Bókastaðir

Sonr: Þetta skilsk mér nú vel, at marga vega megu nauðsynjar mǫnnum til handa bera, jafnvel ríkum sem úríkum, svá konungum sem kotkǫrlum. Nú með því at sakar dælleika ok leyfis þess, er þér hafit mér gefit til spurningar í rœðu okkarri, þá vilda ek enn, at þér skilaðit þessa rœðu gørsamligra fyrir mér, áðr en vit takim aðra. Hvat sýnisk yðr um þat, hversu þess berr til, at svá stórir árgallar kunnu at koma á mannvit manna, ok alt týnisk í senn, mannvit ok siðir landsins? Eða hvárt sú tjón kemr af fólkinu, er byggvir ríkit, eða af konungi ok því fólki, er stjórna skal ríkinu með hánum?

Faðir: Þat er nú spyrr þú, þá kemr af ýmisum hlutum ok atburðum ok skaðasamligum, en sjaldan ætla ek þó, at þesskyns háskar komi með upphafi af alþýðu þeirri, er vinnr land eða byggvir, ef þeir væri ráðsnotrir, er gæta skyldu, ok væri konungr sjálfr vitr. En ef guð vill senda þann bardaga á eitthvert land fyrir synda sakar fólksins, at siðir skulu spillask eða mannvit, þá skipar hann því skjótt, þegar hann vill, með ýmisum atburðum.

En þessi eru allmǫrg dœmi, at orðit hafa í ýmisum stǫðum, þar sem eigi vildi vel, at sá einnhverr hǫfðingi, er bœði hefir verit vitr ok auðigr, ok hefir haft mikla sœmd með konungi, setit hjá ráðagerðum hans ok átt mikinn hlut í landstjórnum með hánum, sá maðr hefir við þat frá fallit sínum híbílum, at hann hefir eptir sik átt fjóra sonu eða fimm, ok alla í mikilli œsku ok bernsku; þá verðr þegar mikill skaði konungi ok ǫllu ríkinu: þá hefir konungr mist góðs vinar, margra hollræða, mikils hlífðarvápns; en auðr hans er því næst skiptr í fimm staði, ok ruglat or stað allri hans athǫfn, ok smættisk þá með því hans hyski, at hverr sona hans hefir hinn fimta hlut á því afli, er hann tók af fé sínu, meðan er hann lifði; en fyrir bernsku sakar enn minna af mannviti hans eða athæfi. En þá verðr enn meiri munr, ef hann á engan son eptir sik, er hann fellr ífrá, ok þó jafnmargar dœttr sem nú hefi ek sonu talda; en þá verðr enn mestr munr, ef hvárki er eptir synir né dœttr, ok kann svá til at bera, at auðr hans skiptisk smátt milli fjarborinna kvísla hans, ef engir lifa allnánir.

Nú ef slíkir atburðir kunnu verða margir senn í einu konungs ríki, þá mun brátt forðask afl ráðagerðar með konungi, þóat hann sé vel vits eigandi sjálfr. En ef svá berr til, sem enn eru dœmi til jafnvel þessarra hluta, at konungr sjálfr kann svá fráfalla, at hann eigi eptir sik ungan son, ok tekr sá til ríkis í bernsku sinni eptir fǫður sinn, enda þá ungir ráðgjafárnir, er í stað þeirra ellimannanna koma ok spekinganna, er fyrr hǫfðu verit, ok kunnu þessir hlutir allir senn til at verða, er nú hǫfum vér rœtt, þá er ofmikil ván, at árgalla geri á allri stjórn landsins, ok bregðisk nǫkkut siðr landsins, ef stjórnin spillisk.

En nú eru eptir þeir einir atburðir; er miklu eru sýnstir til þess úárans, er mestir standa hǫfuðglœpir af, ok er því verr, at eigi eru siðr dœmi til þeirra atburða en þessarra, sem nú eru taldir.

Ef svá berr til, at konungr hefir ríki stjórnat ok fellr við þat ífrá ríki, at hann á eptir sik þrjá sonu eða fjóra, ok þeir allir œskufullir ok kapps, er af þeim kynkvíslum eru komnir, er fyrr stjórnuðu landráðum með konungi, ok hvárttveggja váru kyngóðir ok þó fésterkir; nú ef svá illa berr einuhverju ríki til með þessum atburðum, er nú eru taldir, at mǫrg eru konunga efni, enda verðr svá ilt ráð tekit, at ǫll verða senn skrýdd konunglígri tign eða nafni; þá má þat ríki kalla hǫmlubarða eða auðnaróðal, ok má þat þá náliga virðask sem týnt ríki, þvíat þat er þá sáit með hinu mesta úárans fræi ok úfriðar korni. Þvíat þeir smákonungar, er þá hafa sundrslitit ríki, þá slíta þeir þegar í jafnmarga staði ástundan fólksins, þess er byggvir landit, bæði hins ríka ok hins úríka, ok dregr þá hverr þessarra hǫfðingja undir sik vini sem við má komask. Því næst hyggr hverr þeirra at sínu ríki ok fjǫlmenni eða auðœfum, ok svá leiða þeir at huga hvat sá hafði, er næstr var þeim, ok þykkisk þá hverr þeirra oflitit hafa. Þá taka ok vinir hvers þeirra at minnask á ok um at tala, hversu mikit sá konungr mátti atfœrask, er fyrr stjórnaði ríki, hvártveggja um fé eða fjǫlmenni, eða aðrar stórar athafnir, þær er hann hafðisk at, ok er næsta í hverri áminning, sem hverr eggi sinn hǫfðingja, at hann mætti meira undir sik koma, en þá hefir hann.

En eptir þat tekr hverr þessarra hǫfðingja at draga til sinnar féhirzlu þann auð, er minst er ríkisbót í, þat er ǫfund; ok því næst verða samanlesnar smár sakar ok gǫr af mikil reiði, ok tekr þá frændsemi at spillask, ok er þar þá ætlaðr úþurftamaðr, sem fyrr var kallaðr vin ok frændi, ok býr því næst hverr um grun við annan. En þegar fœðask taka grunir ok kvittir, þá þykkir úsiðarmǫnnum árvænt, ok bera þeir þá út plóga sína. Því næst rennr upp úfriðar ávǫxtr, vex ágirnd ok újafnaðr, dirfask menn í manndrápum ok ágjarnligum ránum eða stuldum.

En ef svá berr at, at einnhverr þessarra hǫfðingja vill refsa greinda úsiðu í sínu ríki, þá verðr flýit undir hendr ǫðrum hǫfðingja, ok kallask þeir koma sakalausir undir harða reiði síns hǫfðingja, er fyrir úsiðar sakar flýðu heiman. Því næst veitir sá viðrtǫku, er til verðr flýit, meir fyrir kapps sakar en mildi; því at hann vill leita við at gera sér nǫkkura vini í annars ríki, þá er hánum yrði traust í, en hinum yrði gagnstaðligir, ef þeir kunnu nǫkkut úsáttir at verða. En þeir er flýit hafa fyrir úsiðar sakir ok lǫgbrota, þá taka þeir ok fjándskapask þann hǫfðingja, er þeir váru fyrr undir hǫndum, bera úvináttu millim hans ok þess, er þá eru þeir tilkomnir, alla þá er þeir megu; vinna ok hefndir brottferðar sinnar aptr í hans ríki með manndrápum, með ránum eða stuldum, svá sem þeir væri sakalausir, en hann hefði valdit ǫllum sǫkum.

En því næst taka úsiðir at margfaldask; því at guð hefnir svá reiði sinnar, at þar sem saman koma fjǫgur endimerki í ríki þessarra hǫfðingja, þá setr hann þar niðr hverfanda hvel, þat er veltisk um á úróar axlir. Eptir þat týnir hverr frændsemi við annan ok gørisk sifjaspjall, ok þyrma menn engum leytum, því at hvervetna þess er eitt fólk er skipt í marga staði með hǫfðingja ástundan, enda verða þeir sundrþykkir, þá dirfisk þegar alþýðan eptir sínum girndum, ok brigða þá alugat ǫllum siðum landsins; því at þá gørir sjálfr hverr sér sið eptir sinni hugarlund, ok hræðisk engi maðr refsing, þegar hǫfðingjar sundrþykkjask ok smættask.

En þegar er hverr lítr á sjálfs síns list ok slœgð, þá verða ofgangsi allskyns úgæfur í því landi, aukask manndráp ok sakir; þá verða konur sumar hernæmdar ok nauðgar teknar, en sumar véltar með brǫgðum ok legorðum, ok bǫrn gørask með hórdómum ok lǫglausum hjúskap; sumir taka frændkonur eða sifkonur sínar, en sumir glepja manna konur frá bóndum sínum, ok drýgjask með slíkum atburðum allskyns hórdómar, ok smættask allar ættir, þær sem getnar verða með slíkri úráðvendi.

Þá verða ok framdar allskyns aðrar úgæfur: bœndr ok alþýða gerask þá ríkisdjarfir ok úhlýðnir; sjá illa við sǫkum, ok bœta fár, þóat margar verði gǫrvar; eiga samveldisþing; líta á múga sinn ok hǫfðatal, ok kjósa þeir þann kost til sín, er helzt gegnir vandræðum, því at þeir binda alla í eitt félag, spaka menn ok siðsama, ok úsiðarmenn ok fól, ok fœra undan sǫkum heimska menn, ok þá er újafngjarnir eru, þóat þeir geri hvern dag til, ok gera annathvárt, at sverja með þeim ranga eiða eða úsœr vitni, eða elligar halda með kappi ok sleitu á þingum sínum, svá at sakafullir svara engu konungsmǫnnum, þeim er gæta skulu landstjórnar undir konungi.

Því at heimskr múgr virðir svá fyrir sér, at konungr sé þeim skipaðr gagnstaðligr, ok þykkisk heimskr maðr í því vera vel sœmdr, ok metr sik mikils fyrir úsnotra manna augum, ef hann má nǫkkura stund sik í því halda, ok vera fyrir utan konungs ríki eða lǫgligar setningar. Ok ef í nǫkkurum stað eigu þeir sjálfir málum at skipta sín á millum, þá treysta fól hinn heimska, svá at hann skal ríkastr vera í þeirra viðrskipti, en hinn réttláti ok hinn spaki verðr afsviptr sínum hlut. Ok ef hinn ágjarni ok hinn úspaki verðr drepinn fyrir sína ágirnd, þá virða svá heimskir frændr, þeir er eptir lifa, at þeim sé í því gǫrr mikill skaði ok ættarskarð. Ok ef nǫkkurr hefir sá verit drepinn fyrr or þeirri ætt, er bæði hefir verit spakr ok vitr, ok mǫrgum hefir hans vit ok spekt at gagni orðit, ok ef sá hefir með fé verit aptr bœttr frændum, þá skal þvílíkra bóta beiðask fyrir hinn heimska, sem fyrr váru teknar fyrir hinn vitra, eða elligar skal hefna með manndrápi.

En þegar guð sér slíka misdœming gǫrva með úráði ok rangri ásýn, þá snýr hann þeim újafnaði aptr á sjálfa þá, er ranga ok újafna dóma hefja upp fyrir ǫndverðu; því at þegar er hinn heimski ok hinn ágjarni sér þat, at hann er vel virðr, betr en hinn vitri með spekt sína, ok er heimska hans ok ágirnd snúit hánum til sœmdar ok upphafs, þá gørir hann svá sem náttúra er til ok siðvenja allra heimskra manna, at falla því meir fram viðr ok koma því viðara niðr með sinni ágirnd. En þegar er þat leggsk til frægðar ok sœmdar af alþýðu, er illa er ok allir ætti at hata, þá nemr annarr ok hinn þriði ok því næst hverr eptir ǫðrum, til þess er þat leggsk undir almenniliga siðvenju, at sá einn þykkir vel vera, er ágjarn er ok nǫkkut má með rǫngu af annars sœmd draga til síns hlutar. Því næst býr hverr við annan með ágirnd, ok snýsk sú illska upp á sjálfa þá, er með skamsýniligri illsku hófu þau rangendi upp fyrir ǫndverðu; því at hverr býr um síðir í annars hǫfði, annathvárt með áverka eða ǫðrum úfagnaði, ok falla svá niðr allar fornar ok lǫgligar setningar. En þó beiðask allir þess, at konungar ok stórhǫfðingjar skuli þyrma lǫgum mjǫk með vægð, en engi af alþýðunni vill hafa lǫg við annan, ok vill hverr langt yfirstíga þat, sem fyrir ǫndverðu var til kominn. En þegar er allar lǫgligar setningar eru niðrfallnar ok réttar refsingar, en úlǫg ok illskur koma í stað, ok þat verðr algangsi, svá at guði leiðisk, þá leitar hann þeirrar hefndar, er til allra taki, svá sem afgerðirnar tóku. Þá kastar hann hatri ok fjándskap niðr milli þeirra hǫfðingja, er fyrir þat ríki eru settir. Þar kann ok úáran at fylgja, ef eigi vill vel, ok taka þeir at þræta sín á milli, ok finnr hverr sǫk í annars ríki, til þess er þeir deila með manndrápum ok orrostum.

En þegar þat tekr at fylgjask ok dreifask yfir alla þá, er ríkit byggva, úáran ok manndrápin ok orrostur, þá er þat ríki komit at auðn ok þrotum, ef sú æfi stendr nǫkkura stund, ok ef nǫkkut hefir gætt verit eða haldit af lǫgum eða dugandi siðum um þær stundir, er fyrr váru taldar, þá týnisk nú gǫrsamliga, þegar slík æfi kemr, sem nú rœddum vér um, því at í orrostum týnask hinir beztu menninir, ok þeir sem kynbeztir eru. En úáran ok rán ok allskyns úfriðr, sá er þá kann at verða, taka fjárhlutina frá þeim, er fyrr áttu ok með réttu hǫfðu fengit, ok hefir sá, er heldr má af ǫðrum grípa með ráni ok stuld. Ok þegar slík æfi kemr yfir eitthvert land, þá hefir þat týnt hvárttveggja góðum siðum ok dugandi mǫnnum, fé ok frelsi ok allri gœzku, svá lengi sem guð vill, at sá bardagi standi; en hann gørir þat eptir sinni miskunn, því at hann á kost at frjálsa þat land, þegar hánum þykkir fólkit yfrit bart fyrir sínar syndir. Nú mátt þú ætla, ef þat land frjálsisk með guðs miskunn, ok kann síðan at koma undir einvaldskonung, hversu siðgott fólk eða nytsamligt ríki þat mun þá vera hinar næstu stundir eptir slíkan úróa, sem nú var um rœtt, þar sem fyrr var skipt ríkinu ok ǫllu fólkinu undir blandaðan siðafjǫlda ok ástundan margra hǫfðingja, ok leitaði við þat hverr, at nema ok mót ǫðrum snúa vélar ok svik, údyggleik ok allskyns illskur.

Sonr: Þetta er víst auðsýnt, at ef þessir allir atburðir koma í eitthvert ríki, þá týnisk þat at vísu, ef nǫkkura hríð stendr sú æfi; en þó munu víst dœmi til vera slíkra atburða, ok er þess vís ván, at mikit ilt ok margfǫld úgæfa mun af standa, áðr en lúkisk, hvervetna er slíkir atburðir kunnu at verða. Þat er mér nú ok sýnt, ef með slíkri úgæfu týnask siðir eða lǫg í einuhverju ríki, sem nú hafi þér rœtt, þóat guð vili frjálsa þat um síðir af úfriði ok bardaga, ok snúi því undir einn hǫfðingja eptir slíka úró, þá mun þó fólkit alt, þat sem þá lifir eptir, úhœveskt ok siðlaust, ok mun víst þurfa, svá sem þér sǫgðut fyrr, hvártveggja góðra kenninga, ok þó stundum mjǫk harðra refsinga; ok þó mun sá er tekr við því ríki, þurfa langa stund ok mikinn krapt ok harðendi, áðr en þat ríki komi aptr í sama stað, er fyrr var, þóat hann sé vitr sjálfr, ef þat hafði ok nǫkkura dugandi siðu, áðr en slíkr úfriðr kœmi.

Nú með því at ek hefi til þeirrar rœðu helzt forvitnazk, er ríki má mest spjall af taka, ok þat mun únýtsamt verða bæði fyrir siðartjón ok manntjón ok fjártjón, ef slíkir atburðir kunnu verða, enda hefi ek þar nú gnóg andsvǫr fyrir fengit, hversu slíkir hlutir megu at berask, ef úgæfa vill til handa snúask; svá er mér ok þat ljóst orðit fyrir augum, hversu stórir skaðar eða spjall megu verða af slíkum atburðum, ok þykki mér nú sú rœða helzti lǫng orðin, er úhugnaðr má hverjum manni at vera, þeim er siðarmaðr vill heita, ok þess má hverr guð biðja, at eigi verði slík æfi á hans dǫgum, hvárt sem hann er ríkr eða úríkr; af því vil ek nú þess biðja, sem ek hóf upp fyrir ǫndverðu, at þér sýnit mér þá siðu, er yðr sýnisk at mér beri vel, ef ek staðfestumk í konungs þjónostu, hver æfi sem þá kann til handa at bera; þó vilda ek þess guð biðja, meðan mitt líf væri, at þá væri friðr ok ró ok góð æfi.

Faðir: Úkunnigt er þat ǫllum, hversu guð vill því til skipta, hvern tíma hverjum manni er auðit uppi at vera. En ef maðr vill víst konungs maðr vera ok berr þat í þær stundir, er útímar ok úgæfur vilja vera fyrir sakar margra hǫfðingja eða nǫkkurs úfriðar, þá varðaði hánum þat miklu, at hann tœki þann at þýðask, er lǫgligast væri til ríkis kominn ok þeirra siða vildi helzt gæta, er réttir konungar ok siðsamir hǫfðu áðr fyrir hánum sjálfir haldit. Þá á hann sízt ván háskasamligra svara fyrir sína fylgð, hvárt sem hann þarf til at taka annars heims eða þessa. En þar er þú spurðir þess, hverja siðu er þú skyldir hafa, er þú yrðir bundinn í konungs þjónostu, þá má þat nú vel skýra fyrir þér.

Þat skalt þú hafa upphaf at siðum þínum, at þú lát aldrigi hug þinn utan guðs aga eða hræzlu, ok elska hann umfram alla hluti, því næst elskaðu alla ráðvendi. Ven þik at vera jafngjarnan, réttlátan ok hófsaman í ǫllum hlutum. Lát þér jafnan í hug koma þinn endadag, ok ver sem glœpvarastr.

Minnsk þess, at margr lifir sá litla hríð, er lengi lifir athæfi hans eptir hann, ok varðar þat miklu, hvers minnask er eptir hann. Því at sumir verða frægir af góðum verkum, ok lifa þau jafnan eptir hann, ok er jafnan hans sœmd lifandi, þóat hann sé sjálfr dauðr. Sumir verða frægir af illum hlutum, ok bera þeir jafnan lifandi skǫmm, þóat þeir sé sjálfir dauðir, þegar getit verðr þeirra athæfis, ok svá frændr þeirra ok allr afspringr, sá er af þeim kemr eptir þeirra daga, þá bera þessa skǫmm. En sá er mestr fjǫldi, er svá fellr niðr sem búfé, at hvárki verðr getit at illu né góðu, ok skalt þú þat víst vita, at þat er eigi at réttu mannsins óðal; því at ǫll skepna ǫnnur var skǫpuð manninum til viðrvistar ok skemtanar, en maðrinn var bæði skapaðr til veraldligra gersima ok svá til annars heims gersima, ef hann vill ǫðlask þat sem hann er til skapaðr. Ok skyldi því hverr við þat leita, meðan hann lifði, at leifa þá nǫkkura hluti eptir sik, er hans væri at góðu getit, þegar hann felli ífrá; en allra helzt er þat skylt konungum ok ǫðrum stórhǫfðingjum ok ǫllum þeim, er þá þýðask ok í þeirra embætti bindask; fyrir því at maðr verðr eigi virðr síðan sem kotkarl, heldr er hann virðr sem landstjórnarmaðr eða einnhverr hǫfðingi, ok svá á hann at vera, ef hann vill þeim siðum fylgja, er hánum ok hans nafni hœfir.

Sé við því, at gørask tvíslœgr í vináttu hǫfðingja milli, því at þat gera einarðarlausir menn, ok er engi sá øruggr um sína dáðsemi, er þat gerir. Elska hǫfðingja þinn vel fyrir utan allar flærðir, meðan þú vilt hánum þjónat hafa, ok drag aldri þýðu eða samræði til hans úvina, ef þú vilt dáðrakkr vera. Guð einn skalt þú elska umfram hǫfðingja þinn, en engan mann.

En þessir hlutir eru þeir, er þú skalt framarliga varask, at þú verðir eigi við kendr: eiðar úsœrir ok lygivitni, pútnahús eða samsætisdrykkjur, fyrir utan í konungs húsi eða at samkundum réttum, tenningakast um silfr, mútugirni ok alla aðra ranga fégirni; því at þessir hlutir eru hverjum konungsmanni mikil skǫmm þessa heims, en hann hlýtr af sálutjón annars heims, ef hann verðr í þessum hlutum tekinn. Hvar sem þú ert staddr, þá ger þik aldrigi drukkinn, því at iðuliga má svá at berask, at þú sér þá kallaðr til mála manna ok til yfirsjónar, eða elligar þurfir þú um þín vandamál at væla; ok ef slíkir hlutir kunnu manni meðan til handa at bera, er hann er drukkinn, þá er hann til enskis fœrr; ok hœfir fyrir því hverjum manni við ofdrykkju at sjá, allra helzt konungsmǫnnum, ok þeim er siðarmenn vilja heita, því at þeir verða optast til kallaðir yfir mál manna at sjá eða til annarra nauðsynja; enda skulu þeir hverjum manni góð dœmi gera, ef nǫkkurr vildi eptir þeirra siðum nema at lifa.

Þessi vanyfli skalt þú ok hafa at þínum hag ok athæfi ok eigi gleyma, ef þú ert konungsmaðr. Þú skalt opt vera kendr í nánd hǫfðingja þínum. Snemma um morna skalt þú hánum til kirkju fylgja, ef hann fylgir því athæfi, er hann á með réttu at hafa, ok hlýða athugasamliga tíðum þínum, meðan þú ert at kirkju staddr, biðja þér miskunnar við guð með áhyggju. En þegar er konungr gengr frá kirkju, þá fylg þú hánum ok ver svá nǫkkur nær hánum staddr, at þú sér í hans augliti, at hann megi kost eiga at krefja þik til einnahverra hluta, ef hann vill þik til hafa kallat; en eigi skalt þú svá nærgǫngull gerask hánum, at hánum virðisk sem þrǫngð sé at þinni návist, ef hann vill annattveggja tala við þá menn, er hann heimtir á mál við sik, eða einahverja þá hluti frammi hafa, er hann vill at leyndarmál sé. Enga hluti skalt þú þá forvitna við hǫfðingja þinn, er þú sér, at hann vill at leyniligir sé, nema hann kalli þik til vitorðs með sér. En ef þeir hlutir gørask nǫkkurir, er hǫfðingi þinn hefir þik at trúnaðarmanni, ok hann vill at leyndir sé, þá hirð þú þá vandliga með vitrligri haldinyrði, ok gersk eigi uppskár um þá hluti, er undir þínum trúnaði eru fólgnir.

Því skalt þú ok venja þik, at þú vitja árla um morna konungs herbergis, áðr en hann sé uppstaðinn, ok ver þú þó þveginn ok vaskaðr ok búinn allri atgervi, ok bíð hans í nánd herbergi, þar til er hann vill hafa uppstaðit. Gakk því at eins inn í herbergi konungs, at hann láti kalla þik. En í hverjum stað sem konungr lætr þik til sín kalla, þá gakk þú yfirhafnarlauss til hans. En ef þat er svá árla um morna, at þú hefir hann eigi fyrr funnit, þá bjóð hánum góðan dag með þeim orðum, er ek hefi þér fyrr sagt, en þú gakk þó hánum eigi nærri en hann hafi yfrit rúm at tala við þá, er næstir hánum eru, ok nem þá staðar fyrir hánum. En ef hann heimtir þik nærri sér ok vill tala við þik leyniliga, þá sezk þú á kné fyrir hánum svá nærri, at þú megir vel hlýða hans einmælum, ok þá skikkjulauss. En ef hann biðr þik sitja, þá mátt þú leggja yfir þik skikkju þína, ef þú vilt, ok sitja þar sem hann býðr þér.

Nú berr svá at, at konungr gengr at skemta sér, hvárt sem þat er í kaupstað eða í heraði, eða hvar sem hann er staddr, ok fylgir þú hánum ok þínir lǫgunautar, hvárt sem þér erut vápnaðir eða vápnlausir, þá er svá fegrst fylgð yðr, at þér gangit jafnmargir á hváratveggja hlið hánum, ok þó hvárgir með bǫllúttum flokki. Efnit svá til, at hann verði í miðju yðru fǫruneyti staddr, þar sem þér gangit, ok þér verðit jafnmargir á hváratveggja hlið hánum eða fram ífrá hánum sem á bak; en engi yðarr gangi svá nær hánum, at hann hafi eigi yfrit rúm at tala við þá menn, er hann vill til sín hafa kallat, hvárt sem hann vill tala við þá í hæð eða í leynd. En þóat hann kalli engan mann á tal við sik, þá látit hann ganga millum yðar, svá at hann hafi jafnan mikit rúm alla vega um sik. En ef konungr ríðr at skemta sér ok fylgir þú hánum ok þínir lǫgunautar, þá háttit hina sǫmu lund reið yðarri, sem ek hefi áðr sagt um gǫngu yðra, ok því þá fjarmeir, at engi saurr støkkvi af yðrum hestum ok á konunginn, þóat þér ríðit mjǫk hart.

Nú kallar konungr á þik með ákveðnu nafni, þá varask þú þat, at þú kveðir hvárki hú né há eða hvat á móti, tak heldr svá til orðs: "Já, herra, ek heyri gjarna." Varask þú þat ok vandliga, at þú hlaupir eigi snemma í át eða drykkju um morna með þeim mǫnnum, er gjómenn eru eða úsiðarmenn. Bið siðsamliga konungs borða, ok gakk til borða með konungi hverju sinni, er þú ert innan hirðar staddr. En þá er konungr gengr til borðs með hirð sína, þá eigu allir hirðmenn hans at fylgja góðum siðum ok fagri skipan, at eigi hlaupi hverr fyrir annan fram sem siðlausir menn, heldr á þá hverr at vita sína rétta gǫngu ok samsætismann, ok hafa þá hina sǫmu skipan í gǫngu sinni, sem þeir eigu síðan at hafa í sætum sínum. Ganga tveir ok tveir saman sessar eða samsætismenn laugar at taka, hvárt sem laugar verða gefnar úti eða inni, ok ganga svá síðan til borða hverr eptir sinni skipan, svá sem hann veit sitt rúm skipat fyrir ǫndverðu. Svá eigu hirðmenn hljóðir at vera yfir borðum, at ekki orð heyri þeir, er á tvær hendr þeim sitja, er við talask; svá tali hverr lágt við sinn sessa, at engi heyri nema þeir er við rœðask, þá er bæði gótt hljóð ok góðir siðir í konungs húsi.

En þat spillir eigi siðum þínum, at þú neytir matar þíns vel ok skjótt eptir þinni nauðsyn, ok svá drykkjar yfir borðum. En við því skalt þú jafnan sjá, at gera þik drukkinn. Því skalt þú augum jafnan leiða til konungs sætis, at sjá hvat fram ferr um hans þjónostu, ok ver varr um þat jafnan, er þú sér at konungr hefir drykk á munni, þá et þú eigi meðan hann neytir drykkjar síns; ok þóat þú hafir drykk í hendi, þá set þú niðr ker þitt ok neyt eigi þíns drykkjar. Slíka hina sǫmu tign skalt þú veita dróttningu, sem þú veitir konungi í ǫllum stǫðum, eptir því sem nú hefi ek sagt. En ef konungr hefir yfir borði með sér þann gest, er slíka tign á at þiggja, annattveggja konung eða jarl, eða erkibyskup eða ljóðbyskup, þá skalt þú gæta hins sama siðar, er áðr hefi ek sagt þér. En ef mikill er fjǫldi ríkra manna yfir borði með konungi, þá þarftu eigi, nema þú vilir, fleirum mǫnnum þenna sið at veita um drykk þinn, nema konungi ok dróttningu, nema því at eins at konungr sé nǫkkurr annarr yfir borði með hánum.

Nú berr svá til, at konungs hirð sitr í konungs herbergi, ok er eigi borð frammi, ok koma inngangandi þeir hǫfðingjar er konungr vill sjálfr með tign fagna, þá eigu allir menn eigi síðr at rísa upp í móti þeim, en í móti sínum hǫfðingja, ok fagna þeim blíðliga, eptir því sem þeir vitu, at konungs er vili til. En þessa tign á hverr lǫgunautr ǫðrum at veita, ef sá kemr inn farandi, er áðr hefir úti verit, ok gengr þar til sætis síns, sem hann á gang réttan ok skipan, þá eigu þeir tveir upp at rísa móti hánum, er næstir hánum sitja á sína hǫnd hvárr, ok fagna hánum blíðliga ok biðja hann vel kominn með sér. Hvárt sem konungsmenn eru staddir í samsæti, eða eru þeir í fylgð með konungi, eða ganga þeir allir saman til sinnar skemtanar, þar sem þeir verða mjǫk fyrir augum annarra manna, þá eigu þeir jafnan heldr at vera í hljóðara lagi ok siðprúðir í látœði sínu, fagryrðir, ok sjá við ǫllu saurmæli. Slíka hluti alla sem nú hefi ek þér sagða, þá eigu allir konungsmenn at hafa ok fylgja, ef þeir vilja siðprúðir heita. En hversu sem aðrir gera, þá gættu þó þessa vel, er nú hefi ek sagt, ok kenn hverjum holliga, þeim er af þér vill nema.

Nú berr svá at, at lǫgunautar þínir vilja til skemtanar ok drykkju ganga frá konungs herbergi, þú tekr ok leyfi af konungi til skemtanargǫngu, þá skalt þú þessa skemtan elska, sem nú vil ek þér kunna gera. Ef þú ert staddr þar sem hestum má ríða, ok átt þú þér sjálfr hest, þá stíg þú á hest þinn með þungum vápnum, ok tem þik til, hversu þú megir þess sitja á hesti þínum, er bæði sé fegrst ok fastast. Ven fót þinn at þrýsta fast ístǫðum með réttum leggjum, ok lát hæl þinn nǫkkut svá síga lægra en tær, nema því at eins, at þú þurfir framan at varask álaga, ok ven þik þó fast at sitja með þrýstundum leggjum. Hyl vel brjóst þitt ok alla limu þína með loknum skildi. Ven þú hina vinstri hǫnd vel at gæta beizls ok mundriða, en hina hœgri hǫnd ven þú at hœfa vel glefju álagi með fulltingjanda brjóstafli. Ven þú hest þinn góðan um at kasta á hlaupanda skrefi, ok haf hann hvárttveggja vel at holdum ok hreinan, skúa þú hann vel ok fastliga með sterkjum ok fǫgrum ǫllum hestbúnaði.

En ef þú ert staddr í kaupstað eða einumhverjum þeim stað, er eigi má hesta nýta til skemtanar, þá skalt þú þessa skemtan elska, at ganga til herbergis þíns ok búa þik þungum vápnum; leita þér ok þess félaga, er með þér vili leik fremja, ok þú veizt at vel er til þess lærðr at berjask undan skildi eða buklara, hvárt sem heldr er útlenzkr eða hérlenzkr. Tak þú ok jafnan til þessa leiks þung vápn, annattveggja brynju eða þungan panzara ok haf í hendi þér annattveggja þungan skjǫld eða buklara ok þungt sverð. Í þeim leik skalt þú við leita at nema hœfilig hǫgg ok nauðsynlig ok haldkœmlig ok góð viðrslǫg. Kenn þér ok at hylja þik vel með þínum skildi, ok þat at þú mættir þessa hluti vel varazk fá, ef þú átt við úvin þinn at skipta. Ef þér þykkir nǫkkut undir at vera vel lærðr af þessarri iðrótt, þá haf þenna leik tysvar um dag, ef þú mátt við komask; en engan dag lát þú svá allan út ganga, at þú leikir eigi þenna leik einu sinni, nema heilagt sé, því at þessi iðrótt er sœmilig at kunna hverjum konungsmanni, ok þó nauðsynlig, ef til þarf at taka. Ef þú verðr móðr af þessum leik, ok fýsir þik at drekka, þá drekk þú smám ok tíðum, svá at þik þyrsti eigi; en sé við því, at þú drekkir þik brúnskarpan í þessum leik, en enn siðr drukkinn.

En ef mann fýsir ýmisra leika eða skemtan frammi at hafa, þá eru þeir leikar, er maðr má vel úti fremja, ef hánum sýnisk þat skemtanarsamligra. Þar til skalt þú gera þér eitt skapt, ok heldr þyngra en spjótskapt, ok reis síðan mark bakka millim, svá sem skottein, þar við mátt þú nema, hversu langt eða beint þú mátt spjóti skotit fá, svá at skot þitt verði haldkœmt. Þat er ok góð iðrótt ok þó skemtan at ganga með boga sinn í skotbakka með ǫðrum mǫnnum. Sú skemtan er ok góð ok haldkœm, ef maðr venr sik at kasta af slǫngu hvártveggja langt ok þó beint, bæði af stafslǫngu ok handslǫngu, eða vápnasteini vel at kasta. En forðum var sá siðr, at allir þeir menn, er fullkomnir vildu vera í þesskyns iðróttum, at vera vel lærðir til vápna ok riddaraskaps, þá vǫndu þeir báðar hendr jafnkringar í ǫllu vápnaskipti til at grípa, ok við þat leitaðu, ef þú þykkisk þat finna, at þú hefir til þess náttúru; því at þeir eru bezt at sér gǫrvir í þeirri iðrótt ok hættastir sínum úvinum, er svá eru lærðir.

Ger þér sem leiðust ǫll manndráp, ok ver skjarr við, fyrir utan réttar refsingar eða almenniligar orrostur. En í almenniligri orrostu eptir réttu boði hǫfðingja þíns, þá skalt þú eigi meir skirrask manndráp heldr en eitthvert verk þat annarra, er þú veizt at gott verk er ok rétt. Sýn þik í orrostu djarfan ok úfælinn; veg þá með hœfiligum hǫggum ok haldkœmum, eptir því sem fyrr hafðir þú numit, svá sem af góðu skapi ok þó drjúgligri reiði. Eigi skaltu berjask með ljúgandi hǫggum eða þarflausum lǫgum, eða með skjálgum skotum, svá sem felmtandi maðr. Gá þú þess, at þú kunnir at varask annars vígkœni. Gerstu í ǫllum orrostum góðr þrautar, en eigi áhleypinn, ok allra sízt hœlinn. Hygg þú jafnan at því, at aðrir megi bera þér gott vitni, en ekki hœl þú sjálfr verkum þínum, at eigi berisk svá til, at eptir liðnar stundir verði á þik hefnda leitat eptir fráfall þeirra manna, er mikill þótti skaði at vera, ok sé á þér hefnt sakar tilteygingar sjálfs þíns orða.

Ef þú ert staddr í orrostu á landi, ok skal á fœti berjask, ok ert staddr í belli svínfylktrar fylkingar, þá varðar þat miklu, at vel verði gætt í ǫndverðri vápnasamankvámu, at eigi taki hliðask eða rof á gerask bundinni skjaldborg; ok þarftu þat at varask, at þú bindir aldrigi þína hina fremri skjaldarrǫnd undir skildi annars. Þat skalt þú ok víst varask, at aldrigi látir þú spjót þitt í fylkingu laust, nema þú hafir tvau, því at betra er eitt spjót í fylkingu á velli en tvau sverð til bardaga.

En ef á skipum er barzk, þá vel þú þér tvau spjót, þau er þú skjótir eigi frá þér, annat þat sem langskept sé, svá at vel taki skipa meðal, en annat þat sem skamskept sé, ok þú megir vel neyta, er þú leitar til uppgǫngu. Misjǫfn skotvápn skal á skipum hafa, hvárttveggja þunga pálstafi ok létt fleygigaflǫk. Leitaðu með þungum pálstafi í skjǫld annars, en síðan ef skjǫld berr af hánum, þá leitaðu á sjálfan hann léttu fleygigaflaki, ef þú mátt eigi lagi ná á hann með langskeptu spjóti. Svá skal á skipi berjask sem á landi með góðu gefnageði ok með hœfiligum ǫllum hǫggum, en hvergi skalt þú eyða vápnum þínum með hégómligu brottvarpi.

Margskyns vápn má þau vel neyta á skipi, er maðr kemr eigi við á landi at hafa, nema því at eins, at hann sé í borg eða í kastala. Á skipi eru góðir langorfsljár ok langskeptar skeggexar, slagbrandar ok stafslǫngur, skeptiflettur ok allskyns annat vápngrjót; lásbogar ok handbogar eru þar góðir ok allskyns ǫnnur skotvápn; en kol ok brennusteinn er hǫfuðvápn allra þeirra, er nú hefi ek nefnt. Blýsteyptir hersporar ok góðir atgeirar eru ok góð vápn á skipi. Húnkastali er ok góðr at nýta með ǫllum þessum vápnum ok mǫrgum ǫðrum, ok húndreginn fjórmyntr slagbrandr með stálhǫrðum fleinum. Róðrgǫltr er góðr í skipaorrostu með járnuðum múla.

En því þurfu menn sik áðr vel at læra til slíkra hluta, fyrr en þeir þurfi til at taka, því at eigi vitu þeir stund eða tíma, hvær þeir þurfu hvers vápns at neyta. En gá þú þess, at þú samna sem flestum vápnum, meðan þú þarft þeirra eigi, því at þat er sœmd at eiga jafnan góð vápn, ok góð féhirzla í nauðsynjum, ef til þarf at taka. En þann umbúnað þarf á skipi at hafa til varnar: viggyrðla vel ok vígæsa ramliga, leggja hátt viður ok gera undir viðu fjǫgur gagnskeytilig hlið svá mikil, at einn maðr eða báðir tveir megi rúmliga hlaupa með ǫllum vápnum sínum gǫgnum; en gera með bryggjum utan tvá vega slétt stræti til ústigs hjá viðum. Þenna umbúnað þarf at remma vel ok fastliga, at eigi skjoplisk, þóat skjótliga sé áhlaupit. Breiðir skildir eru á skipi góðir til hlífðar ok allskyns brynjur, en þó eru panzarar hǫfuðvápn til hlífðar á skipum, gǫrvir af blautum léreptum ok vel svǫrtuðum; góðir hjálmar ok hangandi stálhúfur. Mǫrg vápn eru þau enn ǫnnur, er nýta má á skipi, ok þykki mér eigi nauðsyn af fleirum at telja en nú hefi ek úppnefnt.

Sonr: Með því at vér hǫfum þá rœðu í munni, er helzt lærir þat, hversu maðr skal við sókn eða vǫrn búask móti úvinum sínum, þá sýnisk mér svá sem enn þurfi nǫkkut at rœða um þat, hversu á landi skal berjask, annattveggja á hestum eða borgir at verja eða til at sœkja, ok ef yðr sýnisk þar nǫkkut um at rœða, þá vil ek gjarna til hlýða.

Faðir: Sá maðr er á hesti skal berjask, þá verðr hann þess vel gœta, er fyrr hǫfum vér sagt, at vera vel lærðr til allrar vígkœni á hesti. En þenna umbúnað þarf hann um hest sinn at búa: hann þarf at vera vel skúaðr ok ramliga; svá þarf hann ok um sǫðul sinn at búa ramliga, at hann sé sterkr ok hábogaðr ok búinn með sterkum gjǫrðum ok ǫllu ǫðru sǫðulreiði, ok øruggr suzingull yfir miðjan sǫðul, ok svá brjóstgjǫrð fyrir framan. Hest þarf svá at búa, bæði fyrir framan sǫðul ok aptan, at ekki sé hann hættr fyrir vápnum, hvárki fyrir spjótum eða hǫggum eða ǫðrum vápnaburð; þarf hann ok kovertúr gott at hafa, gǫrt sem panzari, af blautum léreptum ok vel svǫrtuðum, þviat þat er gott við ǫllum vápnum til varnar, með hverjum hætti sem þat er utan skrýtt, ok síðan þar yfir góða hestbrynju. Með þessum umbúnaði þarf vel hest at hylja bæði um hǫfuð ok um lend ok brjóst ok um kvið, ok allan hest, svá at eigi megi maðr með falsamligum vápnum at hestinum komask, þóat maðrinn sé á fœti. Með sterku beizli þarf hestr búinn at vera, þat sem ørugt sé til halds, bæði upp at halda með, ef þarf, ok svá um at kasta, ef þess þarf hann við. En utan yfir beizli ok um alt hǫfuð hestsins ok um háls framan til sǫðuls, þá skal vera grima gǫr á panzara lund af stirðu lérepti, svá at engi maðr megi at komask at taka beizl hans eða hest hans með engarri list.

En þenna umbúnað þarf maðrinn sjálfr at hafa: góðar hosur ok linar, gǫrvar af blautu lérepti ok vel svǫrtuðu, ok taki þær alt til brókabeltis; en utan yfir þær góðar brynhosur svá hávar, at maðr megi gyrða þær um sik tvífǫldum sveip; en utan yfir þat þá þarf hann at hafa góðar brynbrœkr, gǫrvar með lérepti, at þeim hætti sem fyrr hefi ek sagt; en þar um utan þarf hann at hafa góðar knébjargir, gǫrvar með þykku járni ok með stálhǫrðum nǫddum. En upp ifrá þarf hann at hafa næst sér blautan panzara, þann er eigi taki lengra en á mitt lær, en þar næst þarf hann at hafa góða brjóstbjǫrg, gǫrva af góðu járni, þá er taki millim geirvartna ok brókabeltis, en yfir þat góða brynju, en yfir brynju góðan panzara, gǫrvan með sama hætti sem áðr var sagt, ok þó ermalausum. Tvau sverð þarf hann at hafa, annat þat er hann er gyrðr með, en annat þat er hangir við sǫðulboga, ok góðan brynknif. Hjálm góðan þarf hann á hǫfði at hafa gǫrvan af góðu stáli ok búinn með allri andlitsbjǫrg, en góðan skjǫld ok þykkvan á hálsi, ok þó búinn með greligum skjaldarfetli, en síðan góða glafju ok hvassa af góðu stáli ok vel skepta.

Eigi þykki mér þurfa fleira um at rœða þeirra manna umbúnað, er á hesti skulu berjask. Þó eru fleiri vápn, er nýta má á hesti, ef vill, sem annathvárt er hornbogi eða lásbogi veykr, svá at maðr megi vel uppdraga, þóat hann á hesti siti, ok enn eru fleiri vápn, ef hafa vill.

Sonr: Með því at yðr sýnisk svá, sem þér hafit nefnt flestǫll þau vápn, er viðrkœmilig eru at hafa á skipum eða á hestum í orrostum, þá vil ek nú þess beiðask, at þér rœðit nǫkkurum orðum um þau vápn, er yðr sýnisk at hafa til þess at sœkja kastala með eða verja.

Faðir: Ǫll þessi vápn er nú hǫfum vér áðr um rœtt, er hvárttveggja er haft á skipum eða á hestum, þá má nýta bæði til þess at sœkja kastala með ok svá verja, ok þó enn mǫrg ǫnnur vápn. Sá er kastala skal sœkja með þeim vápnum, er nú eru tǫld, þá þarf hann ok víst at hafa valslǫngur með, sumar sterkar valslǫngur til þess at slǫngva stóru grjóti á steinvegg, ok freista steinveggjar, ef ofan mætti fella með stórum ákǫstum; en linar valslǫngur til þess at slǫngva yfir steinvegg ok brjóta ofan hús, er í eru kastala. En ef með sterkum valslǫngum fær eigi steinvegg ofan brotit eða sundrskelfðan, þá má þess freista at leita til þessarar vélar veðr með járnuðu enni, þviat hans hǫggum standask fáir steinveggir. En með því at steinveggr vill eigi við þessa vél sundr skjálfa eða ofan brotna, þá má grafsvín til þessar vélar leiða, ef vill.

Kastali sá er á hjólum er gǫrr, hann er góðr at vinna annan kastala með, ok er hann með þeim hætti gǫrr, at hann sé hærri gǫrr en hinn, er hann á viðr, þóat eigi sé meiri munr en sjau álna; en hann er æ þeim mun betri at vinna annan kastala með, sem hann er hærri sjálfr gǫrr. Stegar þeir sem á hvelum standa, ok bæði má draga frá ok til, ok þildir neðan vel ok góð handrif tveim veginn, þeir eru ok góðir til þessarar vélar.

En þat er þó skjótast at segja af þessarri list, at ǫll kyn vápna má til þess vel nýta at vinna kastala; en þat er vitanda hverjum er í þessu vill hlut eiga, at hann kunni vel at vita, nær er hann þarf hvert vápn ok í hvern tíma at hafa.

En þeir er kastala skulu verja, þá megu þeir ok flestǫll þau vápn nýta, er nú eru tǫld, ok mǫrg ǫnnur, bæði valslǫngur smár ok stórar, handslǫngur ok stafslǫngur. Lásbogar eru þeim ok einkum góð vápn ok allir aðrir handbogar ok ǫll ǫnnur kyn skotvápna, spjót ok pálstafir, hvárttveggja þung ok létt.

En á móti valslǫngum eða grafsvíni eða þeirri vél, er menn kalla veðr, þá er gott at styrkja alt steinvirki innan með stórum eikiviði; en ef œrin er jǫrð til eða leir, þá er þat bazt at hafa. Þat gera menn ok þeir er kastala vilja verja, at gera flaka með stórum eikivǫndum ok hylja alla steinveggi með þeim þrífǫldum eða fimfǫldum, ok þó skulu þeir flakar vera vel varðir með góðu leiri ok seigu. Þat hafa menn ok gǫrt móti árásum veðrs at fylla sekki stóra með heyi eða með ǫgnum, ok látit siga fyrir andlit veðrs með léttum járnrekendum, þar sem hann vill at steinveggi koma.

Þat kann ok vera, at svá mikil áskot verði ok komi í kastala, at eigi megi menn í vígskǫrðum vera; þá er gott at gera hengivígskǫrð af léttum flǫkum, ok þurfu þau at vera tveim álnum hærri en kastala vígskǫrð sjálf, ok þrimr álnum síðari; svá þurfu þau ok fjarri hanga, at menn megi vel vega með ǫllum vápnum niðr millim kastala ok vígskarða sjálfra ok hengivígskarða. En þau skulu hanga á léttum ásum þeim, sem þegar megi þau til sín draga, er vill, ok svá út aptr hengja.

Ígulkǫttr er ok gott vápn þeim, er kastala skal verja, gǫrr af stórum trjám ok þungum, byrstr með eikitinduðu baki, ok skal binda utan við vígskǫrð, ok láta falla á fólk, ef nærri verðr gengit kastala. Slagbrandar gǫrvir af lǫngum rám ok þungum, hvasstentir með harðri eik, reistir á enda nær vígskǫrðum, svá at þá megi þegar á menn fella, er nær er gengit kastala.

Brynklungr er ok gott vápn, gǫrr af góðu járni með stálhǫrðum þornum ok bjúgum; ok skal agnór vera á hverjum þorni; en hann þarf svá at gera, at festr sú er hánum er næst, ok menn megu ná á upp sem lengst, þá skal gǫr vera með tinduðum járnrekendum, at hvárki megi hǫggvit fá né haldit á; en upp ífrá þá má hafa slíkt reip, sem fallit þykki, þegar ørugt er til styrkjar; en til þess er hann góðr at kasta niðr manna millim, ok vita ef hann mætti nǫkkurn mann veitt fá, hvárt sem heldr verðr einn eða fleiri, ok draga síðan upp til sín.

Hleypihvel er ok gott vápn þeim, er kastala skal verja, ok skal gǫrt vera af tveim kvernsteinum, en ǫxull skal millim vera, gǫrr af seigri eik, síðan skal leggja út yfir vígskǫrð ráshǫll borð, ok skulu þessi hjól þar á hlaupa ok svá út á fólkit.

Skotvagn er ok gott vápn, hann skal gera sem annan vagn, hvárt sem heldr vill á fjórum hvelum eða tveim; en hann skal svá búa, at hlass hans megi vera, hvárt sem vill, af heitu grjóti eða kǫldu. Svá skal ok búa hann, at tvær festar megi á hánum hafa, sína með hvárri síðu, ramligar ok sterkar, þær er ørugt haldi hánum, þegar hann hefir yfrit langt rúm; en hann skal renna á ráshǫllum borðum, ok skal þó svá til ætla, at hvel hans missi eigi borðsins. En þegar er festarnar taka at hepta rás hans, þá skýtr hann af sér hlassi sínu ok út á fólkit. Því betra er ok hlass hans, er misjafnara grjót er í borit, sumt stórt en sumt smátt.

Þat gera ok þeir menn, er vitrir eru ok kastala skulu verja, at þat grjót er þeir vilja slǫngva at fylkingum eða skjǫldum, þá gera þeir af leiri, ok láta innan í smágrjót hart, bæði flettugrjót ok aðra harða steina, ok brenna síðan leirit svá hart um utan, at þat þoli vel flaug, meðan því er kastat; en hvar sem þat kemr niðr, þá springr þat alt í sundr, ok verðr því þá eigi aptr slǫngt. En til þess skal hafa harða steina ok stóra, at brjóta veggi stóra niðr. Svá ok er þú kastar or steinkastala ok at trékastala þeim sem móti þér er, eða at ǫxultrjám þeim, sem undir hvelum eru gǫr, eða undir kastala, eða undir stegum eða grafsvínum eða einnihverri annarri þeirri vél, er á hjólum er gǫr, þá er þess betr, er þar er stœrra grjót ok harðara til haft.

Vellanda vatn ok heitt gler eða heitt blý þat er ok gott vápn í kastala. En ef grafsvín eða einhver ǫnnur vél er dregin at kastala, svá at eigi má þeim heitt vatn granda, ok er þó lœgra en kastala veggir, þá er gott at gera til vápns þar á móti ása, þá er vel eru skúaðir neðan með járni, en síðan gera til bæði hvǫss ok stór glóandi plógjárn ok skjóta síðan ǫllu saman niðr í trévirkit, svá at plógjárn standi eptir, en ásar sé upphafðir. Þar skal ok fylgja bik ok brennusteinn, eða elligar veld tjara.

Tæligrafir eru ok góð vápn, er gǫrvar eru umhverfis kastala, ok þess betr er þær eru gǫrvar djúpari ok mjórri, ok meiri fjǫldi er at, þar sem menn draga á hjólum nǫkkurar vélir til kastala. Svá skulu tæligrafir allar gǫrvar vera, at þær skulu hafa marga glyggi ok smá ok alla skaraða þó, svá at eigi megi á jǫrðu sjá; en síðan skulu þær fyldar vera með þeim viði, er eldfimastr er, annattveggja með tyrvi eða ǫðrum eldfimum viði. En þá er menn berjask um nætr til kastala annattveggja or trékǫstulum eða or stegum, eða einnihverri þeirri list, er á hjólum stendr, þá skal stela mǫnnum or kastalanum, at þeir mætti eldi komit í tæligrafir.

Nú berr svá at, at grjóti verðr slǫngt svá ákafliga yfir vígskǫrð, at menn megu eigi úti vera eða kastala verja, þá er gott at reisa upp góða stólpa af digri eik, ok síðan þar yfir leggja stórar syllr ok ramligar, ok eptir þat þilja hit efra með góðum eikiviði, ok bera síðan á þat þili mikla jǫrð, svá at eigi sé úþykkra en þriggja álna eða fjǫgurra, ok láta þar grjót á falla. Svá hit sama skal ok gera mót trékastala þeim, sem mót steinkastala vill berjask, at gera stólpa góða ok trausta, góðum mun hærri en trékastali sé. En allra þeirra lista er nú hǫfum vér um rœtt, þá er þó hǫfuðvápn bjúgr skjaldjǫtunn ryptandi með eldligum loga. En með því lúkum vér vápn at telja til varnar or kastala, at þar má ǫll kyn vápna nýta, þeirra er skjóta skal eða kasta, eða hǫggva með eða leggja, ok allar þær kynkvíslir vápna, er annathvárt má með hlífask eða sœkja.

Sonr: Með því at yðr sýnisk œrit um vápn rœtt vera, hvárttveggja um sóknir eða varnir, eða hversu gǫr skulu vera eða vaxin, eða í hvern tíma hvers vápns skal neyta, enda skiljask mér ok vel þessir hlutir eptir yðarri tilvísan, þá vil ek enn þess spyrja ok forvitna, ef nǫkkurir hlutir eru þeir, er yðr þykki þurfa um at rœða, þeir sem til þeirra siða horfi, at þarf at hafa með ríkismǫnnum eða í konunga hirðum.

Faðir: Enn eru þeir hlutir mjǫk margir, er eigi má missa um at rœða ok athuga leiða, ef maðr skal með konungum eða ǫðrum ríkismǫnnum staddr vera, ok þar sœmdarmaðr heita. Þat er þrífalt atkvæði, er náliga er þó sem alt sé eitt raunar, er maðr þarf vandliga at gæta, þat er mannvit ok siðgœði ok hœveska.

En þat er hœveska at vera blíðr ok léttlátr, ok þjónostufullr ok fagryrðr; kunna at vera góðr félagi í samsæti ok í viðrœðu við aðra menn; kunna á því góða skilning, ef maðr talar við konur, hvárt sem eru ungar eða meir aldri orpnar, ríkar eða nǫkkut úríkari, at þau orð kunni hann til þeirra at mæla, er þeirra tigund hœfi, ok þeim sami vel at heyra, ok manni sami vel at mæla. Svá ok ef maðr talar við karlmenn, hvárt sem eru ungir eða gamlir, ríkir eða úríkir, þá hœfir ok vel at kunna hœfiliga orðum at skipa, hver orð er hverjum þeirra samir at þiggja. En ef þat skal gamanyrði heita, þá gegnir þat, at þau sé hvárttveggja fǫgr ok sœmilig.

Þat er ok hœveska, at hann kunni grein orða sinna, hvar hann skal margfalda eða hvar hann skal einfalda til þeirra manna, er hann mælir við, eða hversu hann skal haga klæðum sínum, bæði at lit ok ǫðrum hlutum, svá ok nær maðr þarf at standa eða sitja, eða nær réttr standa eða nær á kné. Þat er ok hœveska at kunna vita, nær er hann þarf hendr sínar niðr fyrir sik at rakna láta, ok kyrrar hafa, eða nær er hann má sínar hendr hrœra til einnarhverrar þjónostu, annathvárt sjálfum sér eða ǫðrum at veita, eða hvert hann skal andliti sínu snúa ok brjósti, eða hversu hann skal snúa baki eða herðum. Svá ok at kunna góða skilning á því, nær hann má skikkju sína í frelsi bera eða hǫtt eða kveif, ef hann hefir, eða nær hann skal þarnask. Svá ok er hann sitr yfir borði, nær hann þarf augum at leiða fyrir hœvesku sakar ríkra manna matarneyzlu, eða nær hann má síns matar eða drykkjar vel neyta, svá at þat þykki vel bera, ok viðrkœmiliga. Þat er ok hœveska at halda sik frá spotti ǫllu ok háðungargabbi, ok kunna vel at skilja, hvat þorparaskapr er, ok flýja hann allan vandliga.

En þat er siðgœði at gørask samþykkr ǫðrum mǫnnum ok eigi einlyndr, hœfilátr í ǫllu gefnageði sínu; gangprúðr ef hann gengr, gæta vel lima sinna, hvert sem hann gengr, at hverr þeirra fari réttr vel ok þó eptir sinni náttúru. Þat er ok siðgœði, ef maðr gengr í kaupstǫðum milli úkunnra manna, at vera fálátr ok eigi margyrðr, flýja gjó ok alla hégomliga drykkju, refsa rán ok stuldi, ok allar aðrar heimsligar úspektir. Þat er ok siðgœði, at sjá vel við munneiðum ok bǫlbœnum eða gauðrifi ok ǫllu ǫðru tunguskœði. Svá sjá ok við því, at vera orðvarpsmaðr fyrir heimska menn ok úráðvanda, en enn síðr veita þeim fylgð til sinnar fólsku, ok vera heldr hatandi alla úráðvendi. Þat er ok siðgœði at flýja tafl ok teningakast, portkvenna hús eða eiða úsœra, lygivitni eða aðra gjó eða saurlífi.

Þat er ok siðgœði at hafa sik hreinliga hvárttveggja at mat ok klæðum; vera rakkr at húsum, ef hann á, eða skipum, eða hestum eða vápnum; vera ok forsjáll, en eigi áhleypinn; ok þó hugrakkr í nauðsynjum; vera eigi áburðarsamr eða yfirgjarn eða ǫfundsjúkr; flýja dramb ok allan ofmetnað.

En þat er hǫfuð allrar siðgœði at elska guð ok heilaga kirkju, hlýða tíðum vandliga, vera iðinn á helgum bœnum, ok biðja sér miskunnar ok ǫllu kristnu fólki.

Þessir allir hlutir, er nú hǫfum vér talda, hvárttveggja um hœvesku ok siðgœði, þá má engi eignask, nema hann hafi mannvit með, ok eigu þessir hlutir mannviti at fylgja: orðhegi ok snild ok skilning allra siða, kunna vel at marka, hvat góðir siðir eru, eða hvat siðir eru kallaðir eptir atkvæði heimskra manna, ok eru þó úsiðir.

Þat er ok mannvit, ef maðr er staddr á fjǫldafundi manna á þingum eða á stefnum, ok heyrir hann þar orð manna ok erendi, at kunna á því góða skilning, hver orð eða erendi eru þau þar mælt, er tekin eru af mannvits grundvelli, eða hvat mælt er af skjótu tunguvarpi eða skamsýniligu varraskrapi. Þat er ok mannvit, at kunna skilja vandliga, ef dómar falla á mál manna, hversu þat var mælt, at eigi verði með orðum aukit eða vanat, ef maðr þarf annat sinni með sjálfum sér at sanna. Þat er ok mannvit, at halda alla hluti með athugasamligu minni, þá sem mæltir verða eða gǫrvir manna millim. Þat er ok mannvit at kunna vel lǫg ok kunna á því góðar skilningar, hvat lǫg eru rétt, eða hvat lǫg eru kǫlluð ok er þó ekki nema lǫgkrókar ok sleitur.

Þat er ok mannvit, ef maðr vill beiðask einnahverra hluta, at kunna skilning á því, hverra hluta hann beiðisk, þeirra er viðrkœmiligir sé ok hinum er vel veitánda; svá ok ef hann er sjálfr nǫkkurra hluta beðinn, at kunna þat vel at sjá, hverir hlutir eru hánum vel veitandi, eða hverir viðrsjándi, at hann játti eigi þeim hlutum fyrir sik eða fyrir hina, er eptir hann koma, er hánum sé síðan heldr til svívirðingar snúit heldr en til upphafs. Svá er ok þat mannvit at gerask eigi fasthendr á þeim hlutum, er hánum eru vel veitandi, at eigi snúisk hánum sín festi eða sinka til svívirðingar.

Hóf alt ok sannsýni er ok mikit mannvit. Fróðleikr allr ok skilning ǫll ok góð forsjó, sú er hafa þarf til hœvesku eða siða, landsbyggingar eða lagagæzlu eða landsgæzlu, þat er ok mikit mannvit; ok þarft þú fyrir því vandliga þessa hluti at nema, ef þú vilt sœmdarmaðr heita með konungum eða ǫðrum stórhǫfðingjum, at þeir menn eru vel látnir allir með ríkismǫnnum, er þessa hluti kunnu; þeir megu ok lifa sér til mikillar sœmdar ok mǫrgum ǫðrum til gagns, er þessa hluti kunnu vel.

En mannvit er með mǫrgum háttum, því at þat stendr á margkvísluðum rótum, ok vex af mannvits rótum hinn sterkasti stólpi, er vera má, ok kvíslask síðan með stórum greinum ok margfǫlduðum limum ok með misjǫfnum kvistafjǫlda; eru sumir smáir, en sumir stœrri, ok skiptask svá síðan manna í millum, hljóta sumir smærri, en sumir stœrri, ok er sá auðr svá sem hann er elskaðr til. Sá er mjǫk vill elska þenna auð ok ǫrliga veita, þá hlýtr hann mikit af, því at þessi auðœfi hafa þá náttúru, at þau dragask þeim mest til handa, er mest elskar þau, ok þeirra neytir með mestum ǫrleik; ok ef menn kunnu at sjá ok meta þessi auðœfi eptir réttendum, þá myndi svá sýnask hvárttveggja gull ok silfr, sem þat væri ryðr eða mold eða aska hjá þessum auðœfum; ok sá er eignask vill þessi auðœfi þá skal hann þat upphaf at hafa, at hræðask almáttkan guð ok elska hann umfram hvetvetna.