ríki ok jarðligu.

Faðir: Í því skalt þú þat marka, at guð tignaði sjálfr jarðligan konungdóm, at þá er hann steig af hinni hæstu hæð himins ok til jarðrikis, þá virði hann sik hér svá kominn vera með mǫnnum, sem gest, ok vildi hann ekki af jarðligum konungdómi taka, þóat hann ætti kosti, ok fyldi hann þau orð, er David hafði mælt: "Dróttinn ræðr himnaríki, en hann hefir at sǫnnu gefit sonum manna jarðligt ríki." Nú vildi guð heldr sœma jarðligan konung ok konungdóm, meðan hann var á jarðríki, en með nǫkkurum frádrætti hafa; því at guð vildi ekki þat frá jarðligu ríki taka, er hann hafði áðr jarðligum hǫfðingjum gefit at stjórna, ok sýndi guð sik í fullri hlýðni við keisarann. Svá skaltu ok þat marka, at þar sem guð bauð Petri postola sínum at rannsaka þann fyrsta fisk, er hann upp drægi, ok taka þar penning or munni hans, ok eigi vildi guð at hann rannsakaði annan fisk eða hinn þriðja, nema heldr hinn fyrsta, at hverr maðr skal í ǫllum hlutum fyrst sœma konung ok konungliga tign, því at guð sjálfr kallar konung vera krist sinn, ok hverr konungr er fulla konungs tign berr, þá heitir hann með réttu kristr dróttins. Svá mælti ok postoli guðs í læringum sínum, þá er hann lærði fólk til réttrar trúar: "Hræðizk þér guð ok tignit konung yðarn," náliga sem hann kvæði svá at orði, at sá hræðisk eigi guð, er eigi veitir konungi fulla tign.

Nú á því konungr hverr, sem þú gazt, víst at vera vitr ok margfróðr ok þó góðviljaðr, at hánum hœfir sjálfum at kunna á því góða skilning, at hann er þó sjálfr þjónn guðs, þóat hann sé svá mjǫk miklaðr ok tignaðr í háleitri guðs þjónostu, at allir hníga til hans svá sem til guðs; því at allir þjóna guði í því, ok helgu nafni er hann berr, en eigi sjálfum hánum. Fyrir því er þat upphaf í konungs náttúru, at allir bera af hánum ógn mikla ok hræzlu, svá at engi er fyrir utan aga, er hann heyrir nefndan: en hann á sjálfr sik at sýna léttlátan ok bliðan ǫllum góðum mǫnnum, at engi hafi svá mikla ógn af hánum, at hann bleyðisk at bera ǫll nauðsynjamál sín fram fyrir konung fyrir hans grimleiks sakar.

Þetta á um nætr at vera hans skyldar reiða eða sýsla, þegar hann er saddr af svefni, at bera áhyggju fyrir ǫllu ríki sinu, hversu hann skal þess skipa eða siða, er guði megi helzt líka sú hans áhyggja, er hann berr þar fyrir, ok svá ok hversu hánum sjálfum megi ríkit verða nytsamligast til allrar hlýðni við sik; henda glǫggþekkliga þat hóf, hversu striðliga hann skal hinum ríka aptr halda, at hann verði eigi ofágjarn við hinn fátœka, svá ok með mundangshófi fram at draga hinn fátœka, at hann gørisk eigi ofdjarfr við hinn ríka, ok þarf hann þat sannyndasamliga at skipa ok skygna, at hverr sé mundangsmaðr í þeirri tigund, sem hann er í skipaðr. Þat þarf hann ok vandliga at hugleiða við sjálfan sik, ef hann þarf refsingar við þá, er eigi vilja því una, er guð hefir þá til skipaða, at hann sé í sinni refsing hvergi svá blauðr, at fyrir ofmikillar bleyði hans sakar skyli hverjum dælt þykkja at brjóta þat, er standa á eptir réttri skipan. Eigi sé hann ok svá striðr í sinum refsingum, at guði virðisk svá eða sannsýnum mǫnnum, at hann refsi meir fyrir grimleiks sakar en réttynda. Nú þarf konungrinn fyrir því þessa hluti ok marga aðra hugleiða um nætr, þegar hann er fullsœfti, at þá koma færri hlutir á úvaran hann um daginn þann tíma, er lands nauðsynjar verða fyrir hann bornar.

Sonr: Hér þykki mér at því koma, sem fyrr gátut þér i yðarri rœðu, at hvárttveggja mun við þurfa mikit hóf ok þó sannsýni, ef konungrinn skal á því hitta mundangshóf, at hann sé hvárki í refsingum ofstriðr né ofblauðr; ok vil ek nú þess spyrja, ef þau eru nǫkkur dœmi, er hann megi siðvendi taka af þeim til þessa hófs, með því ok at þér gátut þess, at konungrinn hverr ætti allfróðr at vera um ǫll þau dœmi, er til væri.

Faðir: Þess get ek enn sem þá, at engi maðr ætti at vera margfróðari eða vitrari um alla hluti en konungr, því at þat er sjálfs hans nauðsyn mikil ok svá alls fólksins, er undir hánum er. En sá sem allfróðr er um dœmin, þá munu allfáir þeir hlutir manninum til handa bera, er hann má eigi dœmi til finna. En þessi dœmi váru árla skipuð, er hverr konungr á sér opt fyrir augum at hafa, ok þaðan af þau mǫrk henda, hversu hann skal sinu ríki stjórna. Þá er guð hafði skapaðan allan heim ok skrýddan hann hvárttveggja með grǫsum ok ǫðru blómi, svá ok með kykvendum eða fuglum, þá skipaði hann tveim mǫnnum til, karlmanni ok konu, at gæta allra þessarra hluta, ok leiddi hann þau bæði Adam ok Evu yfir hæð Paradisar, ok sýndi þeim alla fugla ok ǫll kykvendi, blómstr ok alla fegrð í Paradisu. Þá mælti guð við Adam ok Evu: "þessa hluti alla, er nú sé þit, þá gef ek ykkr til viðrlifis ok forræða, ef þit vilit halda lǫg þau, sem nú set ek vár á milli; en þessi eru lǫg þau, er þit skulut vandliga gæta, ef þit vilit þeim gjǫfum halda, er nú hefi ek gefit ykkr: Tré þat hit fagra, er þit sét, at stendr í miðri Paradisu með girniligum eplum, þat heitir vísendatré, en aldin þat er tré þat berr, þá heita þau fróðleiks epli; á því tré skulut þit ekki taka ok ekki neyta af þeim eplum, er þat berr, því at þit munut deyja, þegar þit etit af því; en alt annat þat sem nú sé þit, þá skulu þit í leyfi neyta eptir ykkrum girndum."

Til þessa sáttmáls váru kallaðar fjórar systr, guðligar meyjar, þær er heyra skyldu setning þessarra laga, ok vita alt skilorð þessa sáttmáls; ein þeirra hét sannendi, ǫnnur friðsemi, hin þriðja réttvísi, hin fjórða miskunn; ok mælti guð svá við þessar meyjar: "Yðr býð ek um at skygna, at Adamr brjóti eigi lǫg þau, er nú eru sett okkar á milli, fylgit hánum vel ok gætit hans æ vel, meðan hann heldr þessa hluti, er nú eru mæltir; en ef hann brýtr, þá skulut þér í dómi sitja mót hánum með feðr yðrum, með því at þér erut dœttr dómarans sjálfs."

At lokinni rœðu hvarf guð af augliti Adams, en Adamr gékk at skygna um alla fegrð Paradísar.

En með því at ormr er ǫllum kykvendum slœgri ok mjúklátari, þá kom hann á þeirri stundu til Evu, konu Adams, með meyligu andliti, ok mælti við hana mikilli blíðu: "Sæll er bóndi þinn ok svá sjálf þú, með því at guð hefir gefit alla hluti undir ykkart vald, ok eigu nú ǫll kykvendi at hlýða ykkru boði, með því at Adamr er várr lávarðr, en þú ert vár lafdi. Ok vil ek nú þess spyrja þik, hvárt guð hefir nǫkkurn hlut undan tekit ykkrum forræðum, þann er á jǫrðu er, eða skulu þit alla hluti neyta, sem þit vilit fyrir utan alla viðrsýn."

Eva svaraði: "Alla hluti þá er guð skapaði á jǫrðu gaf hann í okkur forræði, nema tré þat, er stendr í miðri Paradísu, þat bað hann okkr eigi neyta, ok sagði hann, at vit mundim deyja, ef vit ætim þar af."

Enn mælti ormrinn við Evu: "Óhó! lafdi mín, hann vildi eigi, at þit værit svá fróð, at þit vissit bæði gott ok ilt, því at hann sjálfr veit alla skilning millim illra hluta ok góðra, en þit vitit ekki nema góða hluti eina, en þegar þit etit fróðleiks epli, þá munu þit vera guði lík, ok vera eigi úfróðari um illa hluti en góða."

En þegar ormrinn hvarf ifrá augliti Evu, þá kallaði hon Adam bónda sinn til sín, ok sagði hánum alla þessa rœðu; því næst tók hon tvau fróðleiks epli, ok át annat sjálf, en annat fékk hon Adami. En þegar er þau hǫfðu þessi epli etit, þá óx fróðleikr þeirra til illra hluta, svá sem ormrinn hafði sagt, ok tóku þau þá um at skygna vǫxt allra kykvenda, svá fugla ok trjá, ok svá um þat, hversu sjálf þau váru skǫpuð.

Þá mælti Adamr: "Skamliga stǫndum vit nǫkkvið hjún, því at limi okkra hylr ekki; hylr ǫll kykvendi hár eða hali, en fugla hylja fjaðrar, en tré hylja kvistir ok lauf, en vit tvau ein stǫndum með skamnǫktum limum." Því næst tóku þau sér breitt lauf af viði, ok huldu limi sína, þá sem þau skǫmdusk mest at berir væri.

Þá kom friðsemi framgangandi ok mælti við Adam ok Evu: "Nú hafi þit brotit lǫg ok sáttmál við guð, ok vil ek eigi halda ykkr frelsi lengr í opinberri víðáttu, sem fyrr hǫfðu þit; en ek mun halda ykkr frelsi í leyniligu fylsni, þar til er dómr fellr á mál ykkart, ok til þess vil ek ykkr frelsi halda, at þit skulut eiga kost at hafa svǫr fyrir ykkr; en þit gefit gaum at því sjálf, at svǫr ykkur verði ykkr haldkœm ok heldr til fulltings en úliðs."

Sannendi gékk fram ok mælti við Adam: "Hygg þú at því, ef rœða þarf mál þitt, at þú ljúg ekki, þá em ek í vitnisburð með þér; seg svá frá ǫllum hlutum, sem verit hafa; því at þegar er þú lýgr nǫkkut, þá em ek í vitnisburð móti þér."

Réttvísi gékk fram ok mælti: "þat er mitt skyldarembætti at skygna um þat, at þú verðr eigi dœmdr með rǫngum dómi; en því gagnstaðligri verð ek þér, sem þú verðr meir við lygi kendr ok ranglæti."

Miskunn gékk fram ok mælti við Adam: "Líkn ok hjálp mun ek veita þínu máli, ef þú heldr vel alla þessa hluti, er systr mínar hafa lærðan þik."

En er Adamr var hræddr orðinn, þá fór hann at fela sik millim trjá, at hann skyldi eigi nǫkkviðr sénn verða.

En at miðs dags tíma gékk guð at sjá yfir fegrð Paradísar ok gæzlu Adams; en með því at hann sá eigi Adam staddan á sléttri viðáttu, þá kallaði hann Adam til sín, ok spurði hvar hann var?

Adamr svaraði. "því fal ek mik, dróttinn, at ek skǫmdumk at vera nǫkkviðr í þínu augliti."

Guð svaraði hánum: "Hvaðan af kunnir þú nú heldr at skammask þess, at þú vart nǫkkviðr en fyrrmeir í okkarri rœðu, nema þú hefir brotit lǫg ok etit af fróðleiks eplum þeim, sem ek hafða bannat at neyta."

Adamr svaraði svá sem verjandi sína sǫk: "Kona þessi er þú gaft mér, hon eggjaði mik þess úráðs; hefða ek einn saman vélt um mitt ráð, ok hefðir þú eigi þessa konu mér gefna til ráðagerðar með mér, þá munda ek haldit hafa skipat lǫgmál ok eigi brotit þín boðorð." Þá mælti guð við Evu: "Fyrir hví kendir þú bónda þínum þetta úráð, at hann skyldi lǫgbrot gera?"

Eva svaraði sem verjandi sína sǫk: "Ormr þessi hinn orðslœgi réð mér þetta úráð, hefði hann eigi verit skapaðr eða til míns fundar komit, þá munda ek eigi þetta úráð tekit hafa." Þá mælti guð: "Með því at lǫgbrot eru nú gǫr, þá vil ek nú, at þær meyjar er ek setta til gæzlu um okkart sáttmál sé í dómi með oss." Þá svaraði sannendi: "þat er mitt skyldarembætti at sýna sǫk Adams, með því at hann leyndi með lygi því, er mest var sǫk til ok lǫgbrot af hans hendi. En þessi var sǫk mest til af ykkarri hendi, at eplin váru fǫgr ok girnilig ok sœt at bergja, en þit girntusk mjǫk at vera fróðari en ykkr var lofat, ok drýgðu þit í þessu stuld, er þit hugðusk leyniliga taka, en ágjarnligt rán, þar sem þit tókut fyrir leyfi, en metnaðarsamligt dramb, þar sem þit vildut guði lík vera í fróðleik ykkrum um þat fram, sem ykkr var lofat." Þá mælti guð við friðsemi, at hon skyldi með nǫkkurum orðum dœma um þetta mál;

En friðsemi svaraði á þessa leið: "Með því at þú settir mik til þess, at varðveita Adami frelsi til handa, meðan úgǫr váru lǫgbrot, þá vil ek enn til bjóðask at varðveita hánum til handa því minna frelsi, at hann kunni eigi þess at gæta, er áðr hafði hann mikit fengit."

Þá mælti guð við réttvísi, at hon skyldi dœma; en hon svaraði á þessa leið: "Með því at Adamr kunni eigi at gæta frelsis þess, er friðsemi gætti til handa hánum, þá hafi hann nú fyrir þat vesǫld ok nauð. En fyrir því at hann forvitnaði fróðleik til illra hluta, þá þoli hann nú ilt móti góðu. En fyrir því at hann vildi líkja sik guði í fróðleik sínum umfram leyfi, ok kendi guði vǫld um sín lǫgbrot með lygiligri sakarvǫrn, þá þoli hann fyrir þat þann dauða, er hánum var heitinn, áðr en hann gerði lǫgbrot."

Þá mælti guð við miskunn, at hon skyldi nǫkkut dœma um þetta lǫgbrot. Miskunn svaraði með þessum orðum: "Með því at þat er mín náttúra, at leita nǫkkurrar líknar ok vægðar í ǫllum hlutum, þá vil ek þess beiðask, at eigi sé Adamr með liknarlausum dauða týndr; nú með því at hann má iðrask úráðs, meðan hann lifir, þá eigi hann ván hjálpar ok líknar í dauða sínum, meðan hann ǫrvilnask eigi."

Þá var um þat rœtt, ef hann ætti sonu, hvárt þeir skyldu gjalda hans lǫgbrota, eða skyldu þeir njóta þeirra gjafa ok óðala, er Adamr var útlægr frá rekinn ok guð hafði hánum gefit fyrir ǫndverðu. Réttvísi svaraði: "Hversu megu synir hans, þeir er getnir verða í útlegð, njóta þeirra gjafa, er hann var útlagr frá rekinn fyrir lǫgbrot sín? fylgi synir hans hánum til dauða. En með því at hann skal eiga ván líknar ok miskunnar ok aptrkvámu til þeirra óðala, er nú glatar hann, þá sé synir hans með hánum aptr kallaðir með nýju sáttmáli."

En þá er dómr var fallinn á mál Adams, ok allar þessar systr tóku at samþykkjask með bliðu sáttmáli, svá at miskunn ok sannendi lǫgðusk í faðma, en réttvísi ok friðsemi kystusk með blíðum hálsfǫngum.

Nú skal konungrinn hverr sem einn hafa þessi dœmi opt fyrir augum, hversu guð tók hér at stilla reiði sinni fyrir brotit lǫgmál við karl ok konu, eða hverja dómara hann hafði með sér, at refsing hans væri eigi ofstrit fyrir líknarleysis sakar. Nú dœmir konungrinn ok rétt ǫllum mǫnnum, þegar hann dœmir rétt karli ok konu; en með því skal hann jafnan íhuga sína dóma, þá er til refsinga horfa, at hann hafi þessar systr með sér ok gøri þær sáttar, svá at þær kyssisk ok faðmisk; ok verða þá allir hans dómar hvárki ofstríðir né ofveikir.

Þat þarf konungrinn ok vandliga at rannsaka, at hann kunni vel at blanda geði þessarra systra; því at svá berr sæti þeirra til í ǫllum dómum, at þær sitja sér saman annan veg í dómi sannendi ok réttvísi, en þær annan veg at dómi friðsemi ok miskunn. Nú skulu jafnan þær sáttar vera ok samþykkar á hverjum dómi. En iðuliga berr svá til, at friðsemi ok miskunn skýtr ǫllum dómi undir sannendi ok réttvísi, ok samþykkjask þó dómi eigi at siðr; stundum er ok þat, at hver þeirra systra hafa fullan rétt í dómi eptir tali réttu; en stundum kann svá til at bera, at meiri hlutr dóms víkr undir friðsemi ok miskunn, ok samþykkjask þó allar systr í dómi eigi at siðr; þat hefir ok stundum hent at skipuðum dómi ok staðfestum, þá hefir friðsemi ok miskunn veitta líkn fyrir bœnarorð ok iðran þess, er þurft hefir líknar.