Bókastaðir

Sonr: Þessir hlutir skiljask mér allir vel, ok þykki mér víst sannligt, at svá muni vera; en þó eru enn þeir hlutir, er þér gátut litlu fyrr í yðarri ræðu, er ek vil enn með yðru leyfi til forvitnask. Þér sǫgðut svá, at báðar síður heimsins væri kaldar, jafnvel hinn syðri sem hinn nørðri; en ek heyri þat alla menn segja, þá sem sunnan af lǫndum koma, at þau sé æ þess heitari, er maðr ferr sunnar; svá ok allir þeir vindar er or suðrættum koma, þá eru þeir bæði blautari ok hlærri en aðrir vindar. Svá gera þeir vindar ok iðuliga um vetrum góðan þey, þóat aðrir vindar sé svá kaldir, at frost standi af ok ísa leggi. En þá er varmt er sumar, þá er þó æ jafnan sunnanvindr hlærri en aðrir vindar. Nú ef yðr leiðisk eigi spurning mín ok þœtta ek eigi ofmargs spyrja, þá vilda ek enn biðja yðr, at þér veittit svǫr þessarri spurning.

Faðir: Þá er ek sagða yðr, at á himnum váru skipaðir þrír vegir torfœriligir, einn brennandi en tveir kaldir, þá gat ek þess, at hinn heiti vegr beygisk or austri ok í vestr. En ef ek hefi þat sagt með réttri skipan, þá ætla ek víst, at jafnkǫld sé at því í syðri síðunni sem í nørðri; en þó ætla ek ǫll þau lǫnd, er liggja nær hinum heita veginum, hvárt sem þau liggja fyrir sunnan hann eða norðan, þá ætla ek ǫll þau heit vera, en hin ætla ek kǫld vera lǫndin, er fjarri liggja á hvárritveggja síðunni. En þar er þú gazt þess, at allir menn segja lǫndin æ því heitari, er sunnar ferr, þá ætla ek þat því valda, at þú munt engan þann funnit hafa, er jafnlangt hafi suðr á lǫnd farit frá þeim heita veginum, sem þessi lǫnd liggja norðr ifrá, er nú hǫfum vér um rœtt.

En þar sem þú rœddir um þat, at vindarnir þeir sem or suðrættum koma eru varmari en aðrir, þá er þat líkt at hann verði varmr til vár at koma, þóat hann blési af sunnanverðri frosinni heimsins siðu, þvíat hann blæss gegnum boginn hring brennanda vegar, ok kemr hann því varmr norðr ígegnum hann, þóat hann blási kaldan sunnan til. Ok ef menn byggi jafnnær hinum kalda veginum á syðri siðu, sem Grœnlendingar búa á hinni nørðri, þá ætla ek víst, at jafnvarmr kœmi norðanvindr til þeirra sem sunnanvindr til vár; þvíat svá eigu þeir norðr at líta til miðs dags ok allrar sólar rásar, sem vér eigum suðr at líta, er fyrir norðan búum sólina.

Þat sem fyrr hǫfum vit um rœtt, at um vetrum er hér sólargangr lítill, en svá mikil gnótt um sumarit, at náliga er alt sem einn dagr sé, nú skaltu á því marka, at vegr sólarinnar er einkum breiðr, ok er eigi rás hennar svá mjó eða bein, sem hon renni jafnan á einum streng. En þegar hon tekr hinar yztu renslur á skáðum veg til suðrs, þá hafa þeir sumar ok nógan sólargang, er búa á yztum siðum heimsins til suðrs, en vér hǫfum þá vetr ok eklu sólargangs. En þegar sem sól tekr hina yztu renslu til norðrs, þá hǫfum vér yfrinn sólargang, en þeir hafa þá kaldan vetr; ok ferr svá jafnan, at hon stígr þá upp til norðrs, er hon stígr niðr til suðrs, en þar hon stígr niðr til norðrs, þá tekr hon at vaxa til hinnar syðri siðu.

Þat skaltu ok vita, at svá ferr dœgraskipti sem sólargangr; þvíat sumum stǫðum er þá miðr dagr, er sumum stǫðum er mið nótt; en sumum stǫðum rennr þá dagr upp ok lýsir, er sumum stǫðum tekr at rǫkkva ok nátta; þvíat jafnan fylgir dagr sólinni ok ljós, en skugginn flýr sólina ok sœkir þó eptir henni æ sem hon líðr undan, ok er þar jafnan nóttin sem skugginn er, en þar jafnan dagr sem ljósit er. En nú ef þessir hlutir skiljask þér allir vel, er vit hǫfum nú um rœtt þessar stundir, hvárttveggja um dœgrafar eða sólargang, eða allir aðrir þeir hlutir er vit hǫfum þar um rœtt, þá máttu vera fyrir því fullgóðr farmaðr, at fáir munu um slíka hluti fleira spurt hafa en þú.

Sonr: Víst þœtti mér nú fróðleikr í vera, ef ek mætta alla hluti þá muna, er þér hafit mér nú kunniga gerva. Svá þykkjumk ek nú þat finna í yðarri rœðu, at yðr þykkir yfrit margra hluta ek hafa spurt í þessarri rœðu. En ef yðr leiðisk eigi spurning mín, þá er sú enn ein lítil spurning, er ek vilda til forvitnask með yðru leyfi, ok mér þykkir horfa til farmanna iðróttar.

Þér gátut þess mjǫk lǫngu í yðarri rœðu, at þat byrjaði þeim mǫnnum er farmenn vilja vera, at vera árbúnir um várum, ok sjá við því at vera um haustum lengi í hafi, en á tíma kváðut þér eigi, nær yðr þœtti fyrst til hættanda vera um várum at fara yfir hǫf landa á millum, eða svá ok, nær yðr þœtti síðast til hættanda yfir hǫf at fara um haustum. Þess gátut þér, með hverjum atburð hǫfin tóku at lægja storma sína, en um þat rœddut þér ekki, með hverjum hætti þau taka at úkyrrask; ok vil ek enn gjarnsamliga biðja, at yðr leiðisk eigi at leysa þessa spurning fyrir mér, þvíat mér virðisk, at berask mætti svá at, at þœtti eitthvert sinn nauðsynligt at vita, ok þó fróðligt at kunna.

Faðir: Þeir hlutir er þar rœðir þú nú um, þá er varla sem með einum hætti, þvíat hǫf eru eigi ǫll jǫfn, hǫf eru eigi ǫll jafnstór. Smá hǫf eru skipuð með litlum torfœrum, ok megu menn til hætta flesta alla tima yfir þau at fara; þvíat þar er fyrir litlu at sjá, eins dœgrs byr eða tveggja, þeim mǫnnum er veðrkœnir eru. Þvíat þau eru mǫrg lǫnd, er gott er til hafna í, þegar er menn koma til lands. En hvervetna þar sem svá er tilvaxit, at menn megu biða byrjar í góðri hǫfn, eða elligar sé góðra hafna fyrir ván, þegar maðr kemr fram, enda hafit svá lítit, at eigi þarf lengri forsjá fyrir at hafa en eins dags ferð eða tveggja, þá má yfir slík hǫf hætta næsta í hvern tíma er sýnisk. En þeim er leið er skipuð með torfœrum meirum, annathvárt með lǫngu hafi rastafullu, eða elligar sé þeirra landa ván fyrir stafni, er háskasamligar hafnir eru í, annathvárt fyrir skerja sakar eða boða eða grunna eða stórra sanda, þá er hvervetna þar sem svá er tilvaxit, at mikla forsjá þarf fyrir at hafa, ok eigi má þar síðarliga til hætta at fara yfir slík hǫf landa meðal.

En þar er þú leitaðir eptir tíma, þá þykki mér þat sannligast, at varla sé síðar til hættanda yfir hǫf at fara en í þann tíma, er inngengr ǫndverðr October; þvíat þá þegar taka hǫf mjǫk at úkyrrask, ok vex þeirra stormr jafnan síðan því meir, er síðar er á hausti ok nærmeir sœkir vetri.

En í þann tíma er inngengr septima decima kal. Novembris, þá tekr austanvindr at úgleðjask ok þykkisk vera aftignaðr eptir brauttekinn hǫfuðbúnað gulligrar kórónu. Því næst setr hann á hǫfuð sér skýþaktan hǫtt, andvarpar af þjósti miklum svá sem syrgjandi eptir nýfenginn skaða. En þá er landsynningr lítr úfagnað granna síns, þá hryggisk hann með tvefaldri sorg. Sú er hans ǫnnur sorg, at hann hræðisk slíkt rán sem austanvindr hefir fengit; en ǫnnur er sú, at hann hryggisk af harmi góðs granna síns ok ágæts, hann œsisk af harmi reiðs hugar ok yglir brúnum undir fólgnum skrúfi, ok blæss þjóstsamliga hreytandi slefu. En þá er sunnanvindr lítr reiði násettra granna, þá skrýðisk hann með skýjaðri loðkápu, ok hirðir svá fyrir þeim sinn auð ok ylsamligar féhirzlur, ok blæss harðliga svá sem með óttasamligri vǫrn. En þá er útsynningr verðr varr, at vinátta kólnar eptir rofnar sættir, þá klǫkkr hann af harmi hugar með stórum regnelum, yglir augu yfir tárdǫggu skeggi, belgir hvápta undir þykkskýjuðum hjálmi, blæss af œði með kǫldum regnskúrum, leiðir fram harla þykkvar bylgjur ok brjóstmiklar bárur með skipgjǫrnum áfǫllum, ok býðr ǫllum hafstormum at œsask með kappsamligri reiði.

En þá er vestanvindr sér þat, at hánum kemr af austri hryggligr blástr ok harmsamlig andvǫrp, þar sem hann var áðr vanr þaðan við at taka skinandi geislum með hátíðligum vingjǫfum, þá skilr hann þat gǫrla, at sættir eru sundrslitnar ok uppsagt allri friðargerð, ok hryggisk hann með mikilli kvíðu sakar úfriðar, ok ferr hann í svartan úgleðikyrtil, ok dregr þar yfir sik gráskýjaða kápu, ok kastar ákafliga ǫndu með harmsamligri kvíðu, sitr með snerkjanda nefi ok frottandi vǫrrum. En þá er bráðlyndr útnyrðingr sér þenna hryggleik granna sinna ok lítr skaða sjálfs síns um kveldligar fegrðir, þær er hann var vanr áðr at hafa, þá sýnir hann skjótt lunderni með stríðri reiði, yglir heldr hvassliga brýnn, hreytir harðliga með skrapanda hagli, ok leiðir fram glúmrandi reiðiþrumur með ógurligum eldingum, ok sýnir af sinni hendi ógurliga reiði án allrar vægðar. En þá er norðanvindr saknar þeirrar bliðu, er hann fékk af sunnanvindi, ok mildligra vingjafa, þá leitar hann at sinum fjárhirzlum ok hrósar þá þeim auð, er hann hefir gnógastan til, ok leiðir fram dǫkkvan skima með glæanda frosti, setr á hǫfuð sér ískaldan hjálm yfir jǫkluðu skeggi, blæss stríðliga at haglsfullum skýfjǫllum. En kaldr landnyrðingr sitr reiðuliga með snjódrifnu skeggi ok gustar kaldliga vindþrǫtnum nǫsum, eitlar augum undir hrímfrosnum brúnum, snerkir kinnr undir kaldskýjuðu enni, hvetr hvápta með ískaldri tungu, blæss af þjósti með smogligu rennidrifi.

En at sundrslitnum friði millum þessarra átta hǫfðingja ok alœstum vindum með stormsamligri ákefð, þá gørir mǫnnum úfœrt yfir hǫf at fara landa á millum með mǫrgum torfœrum: dagr skemmisk, en nótt myrkvisk, haf úkyrrisk, bárur styrkjask, en ádrykkir kólna, regn stœrisk, en stormr kveikisk, boðar vaxa, en strandir synja góðra hafna, menn dæsask, en skipfarmi kastar, ok týnisk iðuliga mikill mannafjǫldi sakar ofmikillar tilhættni; sálur eru lagðar undir háskasamliga dóma fyrir vangæzlu sakar ok skjótligs dauða.

Nú er fyrir því ǫllum vitrum mǫnnum viðrsjánda, at verða siðarliga í hǫfum staddir, þviat við mǫrgum háskum er at sjá ok eigi við einum, ef maðr hættir of mjǫk undir slika tíma. Nú er fyrir því þat betr tilætlat at fara meðan bezt er sumars, at þat er ván verr ef illa hlýðir, meðan vel er fyrir séð ok vitrliga; en þat er víst betr en ván er at, ef þat ferr vel, er heimskliga er til ráðit eða ætlat fyrir ǫndverðu, þóat þat hlýði stundum. Þat kalla ek vitrligra til ætlat, at maðr siti, meðan svá mikilla háska er ván, ok neyti með góðu hófi ok róligri hvild um vetrinn þess, sem hann aflar með starfi um sumarit, heldr en hann egni til þess með sínu sjálfræði, at hann týni allri þeirri aflan á litilli hríð, er hann starfaði til um sumarit. En allra mest er fyrir sjálfum sér at sjá, þviat hann aflar aldrigi síðan, ef svá illa berr til, at hann fylgir tjóni sjálfr.

Sonr: Nú er þetta vel ráðit, at ek jók mína spurning í næstu rœðu, þviat ek hefi bæði fengit af yðr síðan fróðlig svǫr ok þó nytsamlig ǫllum þeim, er vit hafa til at skilja ok sér í nýt fœra þessa hluti, er nú hafit þér um rœtt. Fyrir því vil ek biðja yðr enn, at þér talit með nǫkkurum orðum um þat, hversu snemma um várit yðr þykki tilhættanda vera í hǫf at fara landa á millum með ákveðnum tíma, eptir því sem ek beiddumk í hinni fyrri spurningu.

Faðir: Flestǫll hǫf fyrir utan hin stœrstu hǫf, er mǫnnum vel tilhættanda yfir at fara í þann tíma, er ǫndverðr Aprilis gengr inn; þviat í þann tíma er inngengr septima decima kal. Aprilis, þá tognar dagr, sól vex, en nótt skemmisk, norðanvindr fægir vægiliga andlit himins með svalri ok léttri veðrblǫku, ok sópar brott alla illviðris bakka ruglanda skýs, ok beiðisk nýrrar sættargerðar með bliðri eptirleitan, ok setjask þá á nýja leik grið allra vinda á millum, þviat þá girnask þeir allir at taka hvíld eptir móðliga reiði ok erfiðligan blástr, ok samtengisk þá annat sinni ný sætt þeirra á meðal, eptir því sem fyrr var sagt, þá er um þeirra sættargerð var rœtt; létta regnskúrir, bárur lægjask, áfǫll minka, ok dvinar allr proti þjótanda hafs, ok létta allir stormar, kemr ró eptir hvíldarlaust rót.

Nú hefi ek gǫrt sem þú beiddisk ok sýnt þér hvárntveggja tíma með ákvæðum, bæði um haustum ok um várum, nær mér sýndisk ráðuligast at fara yfir hafs háska. Svá hefi ek ok þá tíma þér kunna gǫrva, er mér þykkja heldr til hvílda fallnir en fara. Markat hefi ek ok með nǫkkurum orðum fyrir þér birting lopts eða þau endimerki, er skipuð eru í himnum, hvárttveggja þau er torfœrilig eru, ok svá hin er fœr eru. Ok ef þú mant alla hluti þessa inniliga, er nú hefi ek rœdda fyrir þér, þá muntu eigi taldr vera með úfróðum farmǫnnum, ef þú vilt þessarrar iðróttar freista. Nú er ráð at festa hluti alla vel í hug þér fyrst, er nú hefir þú heyrða, en síðan er kostr at spyrja fleira ef sýnisk.

Sonr: A hinum næsta fundi, er ek var á tali við yðr, herra! þá heyrða ek af yðrum munni spakliga rœðu ok nytsamliga, hverjum er nema vill, til þeirrar iðróttar sem sú rœða var um gǫr, ok hefi ek síðan þá rœðu hugleidda, ok vænti ek, at ek muna mjǫk hugfest hafa til minnis flesta alla þá hluti, er þar var umtalat, hverja gæfu sem ek ber til fram á leið at fylgja; en ek munda þó þess þurfa, sem hverr annarra, at fylgja vel ǫllu því, er maðr verðr góðs áskynja; eru ok vænni þeir til er hugleiða en hinir er gleyma. En hverja gæfu ok auðnu sem ek ber til at fylgja, þá fýsir mik þó at nema, meðan þess er kostr. Nú með því at þeir hlutir eru enn í hug mér, er mik fýsir at spyrja, þá vil ek fyrri leyfis biðja til rœðu, en ek byrja þá hluti, er mik forvitnar, en síðan vænta andsvara, er ek hefi mína rœðu flutta.

Faðir: Þat er næst rœddum vit um kaupmanna líf eða atferðir, þá ætla ek, at vit mintumk þeirra hluta flestra, er þar var mest nauðsyn um at rœða, ok þess vænti ek, at sá maðr mun eigi illa heitinn í atferð sinni, er þat varðveitir vel í alla staði, er þá var rœtt. En ef þik forvitnar ok fýsir enn nǫkkut framar þar um at spyrja, þá vil ek blíðliga svara, ef ek kann; ok þóat þú vilir byrja aðra rœðu, þá vil ek gjarna svara, ef ek hefi fróðleik til, ok skaltu í leyfi spyrja sliks, er þik fýsir, en slíkt verði til andsvara af minni hendi, sem guð gefr efni til.

Sonr: Þá rœðu er næst heyrða ek yðr segja um kaupmanna iðrótt, þá var hon með glǫggvara fróðleik framflutt í svǫrum en í spurning, ok vil ek nú láta þá rœðu hvílask. Nú með því at ek ætla þeirrar iðróttar at freista með yðru leyfi, þá kann þat at vera, at mjǫk langt verði millum okkarra funda; en ef ek em yðr fjarri, þá er engi ván, at ek eiga kost yðars ráðs at leita, þóat ek vilda, ef hugr girnisk nǫkkurs annars ráðs ok iðróttar en vera kaupmaðr. En þóat vit finnimk heilir at guðs vilja, þá sýnisk mér þó vel ráðit, at ek spyrja þeirra hluta, er forvitni mín beiðisk, meðan ek á vísan kost til orlausnar. En fyrir því er allra skyldast at nema úkunna hluti, meðan er þess er kostr, at eigi er víst, hvárt þá er kostr at spyrja, er víst þœtti nauðsyn at forvitnask.

Nú ef svá kann at berask, at mér verðr kunnigr kaupmanna siðr eða úkunnra landa heimanfǫr, ok fýsir mik til konungs at fara ok sjá þar meira ágæti í siðum en í kaupfǫrum sá ek, þá vilda ek gjarna heima nema af yðr þá siðu, sem í konungs fǫruneyti væri nytsamligastir at kunna, þóat eigi sé víst, at ek þurfa þar til at taka. Nú ef yðr sýnisk eigi slík forvitni þarflausa, þá vilda ek at þér gerðit mik fróðan af þeim siðum, er nu hefi ek um rœtt.

Faðir: Eigi má þat þarflausu kalla, at forvitnask þá siðu, er með konungi eru ok hafa þarf, fyrir því at þar er upphaf allra góðra siða ok kurteisi, ef eptir því ferr sem skyldi, ok fornt er upphaf til. En þó er varla sem einfaldr sé siðr með konungi, þviat þar eru margfaldar þjónostur ok embætti, ok eru þeir flestir allir í minni siðargæzlu, er minni eru í þjónostu. Ok þeir er ágætir eru í þjónostu, þá skilr þá enn mikit um siðu eða atferðir, ok er því verr, at optast verða þeir færri, er varðveita hina beztu siðu, heldr en hinir er meðalsiðarmenn eru eða varla svá. Nú veit ek eigi hvárra siðu er þik forvitnar, þeirra er beztir siðarmenn eru eða hinna er fleiri verða saman.

Sonr: Þat mundi mér vel gegna, ok hverjum þeim er forvitnask vill úkunna hluti, hvárt sem þat er um siðarnám eða annan fróðleik, at hverr nemi þat er bezt væri ok nytsamligast, þviat þeir eru færri meistararnir, er þat kunni at kenna, ok alt er þat ok tornæmara, en hitt er fánýtt er eða með ǫllu engu nýtt. Nú með því at ek heyri þat, at á hvárutveggja mun grein vera, á þjónostu manna ok svá á siðum í hirð konungs, þá vil ek nú þess biðja, at þér gerit mér kunna alla þá skipan, er þar er, ok skýrit fyrir mér hver grein á þjónostu er, eða hvat hverri þjónostu fylgir; svá ok um siðu, hverir þeir eru, er yðr sýnask góðir ok víst nauðsynligir at nema þeim, er konungi vill með sœmd þjóna, eða svá ok hverir víst eru viðrsjándi ok hafnandi, ef maðr vill siðarsamr vera. Ok leita ek því svá vandliga eptir þessarri rœðu, at ek hefi sét marga þá menn koma or konungs fǫruneyti, er ek hefi gǫrla at hugt þeirra siðum, ok hafa mér sýnzk þeir flestir allir því nær kurteisir, eða varla svá, sem hinir, er aldri kómu til hirðar. Nú veit ek eigi, hvárt er heldr er, at ek kann enga skyn á hvat kurteisi er, eða er svá sem mér hefir sýnzk.

Faðir: Ef þér verðr þess auðit at koma til hirðar, þá þarftu þat at varask, er þá hendir, er siðlausir koma til hirðar ok hœveskulausir koma frá hirð, ef þú vilt bæði heita siðgóðr ok hœveskr. En með því at þú hefir eptir leitat, hver grein á er þjónostum eða siðum í konungs hirð, þá skal þat nú skýra fyrir þér, ok svá hvat þeim veldr, er úhœveskir koma þaðan ok illa siðaðir. Því er likt, ef skynlauss maðr ferr til hirðar, sem úfróðr maðr fari til Jórsala eða skilningarlauss komi í skóla góðan. Ef úfróðr maðr ferr til Jórsala, þá trúir hann sjálfr, at hann sé fróðr, ok segir ífrá sinni ferð, ok þat flest, er fróðum manni þykki enskis vert nema gabbs ok háðs. Svá gerir ok hinn skilningarlausi, ef hann kemr frá skóla, þá hyggsk hann þegar vera góðr klerkr, at verðr feginn ok gørir af mikit spott, ef hann finnr þann, er ekki kann með ǫllu; en ef hann finnr nǫkkurn þann, er klerkr er, þá veit hann sjálfr ekki.

Svá verðr ok ef úsnotrir menn koma til konungs hirðar, þá sœkja þeir þegar sína maka, ok nema þat af þeim, er þeim er auðnæmast, ok hann var áðr orðinn mest áskynja, en þat er ekki nema skammsýni ok heimska. En ef hann kemr frá hirð, þá verðr hann slika kurteisi ok siðu at sýna ǫðrum, sem hann nam þar. En þó gǫra þat margir, þeir er af úkunnum stǫðum koma, hvárt sem heldr eru af ǫðrum lǫndum eða hirðum, ok finna þeir þá, er áðr hafa heima fyrir verit, at bera mǫrg tiðendi, ok hyggjask þegar vera sannfróðir bæði um siðu ok tiðendi, er þeir sjá úkunnar þjóðir eða ǫnnur lǫnd, ok allra mest hendir þat skammsýna menn. Nú varask þú, at eigi hendi þik slík úfrœði, ef þú vilt vera vel siðaðr.

En þar er þú leitaðir eptir, hver grein er væri á þjónostum manna í konungs hirð, þá er þat skýranda, ok svá hvat hverri þjónostu fylgir.

Allir þeir menn er handgengnir eru konungi, þá eru húskarlar; en síðan greinisk tign ok vald með þeim, svá sem þeir kunnu til at þjóna, ok konungr vill hverjum gefit hafa. Nú eru þeir einir húskarlar, er innan hirðar eru jafnan með konungi, ok eru þó eigi málamenn, ok eigi skulu þeir þar eta eða drekka, sem hirð konungs matask. Þeir skulu ok þjóna í konungs garði alt þat er ræðismaðr krefr þá til, hvárt sem hann krefr þá til ferða eða til annars verknaðar í konungs garði.