Bókastaðir

Sonr: Nú vil ek enn spyrja með leyfi fárra orða í þessarri rœðu. Hví sætir þat, er þér rœddut, at þat skal þykkja vel bera fyrir ríkismǫnnum, at maðr sé berr ok skikkjulauss, þegar hann gengr til tals við þá? En ef maðr gerði svá í heraði, þá mundi svá alþýða mæla, at sá maðr væri fól, er svá hlypi yfirhafnarlauss sem skiptingr.

Faðir: Þat sagða ek þér litlu fyrr í okkarri ræðu, at því ganga margir menn úfróðir um, hvat er vel berr í konungs húsi, at þat þykkir mart heimskligt með kotkǫrlum, er hœfeskligt þykkir með konungi eða með ǫðrum ríkismǫnnum. Nú skaltu þat víst vita, at eigi berr þat þar at eins vel, at vera yfirhafnarlauss, sem maðr kemr fyrsta sinni fyrir konung; heldr skaltu þat vita víst, at þat er í fleirum stǫðum fyrir konungs andliti, at jafnvel samir at bera yfirhǫfn, sem at þarnask. En með því at þú spurðir, hver skynsemd væri til þess, at þat væri hœfeska at vera heldr skikkjulauss fyrir ríkismǫnnum, heldr en bera yfirhǫfn, þá kœmi þó œrin svǫr í móti, at því væri svarat, at þat er hvervetna siðr, þar sem hœfeskir menn ganga fyrir ríkismanna auglit, at þeir eru skikkjulausir, ok er þar hverr kallaðr þorpari, er eigi kann þann sið.

En þessir hlutir eru enn fleiri til andsvara: ef maðr gengr svá fyrir hǫfðingja, at hann sveipar sik í skikkju sinni, þá sýnir hann þat, at hann þykkisk vera jafn hinum, er fyrir sitr, því at hann er búinn allri algǫrvi svá sem hǫfðingjar, ok þykkisk hann engum þurfa at þjóna. En ef hann leggr af sér yfirhǫfn sína, þá sýnir hann þat, at hann er búinn til þjónostu nǫkkurrar, ef sá vill þekkjask, er til þess er fallinn, at þiggja þjónostu heldr en þjóna.

Svá eru enn þessi dœmi, þau er opt þarf at varask, at konungar eigu marga ǫfundarmenn; en ef úvinr hans er djarfr ok áræðinn, þá má hann vel með huldum lífshaska ok váða ganga fyrir konung, ef hánum er lofat skikkju at bera. En hann má eigi auðveldliga því framkoma, ef hann er skikkjulauss. Ok er því víst, at sá var vitr, er þat skipaði fyrsta sinni til hœvesku, at maðr skyldi skikkjulauss ganga fyrir ríkismenn, ok allra helzt fyrir konung; því at sá siðr hefir síðan góðan vǫrð gefit móti leyndum flærðum, þeim er vel mætti undir skikkju fela, ef hon væri borin. Sá siðr hefir ok síðan gǫrt alla menn jafnhugaða ok samsátta, at allir menn hafa um þat einn rétt, ok verðr engi meir tortrygðr eða rannsakaðr en annarr, síðan þat snerisk til siðar.

Sonr: Svá sem mér þótti þessi siðr undarligr, fyrr en ek heyrða þessa ræðu, þá virðisk mér nú sem hann sé vitrliga til funninn, svá at eigi megi hans án vera, ok þurfu þér fyrir því enn fram á leið at tína fyrir mér ok sýna ǫll þau mál ok athæfi, er hafa þarf fyrir konungi eða ǫðrum ríkismǫnnum.

Faðir: Þat skalt þú ok vandliga leiða at huga, meðan þú stendr fyrir konungi, at þú rœðir ekki við aðra menn meðan, svá at þú gefir eigi góðan gaum at ǫllu því sem konungr talar, at eigi berisk þér svá til handa, ef hann talar nǫkkut til þín, at þú þurfir annat sinni at spyrja, hvat hann mælir, þvíat þat þykki jafnan illa bera, at maðr sé svá gálauss, at tvíklippa skal orð at hánum, áðr en hann heyri; en miklu þykki þat þó verst bera ok heimskligast fyrir ríkum mǫnnum. En allopt kann þó svá til at bera, meðan maðr er staddr fyrir ríkum mǫnnum, at aðrir menn þyrpask at manni, ok spyrja mann þá margs meðan, ok má þar ganga til stundum skamsýni þeirra, er þat gera, stundum má ok þat til ganga, at þeim er þat gerir þætti eigi þá verr, at nǫkkut væri þat, er at mætti finna fyrir þeim, er sitt mál þarf at flytja.

Nú ef þér kann þat til handa bera, at þú verðr svá staddr fyrir konungi, at einnhverr vill meðan slásk á nǫkkurn spurdaga við þik eða nǫkkurar aðrar rœður, þá skalt þú hafa blíð orð í munni ok svara þó á þessa leið: "Bið litla hríð, góðr maðr! meðan ek hlýði stund eina rœðu konungsins, en ek vil síðan gjarna við þik rœða slíkt, er þér þykki sjálfum gott." En þóat hann hafi nǫkkur orð um síðan fleiri, þá rœð þú þó ekki at því sinni fleira við hann, fyrr en konungr hefir lokit sinni rœðu.

Nú kann svá til at bera, at konungr mælir til þín nǫkkur orð, þá skalt þú þat varask vandliga í andsvǫrum þínum, at eigi margfaldir þú engi þau atkvæði er til þín horfa, þóat þú margfaldir, svá sem til byrjar, ǫll þau atkvæði, er til konungs horfa. En enn heldr skaltu þat varask, sem fól kann stundum at henda, at eigi margfaldir þú þau atkvæði, er til þín horfa, en þú einfaldir þau, er til konungsins horfa.

En ef svá kann til at verða, at konungr mælir til þín nǫkkur orð, þau er þú nemir eigi, ok þarftu annat sinni eptir at frétta, þá skalt þú hvárki segja "há" né "hvat," heldr skalt þú ekki meira um hafa, en kveða svá at orði: "herra!" En ef þú vilt heldr spyrja með fleirum orðum: "Herra minn! látit yðr eigi fyrir þykkja, at ek spyrja, hvat þér mæltut til mín, þviat ek nam eigi gǫrla." Ok lát þik þó sem fæstum sinnum þat henda, at konungr þurfi optar en um sinn orð at herma fyrir þér, áðr en þú nemir.

Sonr: Hver skynsemd er til þess, at þá er betr, at ǫll atkvæði sé margfǫlduð, þau er mæla skal til ríkismanna, heldr en einfǫlduð? En ef maðr biðr bœnar sinnar til guðs, er ǫllum er fremri ok hærri, þá eru einfǫlduð í hverri bœn ǫll þau atkvæði, er til hans horfa, ok kveðr svá at orði hverr, er sína bœn flytr við guð: "þú dróttinn minn allsvaldandi guð! heyrðu bœn mína, ok miskunna mik betr en ek sjá verðr." En engan mann heyri ek svá taka til orðs: "þér dróttinn minn! heyrit bœn mína, ok gǫrit betr við mik fyrir sakar miskunnar yðarrar en ek sjá verðr." Nú veit ek eigi, at allfróðlig sé spurning mín, en þó með því at þér hafit lofat mér at spyrja slíks, sem mik forvitnar, þá vænti ek þó góðrar orlausnar sem fyrr, þóat ek spyrja bernskliga.

Faðir: Víst vil ek þat gjarna alt fyrir þér skýra, er ek em til fœrr; en eigi veit ek, hví þú forvitnar þetta mál svá gǫrsamliga við mik, at fyrir þat skal skynsemd veita, hversu atkvæðum er skipat í helgum bœnum, þviat lærifeðr várir mundu þar kunna betr svara um þá hluti, er til guðdómsins er, en ek. En með því at hver spurning lítr jafnan til svara, þá vil ek skýra þetta mál fyrir þér með skjótri rœðu, svá sem mér sýnisk vænligast, ok vil ek því fyrst svara, er mér þykki ágætast vera.

Nú ætla ek fyrir því svá skipat atkvæðum í helgum bœnum, at heldr sé einfaldat en margfaldat ákall guðligs nafns, at allir þeir, er á guð trúa, skili þat til fulls, at vér trúum á einn guð sannan, en eigi á marga falsguða, sem heiðnir menn trúðu forðum á sjau guða; kǫlluðu svá, at einn guð stýrði himnaríki, en annarr himintunglum, hinn þriði þessum heimi ok ávǫxtum jarðar, hinn fjórði hǫfum ok vǫtnum, en hinn fimti vindum ok lopti, hinn setti mannviti ok málspeki, en hinn sjaundi helvíti ok dauða. Nú skulum vér fyrir því gǫfga einn guð, þann er allar skepnur þjóna, ok biðja til hans með einfǫldu atkvæði, at eigi þýðisk flærðsamir guðar til várra ákalla, fyrir þat at vér margfaldim atkvæði, at fleiri væri guð en einn, í ákalli guðligs nafns. Þessir hlutir ganga ok til, at skamsýnir menn mætti þat hyggja, at fleiri væri guð en einn, ef með margfǫlduðu atkvæði væri á hans nafn kallat; ok er þat réttliga tilskipat ok vitrliga, at einfǫld trú ok heilǫg hafi ekki rúm eða villustig at ganga af réttri þjóðgǫtu. Nú ef þér skilsk eigi til fulls þessi rœða, þá megum vit enn fleira til finna; en ef þessi rœða má þik leiða til fullrar skilningar, þá megum vit vel víkja okkarri rœðu til andsvara um þá hluti aðra, er þú spurðir.

Sonr: Þessir hlutir skiljask mér vel, ok þykki mér vera bæði sannligir ok þó nauðsynligir, at fyrir því skal heldr einfaldask en margfaldask ǫll atkvæði til guðs, at hvárki megi rétt trú spillask fyrir margfalt atkvæði, ok eigi megi slœgir úvinir undirþýðask þat ákall, er einfǫld trú ok rétt vísar þeim ífrá. En ek vil nú, at þér skýrit þat fyrir mér, er ek spurða um veraldar ríkismenn, hví ǫll atkvæði þœtti betr til þeirra margfǫlduð en einfǫlduð.

Faðir: Þar er þó œrnu fyrir svarat, at fyrir þá sǫk þykki betr vera mælt til ríkismanna með margfǫldu atkvæði heldr en einfǫldu, at hœveskir menn hafa þat funnit fyrir ǫndverðu, ok hefir þat síðan snúizk til siðvenju með ǫllum vitrum mǫnnum ok hœveskum, þeim til sœmdar, sem við er mælt ok til þess er kominn at þiggja sœmdar atkvæði. En þetta efni funnu þeir til, er frá ǫndverðu skipuðu þessum atkvæðum, at ríkismenn eru eigi sem einnhverr annarra, sá er fyrir sér einum berr áhyggju ok sínu hyski, ok á fyrir fá menn svǫr at veita; en hǫfðingjar bera áhyggju fyrir ǫllum þeim, er undir þeim eru at þjónostu eða at veldi, ok hafa þeir eigi eins manns svǫr í munni, heldr eigu þeir fyrir marga svǫr at veita. Ok ef góðr hǫfðingi fellr ífrá, þá er eigi sem eins manns missi, heldr er þat mikil missa ǫllum þeim, er af hánum tóku upphald eða sœmdir, ok er sem allir verði minni fyrir sér síðan, er þeir missa hǫfðingja síns, en þeir váru meðan hann lifði, nema því at eins, at sá komi annarr í stað, er þeim sé jafnvel viljaðr sem hinn, er frá féll. Nú með því at hǫfðingjar halda upp með mǫrgum hvárttveggja sœmdum ok andsvǫrum ok margfaldri áhyggju, þá er þat vel tilleggjanda þeim til sœmdar, at kenna þá með margfǫldu atkvæði í allri rœðu, frá því er til þeirra þarf at rœða, er smœrri eru ok minni fyrir sér.

En þessir hlutir eru þeir enn, er þá váru til funnir eða hugleiddir, er þetta var fyrsta sinni til siðar tekit, at konungar eða aðrir ríkismenn, þá eru eigi einir saman í ráðagerð sinni, heldr hafa þeir með sér marga aðra vitra menn ok gǫfga, ok mun þá svá sýnask, ef til hǫfðingja verðr mælt með margfǫldu atkvæði, at þá sé eigi til konungs eins mælt, heldr til allra þeirra, er í ráðagerð eru með hánum, ok hans eru ráðgjafar.

Ek gat þess ok nǫkkut í hinu fyrra orði, at þú skalt við því sjá, at þú margfaldir ǫnnur þau atkvæði, er til þín horfa, at eigi virðir þú þik jafnan hinum, er þú rœðir við, ok meiri er en þú. En þótt þú rœðir við jafnmaka þinn, eða minna mann en þú sér, þá berr þér ekki sjálfum at virða þik með margfǫlduðu atkvæði.

Þat skalt þú ok varask, ef þú ert staddr fyrir ríkismǫnnum, at þú verðir eigi símálugr í þinni rœðu, því at ríkir menn ok allir vitrir menn reiðask við símælgi, ok þykkja leið vera ok enskis verð nema heimsku. Svá ok ef þú skalt nǫkkura rœðu fram flytja, hvárt sem heldr varðar sjálfum þér eða ǫðrum mǫnnum, þá flyt skilvísliga, ok þó með skjótri rœðu ok sem fæstum orðum; þvíat svá mikill málafjǫldi kemr jafnan fyrir konung ok aðra ríkismenn um margfaldar nauðsynjar manna, at eigi megu þeir, ok eigi fá þeir lunderni til, at með drjúgri eða langri rœðu sé talat um hit sama mál. Er ok þat sannast, ef maðr er snjallr ok tunguhvass, þá er hánum auðvelt at flytja sína rœðu með skjótu máli ok fám orðum, svá at hinum skilisk vel, er svara skal. En ef maðr er engi mælskumaðr eða heldr úsnjallr at máli, þá er ok þess betr, er hann hefir skemra erendi í munni; þvíat gera má hann nǫkkur skil á fám orðum, ok leyna svá úsnild sinni fyrir þeim, er eigi er kunnigt; en ef hann gørir langmælt, þá mun hann þykkja því úsnjallari, sem hann talar lengra.

Nú eru slíkir hlutir ok aðrir því um líkir, þeir er manni væri nauðsynligir at verða vel áskynja ok nema heima, fyrr en hann gangi mjǫk fyrir stórhǫfðingja í rœðu við þá, ef hann vill snotr heita. Ok máttu á slíku marka, hversu siðugir eða margvitrir þeir eigu at vera í sinni meðferð ok hœvesku, er jafnan skulu vera nær konungi í ǫllum sœmiligum samvistum, þar sem vitrum mǫnnum sýnisk svá sem maðr sé eigi vel færr at ganga fyrir konungs andlit, til þess at rœða við hann, nema hann kunni vel alla þessa hluti, er nú hǫfum vér um rœtt, nema hann sé með ǫllu þorpari, ok skyli hvárki telja hann né virða með hœveskari mǫnnum en þorpurum réttum. En þó skaltu þat vita, at margir verða þeir með konungi staddir marga vetr, er af þessum hlutum vitu annattveggja litit eða alls ekki; ok jafnvel hendir þá þat, er hirðmanna nǫfn bera ok nærgǫnglir skulu vera konungi, sem hina er smærri nǫfn bera ok vásjaldan sjá konung; ok muntu um slíka rœtt hafa, sem nú tǫluðum vit um, þá er þú svaraðir svá fyrr í okkarri rœðu, at þér þóttu þeir ekki betr siðaðir eða hœveskari, er frá hirðum kómu, eða varla svá, sem hinir er ekki hǫfðu komit til hirðar; ok svaraða ek þér þá sǫnnu móti, at hverr sá er vel vill vera í sinni meðferð, þá þarf at varask slíka fáfrœði, sem þeir hafa, er eigi vitu, hvat skǫmm er, eða hvat sœmd er eða hœveska, ok eigi nema góðra manna ok hœveskra meðferðir, þóat þeir sé hvern dag fyrir augum sér.

Sonr: Þat er víst, at ek mun þá funnit hafa, þat þeir hafi frá hirðum komit, er annathvárt leyndu slíkum siðum, þóat þeir kynni, sem nú hafi þér um rœtt, eða elligar hefir svá verit sem ek sagða, at þeir hafa ekki orðit áskynja slíkra hluta. En þat er þó ekki undarligt, at þeir er fáfróðir eru heima ok úspuralir, at þeir viti af slíkum hlutum fátt eða ekki. En þat er undarligra, er þér rœddut um hríð, at þeir sé margir með konungi lengi, ok hánum nágǫnglir at þjónostu, ok verða þó eigi áskynja, hvat hœveski er eða hvat hirðsiðir eru; ok vil ek fyrir því þess spyrja yðr, hvat því veldr, er þér buðut mér at varask þeirra fáfrœði, eða hví konungr mun hafa þá nágǫngla sér í þjónostu, er eigi vilja lifa með fǫgrum siðum, ef hann er sjálfr hœveskr ok siðgóðr, þviat ek hugða, ef konungr væri siðgóðr ok hœveskr, at allir mundu síðask af hánum, ok hann mundi ekki mjǫk elska úsiðuga menn.

Faðir: Þat kann til bera, at sá bóndi, er vanr er góðu brauði ok hreinni fœzlu, þurfi nǫkkut sinni at blanda ágnar ok sáðir við brauð bæði sjálfs síns eða hjóna sinna, til þess at þá sé drjúgari fœzla en áðr, ok verðr þá nauðigr at taka með sǫmum þǫkkum slíka fœzlu sem þá fær hann, sem fyrr tók hann góða fœzlu ok hreina; ok veldr slíkum atburðum þrǫngvar nauðsynjar, þat er úáran.

En árgalli verðr með mǫrgum háttum, þat er stundum, at úáran verðr á korni, ok gefr þó jǫrð gras ok bálm, en stundum gefr hon hvárki. Þat er ok stundum, at jǫrð gefr yfrinn ávǫxt ok góðan, ok megu menn þó eigi njóta, þviat úáran er í lopti, ok spilla veðr ǫllum ávǫxtum í þann tíma, er hirða skyldi; en stundum spillir skjaðak, þóat ýrnir sé ávextir ok góð veðrátta. Svá kann ok stundum verða, at allir ávextir jarðar standi með hinum bezta blóma árgallalausir, ok sé þó mikit úáran í búi manns ok kvikfénaði eða í hafi eða í vǫtnum, eða allskyns veiði. Svá kann ok stundum at verða, ef eigi vill vel, at allir þessir árgallar berask í senn til handa, ok verðr þá með mǫnnum jafndýrar sáðar eða dýrri en hreint korn, meðan ár er. Þessir allir árgallar er nú eru taldir, munu virðask mikil þrǫngsl hverju landi því, er þeir kunnu til at koma, ok náliga mun vera kallat lands auðn, ef allir koma í senn ok standa þrjá vetr.

Nú er sá enn útaldr árgalli, er miklu er þyngri einn en allir þessir, er nú hǫfum vér talda, ef úáran kann at koma í fólkit sjálft, er byggvir landit, eða enn heldr, ef árgalli kemr í siðu þeirra ok mannvit eða meðferðir, er gæta skulu stjórnar landsins; fyrir því at mart liggr til ráðs at hjálpa því landi, er úáran er á, ef á þeim lǫndum er gott, er ihjá liggja, ok véla vitrir menn um. En ef úáran verðr á fólkinu eða á siðum landsins, þá standa þar miklu stœrstir skaðar af; þvíat þá má eigi kaupa af ǫðrum lǫndum með fé hvárki siðu né mannvit, ef þat týnisk eða spillisk, er áðr var í landinu.

En þóat úáran komi á bœ bónda, þann er áðr hefir verit góðr, ok hann hefir lengi átt eða hans frændr fyrir hánum, þá mun hann eigi svá mikla leiðu gǫra sér eða reiði á bœ sínum, at hann mun þegar segja hann sér afhendan, ok hirða eigi hvat af verðr; heldr mun hann þat til ráðs taka, at hirða jafnvirkiliga gras ok agnar, eða enn betr en áðr hirti hann gott korn ok hreint, ok nœra svá sín híbíli, sem hann má, þar til sem guð vill, at betr verði.

Með sama hætti verðr ok konungr at gera, ef hann verðr fyrir þeirri nauðsyn, at árgalli kemr í siðu landsins eða mannvit, þá fær hann eigi afhent sér sagt ríki sitt, ok verðr heldr fyrir nauðsynja sakir láta jafnvel yfir fávitrum, sem þá var látit yfir spekingum, meðan ríki stóð með beztum tíma ok siðum. Verðr at refsa sumt, sumt at biðja, en sumt at læra með kenningum ok nœra alla vega sem má, þar til er guð vill at betr verði.