Bókastaðir

Sonr: Þess vil ek biðja yðr, herra! at eigi virði þér þetta mér til bráðskeytis eða þess, at ek vilja stǫðva rœðu yðra, þóat ek spyrja með nǫkkurum orðum um þessarra manna þjónostu.

Faðir: Meðan vit erum í þessarri rœðu, spyr slíks sem þér sýnisk, heldr en þik iðri eptir, ok gangir þú fyrir því úviss þess, er þik forvitnar, at vanspurt sé af þinni hendi.

Sonr: Með því at þessir menn, er nú hafi þér um rœtt, lifa með starfi ok verknaði í konungs garði, ok lifa þar hœveskulausir, svá sem í heraði, hvern snúð sjá þeir sinn í því, at vera heldr með konungi en vinna fyrir frændum sínum eða feðrum í heraði, eða fara kaupfǫrum ok afla sér svá heldr fjár.

Faðir: Þar eru mǫrg tilgǫng, at slíkir menn eru með konungi heldr en í heruðum eða kaupfǫrum. Þeir eru sumir, er fyrir því vilja heldr vera með konungi en í heruðum, þóat þeir vinni þar slík verk eða meiri, at þeir eru svá fátœkir at fé, at eigi er kaupfarar kostr fyrir fátœktar sakar, ok eigu þeir þó margar góðar kynkvislir; en ef þeir vinna í heruðum, þá eru þar margir fémeiri, er eigi eru meiri at kyni eða varla svá. En ef þeir eigu nǫkkuru at skipta, þá taka hinir auðgu traust af fé sínu, ok bæggja þeim er félausir eru, svá at þeir megu eigi réttu ná í þeirra viðrskiptum, ok þykki þeim betra at vinna í trausti með konungi en traustlausir í heraði. En sumum ganga til vígaferði eða ǫnnur vandræði, ok þurfu þeir fyrir vandræða sakar leita sér trausts af konungs afli. Þeir eru ok sumir, at þat þykkir skemtan at vera jafnan í fjǫlda, ok þó jafnan mikit traust, hvat sem til handa kann at berask. Ok ef þeir koma í herað, þar sem þeir þóttu áðr traustlausir vera, þá þykkja þeir síðan vera hvers manns jafnmakar fyrir trausts sakar, er þeir verða konungs menn; ok ef þeir verða drepnir í einvígum, þá tekr konungr fjóra tigu marka í þegngildi fyrir þá sem fyrir aðra þegna sína, ok mǫrk gulls umfram í húskarls gjǫld, ef einnhverr verðr drepinn af hans húskǫrlum.

Vit þú ok þat, at margir koma þeir til hirðar or heraði, er þar þykki mǫnnum lítil tilkœmd at vera; en þat verðr þó iðuliga, at þeir fá mikil metorð af konungi sakar þjónostu sinnar, ef þeir kunnu til at gæta, er heima váru lítils virðir í heraði. En þeir sem mikils þóttu verðir heima með kotkǫrlum, bæði fyrir fjár sakar ok frænda ok fóstbrœðra, þá verða þeir opt eigi meira virðir í hirðum með konungi en heima í heraði, eða stundum varla svá; ok fá þeir opt minni metorð með konungi, er féríkir koma til hans, en hinir er fátœkir koma. En þeir er með litlum fjárhlut koma til konungs eða með ǫllu engan, ok eigu ekki annars kost, en hafa slíkt sem konungr vill þá miskunnat hafa, þá hefr hann svá hátt bæði at ríki ok fjárhlutum, at þeir eru yfir frændum sínum, þar sem þeir þóttu áðr eigi vera jafnmakar frænda sinna, en þeir kœmi til konungs; ok veldr því annattveggja hvatleikr þeirra í orrostum ok góðir siðir í hirð, eða eru hánum tryggvir um alla hluti, ok rœkja vizku ok ástsemd við hann, ok hjálpar hann þeim viðr ok hefr hátt, er hann sér, at við hann vilja sanna ástsemd hafa ok með sannri vináttu vilja hánum þjóna. Nú valda slíkir hlutir því, at konungr hefr opt ok iðuliga þá hátt af sinni miskunn, er fátœkir eru, ok hætta fyrir því margir á at fara til konungs, at þess vænta allir, at þeir muni þaðan sœmd ok mikil metorð fá ok sœmiliga uppreist.

Sonr: Nú þykkjumk ek hafa fengit gnóg svǫr ok sǫnn, svá at mér þykkir úkynligt, at þessir menn, er nú hafit þér um rœtt, vili heldr vera konungsmenn en í heruðum, þóat þar verði með jafnþungu starfi eða þyngra en með bóndum. Ok vil ek nú þess biðja, at þér sýnit mér enn fleiri þær þjónostur, er með konungi eru, svá at mér sé ekki þat úkunnigt af þeim, ef svá má vera.

Faðir: Þat má vel vera, með því at þik forvitnar slíkra hluta, þá skal ek sýna þér þat sem ek veit þar af. Enn eru þeir húskarlar konungs innan hirðar með konungi, er auknefni eigu með húskarla nafni, ok heita þeir gestir, ok fá þeir þat nafn af fjǫlskyldri sýslu, þviat þeir gista margra manna hibýli, ok þó eigi allra með vináttu; en þessir menn eru þó málamenn konungs ok taka hálfan hirðmanna mála. En þessi sýsla fylgir þessarra manna þjónostu, at þeir eru skyldir at halda njósnir um alt ríki konungs, ok verða varir, ef hann á nǫkkura úvini í ríki sínu; en ef úvinir verða funnir, þá skulu gestir fyrirkoma þeim, ef þeir megu því á leið koma; ok ef konungr vísar gestum at úvinum sínum, ok verða þeir drepnir, er at er vísat, þá eigu gestir fyrir starf sitt fjárhluti þeirra, þá er þeir flytja þat sinni brott með sér, fyrir utan gull, þat á konungr, ok svá alt þat annat, er gestir féngu eigi brott haft með sér. Ok hvar sem konungr verðr varr við úvini sína, þá er þat skyldarsýsla gesta at liggja á úvinum konungs, ok hreinsa svá ríki hans.

En þeim sinnum sem þeir eru innan hirðar staddir með konungi, þá halda þeir ok allskyns vǫrðu yfir konungi, sem hverr annarra borðfastra manna í konungs garði, fyrir utan hǫfuðvǫrð, hann halda þeir eigi, ok eigi skulu þeir í því húsi yfir borð stíga til matar eða drykkjar, er konungr sitr eða hirð, nema um jól ok páskir, þá skulu þeir eta ok drekka í konungs hǫll með hirð hans, en eigi þess á millum. En ef einnhverr verðr drepinn af þeima mǫnnum í einvígi, þá tekr konungr slíkt eptir þessa menn, bæði í þegngildi ok svá í húskarls gjǫld, sem eptir hina, er fyrr var frá sagt.

Þá eru þeir enn einir húskarlar konungs, er eigi eru borðfastir með hánum, ok sjaldan at eins koma til hirðar, ok enga hluti þiggja þeir af konungi nema hald ok traust til réttmælis við aðra menn, ok eru þeir þó konungs menn. Slíkt tekr ok konungr, húskarls gjǫld með þegngildi, eptir þessa menn, ef þeir verða drepnir, sem eptir þá sína húskarla, er borðfastir eru með hánum. En þessir menn verða hans menn af allskyns iðróttum, sumir bœndr, en sumir kaupmenn, ok sumir leikmenn. En þessa þjónostu eru þeir skyldir konungi at veita umfram aðra þegna hans, at hvarvetna þar sem konungs sýslumenn koma eptir hans boði at flytja konungs mál eða sýslu, ok verða þessir húskarlar fyrir staddir, er nú hǫfum vér um rœtt, þá eru þeir skyldir til at fylla sýslumanna flokk, ok vinna þeim slíkt fǫruneyti sem þeir eru til fœrir um ǫll konungs mál, en þeim á ok heimholt at vera traust af konungs mǫnnum til allra réttmæla, þar sem þeir eigu málum at skipta; svá ok ef þeir verða drepnir, þá eyksk slíku réttr konungs á þessum mǫnnum, sem á þeim er fyrr rœddum vér um.

Þá eru þeir enn einir húskarlar konungs, er hafa fé af konungi í veizlur, sumir tólf aura, en sumir tvær merkr, en sumir þrjár merkr ok sumir meira, æ svá sem konungr sér afl ok traust af þeim verða. Þessir menn eru ekki borðfastir innan hirðar með konungi, heldr eru þeir í heruðum svá sem stjórnarmenn, þvíat þeir eru sumir lendra manna synir, en sumir eru svá ríkir bœndr, at þeir þykkja vera lendra manna ígildi. Þessir konungs húskarlar eru slíkt skyldir konungi at þjóna, sem þeir er fyrr var um rœtt, ok því meira, at þeir eru til meira fœrir, ok þeir hafa ok meiri sœmd af konungi; ok svá nǫkkuru eyksk réttr konungs af þessum mǫnnum, ef þeim verðr misþyrmt, sem fyrr var sagt.

Nú allir þessir konungsmenn, er vér hǫfum nú um rœtt, ok eigi eru borðfastir með hánum, þá má þó konungr krefja af þeim slíkrar þjónostu, sem hánum sýnisk hverr þessarra vera til fallinn. Þeir verða sumir krafðir til at stýra langskipum í her úti með konungi, en sumir verða gǫrvir í sendifarar landa á millum til útlenzkra konunga eða annarra hǫfðingja; sumir verða ok sendir landa meðal í kaupfarar með fé konungs eða með skipum hans. Nú eru þeir skyldir þessarra hluta ok svá allra annarra þeirra sem konungs nauðsynjar bera til.

Nú hefi ek sagt þér frá nǫkkurum svá konungs þjónostumǫnnum, ok mátt þú ætla með þér, hverir þér þykki líkastir af þeim, er nú eru upptaldir, at vita allmikit af hœvesku eða þeim siðum, er í konungs hirð skyldi vera at réttu, ok eru þó allir þessir konungsmenn, ok máttu af slíku marka, at eigi má hverr maðr vita þegar alla konungliga siðu eða tign, er hann sér konung eða hans menn, fyrir því at sá maðr skal bæði vera siðnæmr ok þó vitr, er hann er eina tólf mánaði í konungs hirð, ok væri hann hvern dag innan hirðar með konungi, er hann skal þó vera vel siðaðr úhœveskr á tólf mánaða fresti. Nú skaltu þat vita til sanns, at þeir eru fleiri með konungi, er þar eru mikinn hlut ævi sinnar, ok eigu kost hvern dag at sjá góða siðu, ok verða þó aldri hvárki vel siðaðir né kurteisir.

Sonr: Ef svá er mál með vexti, at nǫkkurir siðir eru svá tornæmir í konungs hirð, at bæði þarf við næmleik ok langa athygli, þá er þat víst, at þessir menn, er nú hafi þér um rœtt, megu eigi vera mjǫk vísir af, hvat hœveska er eða góðir siðir í konungs húsi, þóat þessir sé konungsmenn, með því at þeir koma sjaldan at eins í þau konungs herbergi, er helzt munu vera góðir siðir í hafðir. En þá eru enn þeir hlutir, er mik forvitnar um þessarra manna þjónostu, er nú rœddut þér næstum um: hvat snúð sjá þeir menn sér í konungs þjónostu, er bæði eigu yfrit fé ok kyn, at skylda sik til konungs þjónostu með húskarls nafni einu saman? hví hafa þeir eigi þær nafnbœtr at heita hirðmenn eða elligar véla heima um sína kosti sem aðrir bœndr gǫra?

Faðir: Þessa þykki mér eigi fróðligast spurt vera af þinni hendi; en þó með því at þú þykkisk eigi yfrit fróðr um þat vera, þá kalla ek betra spurt en úviss vera, ok þarf fyrir því at andsvara, at spurt er. En þar ganga margir hlutir til, sem fyrr var sagt, at menn vilja vera konungsmenn heldr en heita kotkarlar at eins at nafni.

Nú er þetta fyrst til andsvara, at konungrinn á alt ríkit, ok svá alt fólkit, er í er ríkinu, ok eru allir þeir menn, er í hans ríki eru, skyldir hánum til þjónostu, þegar hans nauðsynjar krefja; ok á konungr kost at krefja hvern bónda, er hánum sýnisk til vera fallinn, annattveggja í sendifarar til útlenzkra hǫfðingja, ef nǫkkurir eru til fœrir fyrir mannvits sakir; svá ok ef konungr krefr bœndr til skipstjórnar í her úti með sér, þá verðr hverr at fara, er til verðr nefndr, þóat hann sé eigi handgenginn at ǫðru, en þegn hans. Ok þóat konungr krefi einnhvern klerk eða byskup or ríki sínu í sendifarar til annarra konunga eða páva, ef svá vill hann, þá verðr sá at fara, er kvaddr er, nema hann vili sæta fjándskap af konungi ok vera rekinn or ríki hans.

Nú með því at allir menn eru skyldir með konung til þjónostu, þeir sem í eru ríki hans, hví mun þá eigi hverjum vitrum manni þykkja mikill munr undir því vera, at hann sé í fullu konungs trausti ok hans vináttu, hvat sem til handa kann at berask við aðra menn um viðrskipti, ok vera yfirmaðr fóstbrœðra sinna ok stjórna til blýðni við konung sinn, ef þeir vilja eigi áðr hlýðnir vera, heldr en heita kotkarl ok vera æ undir annars stjórn, ok þá náliga skyldr sem áðr. Ok skalt þú þat víst vita, at eigi er þat nafn fyrirlítanda, svá sem svívirðingarnafn, at heita húskarlar konungs, heldr er þat mikit sœmdarnafn hverjum er þat nafn fær; því at bæði lendirmenn ok hirðmenn, ef þeir letjask at herfǫrum, ok vilja heldr elska bú í heruðum fyrir nǫkkurs þungleiks sakir, þá vilja þeir þó eigi missa húskarls nafns at heldr fyrir sœmdar sakar ok trausts. Nú með því at þér þykki nǫkkurs vanspurt eða vansvarat um þetta mál, þá megum vit enn auka þessa rœðu, ef þér sýnisk.

Sonr: Þessa máls er náliga yfrit spurt með eptirleitan, en þat er nú svá skýrt fyrir mér með góðum ok gnógum svǫrum, at mér sýnisk sem eigi megi maðr missa konungs trausts, ef hann vill með øruggleik um sitt mál búa, með því at allr er fjǫldinn mislyndr ok újafngjarn hverr við annan, nema þeir einir eigi, er bæði þiggja af guði mannvit ok sannsýni, en þat eru einkamenn en eigi alþýða. Nú með því at enn er nǫkkut vanrœtt um konungs þjónostu eða siðu, þá fýsir mik enn framar yðarrar rœðu til þess, at ek mega eigi vera úfróðr um þá hluti, er mik forvitnar.

Faðir: Um þá konungs húskarla er nú at rœða, er helzt verða áskynja, hvat góðir siðir eru í konungs fǫruneyti, ef þeir vilja hug á leggja; en þeir verða þó hvárirtveggja, ok þeir þó færri optast, er fleiri skyldu. En þessir konungsmenn, er nú skulum vit um rœða, þá hafa þau aukanǫfn með húskarla nafni, at þeir heita hirðmenn. En þat nafn verðr sumum rétt gefit, en mǫrgum er þat aukanafn. En þeir er þat skipuðu fyrir ǫndverðu, þá settu þat á góðan grundvǫll, fyrir því at hirðmaðr þýðisk svá sem hirzlumaðr ok gæzlu, ok skulu þeir er þetta nafn vilja með réttu eignask, vera réttir hirzlumenn ok gæzlumenn konungs ok alls konungdómsins. Þeir skulu gæta jafngirndar endimarka milli allra manna í ríkinu, þar sem þeir verða nær staddir málum manna; þeir skulu ok gæta hœveski ok góðrar atferðar ok allra nýtra siða; því at þeir eru jafnan næstir konungi um alla hluti, þeir gæta lífs konungs ok hans líkams bæði um nætr ok um daga, þeir eru ok jafnan með konungi at áti ok at drykkju, á málstefnum ok ǫllum góðum samvistum, svá sem nábornir frændr.

Þessir menn eigu með réttu at heita herrar at nafni af ǫllum mǫnnum þeim, er lægri nǫfn bera en þeir bera sjálfir; því at þeir eru svá sem landstjórnarmenn, ef þeir halda þeim siðum, sem byrjar nafni þeirra. Þessir eigu at vera valdir af ǫllum mǫnnum, eigi at eins af kyngǫfgum ættum eða fésterkum, heldr eigu þeir sjálfir, er til þess nafns verða kosnir, at vera algǫrvir at ǫllum hlutum, hvárttveggja at kyni, fé ok hjartaprýði ok hœveski, ok þó hinir siðsǫmustu. Þeir eigu ok at gæta allskyns ráðvendi umfram aðra menn, svá at þeir kunni á því góða skilning, hverir hlutir elskandi eru fyrir sœmdar sakar ok góðrar meðferðar, eða hverir hlutir hatandi eru fyrir úsœmdar sakar eða skemdar, fyrir því at hvar sem þeir koma þá líta allra manna augu til þeirra siða ok meðferðar, ok allir hneigja sín eyru til þeirra orða, ok vænta þess allir, sem vera ætti, at þeir munu svá miklu framar vera en aðrir menn um siðu sína ok meðferðir, sem þeir verða meiri návistarmenn konungs at þjónustu eða yfirlæti en aðrir menn. Ok ef þessir menn vilja eignask þau nǫfn, sem þeim eru gefin með húskarla nǫfnum, þá verða þeir at flýja allan þorparaskap ok alla úhœvesku, ok verða þeir frá mǫrgu at halda sik umfram aðra menn, því er skammsýnilig girnd mun beiðask; því at margir hlutir verða hœveskum mǫnnum til skemdar bæði í orðum ok í verkum, ef þeir gæta eigi vel tungu sinnar ok meðferðar, er þorpurum verðr engi skǫmm í, þóat hann hafi frammi.

Svá kann ok optliga til at bera, at hœveskir sendimenn af ǫðrum lǫndum komi til konungs fundar ok hans hirðar, ok hyggja þar því gǫrr at hans þjónostu ok hœveski hans ok hans hirðar ok ǫllum siðum í hans hirð, er þeir eru sjálfir hœveskari. Ok ef þeir koma heim aptr til síns lands, þá segja þeir slíka siðu ok ǫll ǫnnur tíðendi, sem þeir sá eða heyrðu með þeim konungi, er þá váru þeir tilsendir. En ǫll þau tíðendi, er til annarra landa koma ok flytjask um hǫfðingja, ok verða þau með sǫnnu flutt, þá er þat optast, at þau snúask annathvárt til háðs ok gabbs eða til sœmdar.

Þat kann ok optliga til handa at bera, at konungar þurfu sjálfir at finnask, ok tala um skipan ok setning þá, er vera á landa þeirra á meðal, ok verðr þat jafnan hinna beztu manna samfundr, þar sem konungar eigu stefnur sínar; þá koma með þeim til stefnu hǫfðingjar þeirra, erkibyskupar, jarlar ok ljóðbyskupar, lendirmenn ok hirðmenn eða riddarar, ok verðr þá vandliga at hugt hœvesku eða siðum allra þeirra, er þar koma saman, hinna ríku fyrst, ok því næst allra annarra, því at þar skygnir hverr um annars athæfi. Ok ef funninn verðr einnhverr konunganna úhœveskr, eða einnhverr hǫfðingja annarra, þá verðr sá þegar fyrir spotti ok háði, ok svá haldinn sem einnhverr þorpari. Ok þóat hirð einshvers konungs verði fundin úhœvesk eða eigi vel siðug, eða allra helzt ef þjónosta hans verðr eigi hœveskliga eða með fǫgrum siðum framflutt í hans herbergi, þá verðr dœmdr úhœveskr konungr sjálfr, ok kalla svá allir, ef hann væri hœveskr sjálfr eða vel siðugr, at þá mundu allir siðask af hánum. En svá kann þó til at bera, at hœveskr hǫfðingi hljóti mikla skǫmm fyrir úhœvesks manns sakar ok úsiðugs, ok væri fyrir því mikit undir, at þeir kynni góða skilning á ǫllu, hvárt vel bæri eða illa, er þess girnask at vera nágǫnglir konungi með fǫgru nafni ok sœmiligu; því at sá á eigi mikillar sœmdar ván af konungi síðan, er hann verðr hánum at úsœmd, þar sem margir koma sœmdarmenn saman, ok hánum þótti mikit undir at halda sinni sœmd; en þat er í ǫllum stǫðum, því at konungr á hvergi úsœmd at bera; ok hagar þá siðleysa ok úgaumgœfi eigi vel fyrir manni, at hann láti með svívirðing ok fjándskap sœmiligt nafn sitt, gott yfirlæti ok fagra þjónostu, þóat hann haldi lífi sínu eða limum; en verða má hann konungi sínum svá mjǫk at úsœmd, at hánum sé heimill hæðiligr dauði fyrir, ok svá mǫrgum frændum hans.

Nú eru slíkar greinir bæði á þjónostum ok nǫfnum í konungs hirð, sem nú hefir þú heyrt. En ef þér þykkir nǫkkut vanspurt þar um, þá máttu nú fleira spyrja, ef þér sýnisk.

Sonr: Mér virðisk svá sem nú megi eigi án vera, at þessarri rœðu sé meir framhaldit, ok vil ek nú víkja minni rœðu eða spurning til einshvers upphafs þess, er mér verði enn ljósara fyrir augum, hversu maðr skal fyrir konungs andlit koma, ef hann vill sér sœmdar leita, eða hversu hann megi sik svá halda síðan, at hann ǫðlisk þessa hluti alla, er nú hafit þér um rœtt. Nú berr svá til, at mik fýsi þess at fara til konungs, ok vil ek hánum þjóna; með því at faðir minn ok frœndr hafa konungum þjónat fyrir mér, ok hafa aflat sér sœmdar ok góðs yfirlætis af konungi með þjónostu sinni, þá er líkligt at ek mun slíks girnask sem frœndr mínir hǫfðusk at fyrir mér. Nú með því at slíks er ván, þá vil ek þess yðr biðja, at þér vísit mér nú svá til, hvert upphaf ek skal hafa at mínu máli, þá er ek vil til konungs fundar leita, svá skilvísliga, sem nú fylgði þér mér sjálfir til fundar við konung. Vísit mér á hvártveggja um látgœði mitt eða um klæðabúnað eða orðaskipan, ok alt annat athæfi þat, er vel beri fyrir konungs augliti. Nú hefi ek spurt at sinni sem mér sýnisk, en þóat eigi sé svá fróðliga spurt sem þurfti, þá verði þér nú gǫra svá sem fyrri, at ætla hvártveggja, spurningina af minni hendi en svǫrin af yðarri hendi.

Faðir: Ekki er þessa máls svá úfróðliga spurt, at eigi má vel svara, því at slíkar spurningar þurfti margir menn, ef þeir vilja sín mál flytja láta við ríkismenn; ok leita færri svá vandliga eptir sínum málum sem þurfti. Nú vil ek því lýsa fyrir þér um þessa hluti, er þú hefir spurt, sem mér sýnisk sannligast ok fróðligast.

Nú kemr þú þar sem konungr er fyrir staddr, með þeim erendum er þú vilt þýðask hann, þá skaltu spyrjask um vandliga, hverir þeir menn eru með konungi, er optast eru vanir at flytja mál manna fyrir konungi, svá at hánum liki bezt þeirra rœða. En þegar er þú verðr sannfróðr, hverir þeir eru, þá skaltu þá fyrst þýðask ok gera þér at vinum, en því næst sýna þeim þitt erendi, ok biðja þá þitt mál fram flytja. En ef þeir taka við þínu máli, þá kunnu þeir bezt tíma ok stundar at leita til konungs fundar ok viðrœðu, er optast eru á tali við hann.

En ef þat verðr um þann tíma, er konungr sitr yfir borðum, at þú skalt þá þíns máls leita, þá haf þú á því góða njósn, at konungr sé þá í blíðu skapi ok í góðum hug. En ef þú verðr þess varr, at hugr hans sé nǫkkut úblíðr, eða er hann reiðr um nǫkkut mál, eða hefir hann nǫkkur skyldarmál þau at rœða, er þú ætlar eigi þitt mál rœða mega fyrir þá sǫk, þá lát þú hvílask þann dag þína rœðu, ok leita ef þú megir finna hann í betra tíma annan dag. En ef þú verðr þess varr, at konungr er í blíðu skapi, ok hann hefir engi nauðsynjamál um at véla, þau er eigi megir þú flytja þitt erendi fyrir þá sǫk, þá bíð þú þó þess at, er hann er náliga mettr.

En klæðabúnaði þínum skaltu áðr hafa svá háttat, at þú sér klæddr ǫllum góðum gangvera, þeim sem þú hefir vildastan til, ver hosaðr ok skúaðr; eigi skaltu ok kyrtilslauss vera; þvílíka yfirhǫfn ok, sem þú hefir vildasta til. Vel þér þau klæði jafnan til hosna, er brúnuð sé at lit; þat þykki ok eigi illa bera, at maðr hafi svart skinn til hosna, en ekki ǫnnur klæði nema skarlat sé. Kyrtil máttu ok hafa með brúnuðum lit, eða með grœnum eða rauðum, ok þó góð klæði ok sœmilig. En línklæði þín þá skaltu láta gera af góðu lérepti ok þó lítil efni í; ger stutta skyrtu þína ok ǫll línklæði létt vel. Ætla jafnan góðum mun styttri skyrtu þína en kyrtil, því at engi maðr hœfeskr má sik prúðan fá gǫrt af hǫr eða hampi.

Skegg þitt ok hár skaltu láta virðuliga gǫra, áðr en þú gengr fyrir konung, eptir þeim siðum sem þá eru í hirð, er þú leitar til hirðar. En er ek var innan hirðar, þá var þat siðr í hirð, at hár var skorit styttra en eyrnablǫð, ok kembt svá síðan umhverfis, sem hvert hár vildi bezt falla, ok var síðan skorinn stuttr toppr yfir brúnum. En um skegg var þat siðr þá at gǫra stutt skegg ok snøggvan kamp, ok var síðan rakat jaðarskegg á þýðversku; ok er eigi víst, at síðar komi sá siðr, er fegri sé eða betr sómi í herliði at hafa.

En nú berr svá at, at þú þykkisk búinn vera til konungs fundar, hvártveggja at klæðabúnaði ok ǫðrum hlutum, ok kemr þú í góðan tíma, ok fær þú leyfi til inngǫngu af durverði, þá verðr þú svá at hátta þarkomu þinni, at þér fylgi nǫkkurr liðligr þjónostumaðr. En þóat þit fáit báðir leyfi til inngǫngu, þá láttu hann eigi fylgja þér lengra en innan dura, eða innar at stallara stóli hit lengsta, ok lát hann gæta skikkju þinnar; en þú gakk skikkjulauss inn fyrir konung, ok haf áðr kembt hár þitt slétt ok strokit skegg þitt vel. Hvárki skaltu hafa hǫtt né húfu né kveif á hǫfði, heldr skaltu úhuldu hári ok berum hǫndum fyrir ríkismenn ganga, með blíðu andliti ok hreinsuðum ǫllum líkama ok limum; þá menn skaltu ok hafa í gǫngu með þér, er þitt mál skulu framflytja. Ven þik at bera hǫfuð þitt rétt, ok svá allan líkam þinn þá ven þú vel réttan, þegar þú gengr; ven þik gangprúðan vel, ok þó eigi einkar seint at ganga.

En er þú kemr fyrir konung, þá skaltu hneigja hánum lítillátliga, ok heilsa hánum með þessum orðum: "Guð gefi yðr góðan dag, herra konungr!" En ef konungr sitr yfir borði, þá er þú kemr fyrir hann, þá láttu þik eigi þat henda, er margan hendir skamvísan, at þú styðisk við konungs borð, enn síðr leggsk þú á sem úsiðug fól gǫra; heldr nem þú staðar svá fjarri borði, at alla þá þjónostu, er til konungs borðs byrjar, megi vel flytja at œrnu rúmi meðal borðs ok þín. En ef eigi eru borð fyrir konungi, þá gakk þú svá nærri konungs sæti, at œrit sé rúm til allrar þjónostu millum þín ok fótskemla þeirra, er fyrir eru konungs sæti. Hendr þínar skaltu svá láta liggja, er þú stendr nærri konungi, at hin hœgri greip spenni um hinn vinstra úlflið, ok lát síðan hendr þínar í tómi rekjask niðr fyrir þik, sem þeim er hœgast.

Því næst skulu þeir menn flytja erendi þitt fyrir konungi, er til þess eru ætlaðir. En ef þú berr svá gæfu til, at þat má þegar fremjask eptir þínum vilja, þá skaltu ganga til handa konungi, ok því næst í lǫguneyti við hirð hans, eptir þeirri siðvenju sem þeir kenna þér, er þitt mál flytja. En ef konungr heitr þér ok nefnir þér stefnudag, nær þat skal lúkask, þá verðr þar til at standa. En ef konungr skýtr því máli á frest, ok mælir svá, sem eigi er minst ván, at "mér er þessi maðr eigi kunnr, hvárki at sýn né siðum, ok kann ek því máli eigi svá bráðliga at andsvara, fyrr en ek sé gǫrr spekt hans ok aðrar meðferðir", þá er því máli lokit at sinni; en þú verðr at leita þíns máls at tómi ef þér sýnisk, ok vita ef þú hittir eitthvert sinn í þann tíma, at vild þín megi framganga.

En þá hríð er þú vilt til konungs stunda, þá þarftu víst þess við, at þýðask hina beztu menn ok hina vitrustu, ok verða þeim í nánd optast kendr, er konungi eru kærastir, ok tak þó alla neyzlu, þá er þú þarft, af sjálfs þíns kostnaði, meðan þú ert lengst í þeirri raun, nema þér verði nǫkkuru sinni boðit af konungs hendi til hans borða. Ok láttu þó þik eigi þat henda, sem margan úfróðan hendir, at þú girnisk því meira annars kostnaðar, sem þú sér, at þér verðr optar til boðit, at eigi beri svá til, at ráðvandir menn virði þér til sinku ok offramsœkni, ok verði þeir þá úvinir þínir, er áðr eru félagar þínir ok vinir. Nú verðu lastvarr ok athugall um slíka hluti, at þeir eigi berisk þér til handa fyrir gáleysis þíns sakir.