Bókastaðir

Sonr: Því þykki mér vel ráðit, at ek hafa forvitnazk til slíkra hluta, því at margir munu svá úfróðir vera, at eigi munu hafa heyrt slíka hluti fyrr, ok mun þó nú hvártveggja undarligt þykkja, ok þó fróðleikr í flestum er heyra. En með því at mér heyrisk svá í orðum yðrum, at enn mundi þeir hlutir nǫkkurir eptir vera, er undarligir væri, hvárt sem þat væri víst af landsins náttúru eða með einum hverjum ǫðrum hætti, þeim sem umrœðu þœtti verðir vera; þá viljum vér heldr tilmæli veita, at eigi liggi sá hlutr eptir, er yðr þykki umrœðiligr vera, með því at vér hǫfum til tekit þessarrar rœðu.

Faðir: Eru þeir ok enn aðrir sumir hlutir, er undarligir munu þykkja, ok eru þeir eigi af landsins náttúru, heldr af jartegnum heilagra manna, ok vitum til víss at satt er. Sumir hlutir eru ok, þeir er vér vitum eigi víst, hvárt sannir eru eða eigi, annat en af umrœðu manna, ok þat er almæli þar í landinu; en þessa hluti vitum vér víst sanna vera.

Í vatni því sama er vér nefndum fyrr ok Loghri heitir, þá liggr ey ein lítil, er kǫlluð er Inisclodran. Þar var einn heilagr maðr, sá hét Diermicius, ok hafði hann sér þar kirkju, þá er hann sat at. En í þá kirkju eða þann kirkjugarð, er hann varðveitti, þá má ekki kvennkykvendi þar í koma, ok kunnu þau ǫll við því at sjá, hvártveggja fuglar ok aðrar skepnur, þau sem mannvitslaus eru, þá kunnu þetta at varask svá sem menn, ok freistar ekki kykvendi þar í at ganga þenna kirkjugarð, þat er kvennkent er, ok engu hlýðir þóat freisti.

Þar var ok enn í því landi heilagr maðr einn sá er Kevinus hét í bœ þeim er Glumelaga heitir, ok var hann í þann tíma sem einsetumaðr væri, ok gerðisk þessi atburðr í hans tíma, er nú viljum vér frá segja. Þat gerðisk svá til at hann hafði einn ungan mann hjá sér, frænda sinn, þann sem þjónaði hánum, ok unni hann þeim sveini mikit. Sveinn sá tók at sýkjask fyrir hánum, ok varð sótt hans svá þung ok mikil, at hann var banvænn. Þat var í þann tíma um várit í Marcio mánaði, er sóttir manns verða sem hættastar. En þá gerðisk svá til, at sveinn beiddisk af Kevino frænda sínum, at hann skyldi gefa hánum epli, ok sagði at sótt hans mundi þá verða léttari, ef hann féngi þat er hann beiddisk. En til þess var þá ekki líkt í þann tíma, at þá mundi epli fá, því at þá hit fyrsta tók brum at þrútna um várit á ǫllum aldinviði til laufs. En fyrir því at hinn helgi Kevinus harmaði sjúkleik frænda síns mjǫk, ok þat annat, at hann mátti þat eigi fá hánum er hann beiddisk; þá féll hann til bœnar ok bað þess guð, at hann sendi hánum nǫkkura þá hluti, er frændi hans tœki huggan af því, sem hann girntisk. En at lokinni bœn þá gékk hann út ok sásk um, en skamt frá húsi hans þá stóð píll einn mikill at vexti; hann leit upp í kvistu pilsins, svá sem væntandi miskunnar ok þaðan nǫkkurrar hugganar. Því næst sá hann at vaxin váru epli á píli þeim, svá sem vera mundi á apaldri í tíma sinn réttan, ok tók hann þar af þá þrjú epli ok fœrði sveininum. Sem sveinninn hafði etit af þeim eplum, þá tók sótt hans at léttask, ok varð hann heill sóttar þeirrar. En pill sá hefir jafnan síðan haldit þeirri gjǫf, er guð gaf hánum þá, því at hann berr á hverju ári epli svá sem apaldr, ok heita þau jafnan síðan hins helga Kevinus epli, ok fara þau um alt Írland síðan með þessum hætti, at menn eta þar af, ef þeir verða sjúkir, ok þykkjask þeir menn fró á finna, at þau eru góð við ǫllum sjúkleikum manna, en ekki eru þau girnilig til áts fyrir sœtleiks sakar, ef menn hefði þau eigi meir fyrir lækningar sakar.

Margir hlutir hafa ok þar þeir orðit, er helgir menn hafa skjótliga gǫrt með sínum krapti, ok svá munu enn undarligir þykkja. En vér hǫfum nú þá eina hluti rœdda, er með þeim heilagleik váru gǫrvir, at þeir standa enn í dag til vitnisburðar, ok jafnundarligir þykkja enn í dag, sem þá hinn fyrsta dag er þat varð. En þeir aðrir hlutir, er menn halda víst fyrir satt, ok fyrir sanna hluti eru hafðir, þá megum vér nú ok þá vel sýna.

Þar er ok enn í því landi sá staðr einn, er Themar er kallaðr, ok var sá staðr forðum svá sem hann væri hǫfuðsæti ok konungsborg, en hann er þó nú auðr, fyrir því at menn þora eigi at byggva hann. En þessi atburðr gerðisk til þess, at staðrinn varð auðr, at alt fólkit, er í var landinu, trúði því, at sá konungr er þar sæti á þeim stað, skyldi jafnan dœma rétta dóma ok engan annan. En þóat þeir væri heiðnir annars kostar, ok hefði eigi rétta trú til guðs, þá hǫfðu þeir þó þenna átrúnað svá staðfastan, at þeir hugðu þat hvetvetna réttdœmt vera, er sá konungr dœmdi, ok aldri hugðu þeir at rangr dómr mundi dœmask af því konungs sæti. En þar sem hæð þótti vera borgarinnar, þá átti konungr þar kastala fagran ok vel gǫrvan; í þeim kastala átti konungr fagra hǫll ok mikla, þá sem hann var vanr at sitja í yfir dómum manna.

En at sinni gerðisk svá til, at þau mál kómu fyrir konung ok í hans dóm, er annan veg áttu hlut í vinir hans ok kunnir menn, ok vildi hann þeirra máli fulltingja um alla hluti; en annan veg áttu hlut í málinu þeir menn, er hánum var illa við, ok hann var þeirra mikill úvin; ok gerðisk þá svá til, at konungr hallaði meir dómi eptir vilja sínum en eptir réttendum. En fyrir því at þaðan kom rangdœmi, sem ǫll alþýða hugði at koma mundi réttdœmi, þá sneri um sæti því sakar átrúnaðar fólksins, ok snerisk sá kastali um ok hǫllin með ǫllum sínum grundvǫllum, ok svá jǫrðin með, ok snerisk þat upp á jǫrðunni, er áðr vissi niðr, en hús ǫll ok hallir snerusk niðr í jǫrðina, ok hefir svá verit jafnan síðan. En fyrir því at svá mikill undarligleikr varð, þá þora síðan eigi menn þann stað at byggva, ok engi konungr þorir þar síðan sitt sæti at hafa, ok er þar þó hinn fegrsti staðr, er menn vitu á þeirri jǫrðu. Þat er ok mælt, ef menn vildi þann stað byggva, at engi mundi sá dagr yfir koma, er þeir mundu eigi hvern dag sjá nýtt undr.

Þá er þar enn einn sá hlutr í því landi undarligr, er mǫnnum mun þykkja mjǫk útrúligr; en þat segja þó þeir menn, er landit byggva, at hann er víst sannr, ok varð þat sakar reiði eins heilags manns. Svá er sagt, at þá er hinn helgi Patricius boðaði kristni í landi því, þá var þat eitt kyn, er miklu var hánum gagnstaðligara en annat fólk, er í var landinu, ok leituðu þeir menn við at gera hánum margskyns háðung bæði móti guði ok þeim helgum manni. En þá er hann bauð þeim kristni svá sem ǫðrum mǫnnum, ok hann kom á þeirra fund, ok þar sem þeir hǫfðu þing sín, þá tóku þeir þat til ráðs, at ýla at hánum svá sem vargar. En þá er hann sá, at hann mundi sinu erendi litlu fram koma við þetta fólk, þá varð hann mjǫk reiðr, ok bað þess guð, at hann skyldi hefna þeim með nǫkkurum þeim bardaga, er þær kynkvíslir mætti jafnan síðan taka í minning móti sinni úhlýðni. En þær kynkvíslir féngu síðan mikla hefnd ok makliga, ok þó mjǫk undarliga, þvíat svá er frá sagt, at allir þeir menn, er af þeim ættum koma, þá eru þeir jafnan vargar nǫkkura stund, ok renna í skógum, ok hafa slíka fœzlu sem vargar, ok eru því verri, at þeir hafa manns vit til allra véla sinna, en slíka ágirnd ok gráða til manna sem til annarra kykvenda. En svá er sagt, at sumir fá þetta hvern sjaunda vetr, ok eru menn þess á millum, en sumir hafa þetta svá lengi, at þeir hafa sjau vetr um samt, ok fá aldri síðan optar.

Þá er enn einn sá hlutr er undarligr mun þykkja um menn þá, er geltir eru kallaðir. En þessi, er sǫk til, ef menn verða at gelti, at þar sem lið kemr saman, ok skipat með tvennum fylkingum, ok œpa hvárirtveggja heróp ákafliga, þá kann þat at henda blauða menn ok œskufulla, þá sem eigi hafa fyrr í her komit, at þeir láta vit sitt af þeirri ógn ok hræzlu, er þeir fá þar, ok hlaupa síðan í skóga frá ǫðrum mǫnnum, ok fœðask þar sem dýr, ok svá forðask þeir manna fund sem villidýr. En svá er sagt frá fólki þessu, ef þat lifir í skógum tuttugu vetr með þessum hætti, þá vaxa fjaðrar á líkǫmum þeirra svá sem á fuglum, þær er hylja má líkam þeirra með fyrir frosti ok kulda, en engar þær stórfjaðrar, er þeir megi flaug af taka sem fuglar. En svá er mikill sagðr fljótleikr þeirra, at eigi fá aðrir menn nálgazk fund þeirra, ok eigi mjóhundar heldr en menn, þvíat þat fólk má náliga jafnskjótt fara hit efra í trjám sem apynjur eða íkornar.

Þar er ok enn einn sá hlutr er heldr mun undarligr þykkja, er gerðisk í borg þeirri er Cloena heitir. Í þeirri borg er kirkja sú, er vígð er í minning þess heilags manns er Kiranus heitir. En þar gerðisk svá til einn sunnudag, er fólk var at kirkju ok hlýddi messu, þá kom þar sígandi or lopti ofan eitt akkeri, svá sem þat væri or skipi kastat, þvíat þar var strengr við, ok krœktisk akkeris fleinninn í bogann á kirkjudurunum; en fólkit alt gekk út or kirkjunni ok undraði, ok sá í lopt upp eptir strenginum. Þeir sá skip fljóta fyrir strenginum ok menn á, ok því næst sá þeir or því skipi mann einn fyrir borð hlaupa ok kafask niðr til akkerisins, ok vildi leysa þat. Hans atferð sýndisk þeim eptir því vera, bæði handa læti ok fóta, sem þess manns er í sjó svimr. En er hann kom niðr til akkerisins, þá leitaði hann við at leysa þat, en því næst hljópu menn til ok vildu taka manninn. En kirkja sú er akkerit stóð fast í, þá er þar byskupsstóll einn. Byskupinn var við staddr þenna atburð, ok fyrirbauð hann mǫnnum at halda þeim manni, þvíat byskup sagði, at hann mundi bana hafa, sem hann væri í vatni haldinn. En þegar er hann varð lauss, þá skundaði hann ferð sinni upp aptr til skipsins; en þegar hann kom upp, þá hjoggu þeir strenginn, ok fóru síðan leiðar sinnar or augliti manna. En akkerit hefir þar síðan legit til vitnisburðar í þeirri kirkju.

Flestra allra hluta þeirra ætla ek at ver hafim nú getit, er helzt eru nauðsynligir at geta or þessu landi. En þó er sá einn hlutr enn eptir, er geta má, ef sýnisk, fyrir gamans sakir ok skemtanar.

Gamansmaðr einn var í landi því mjǫk lǫngu, ok þó var hann kristinn, ok var sá maðr kallaðr Klefsan at nafni. Þat var mælt um þann mann, at engi maðr mundi sá vera, er hann sæi, at hann mundi eigi hlæja gera með sínum gamansamligum orðum ok þó lygiligum; ok þóat maðr væri hryggr í hug sínum, þá er þat sagt, at maðr mundi eigi hlátrs bindask, ef hann heyrði þessa manns rœðu. En hann fékk sótt ok dó, ok var síðan grafinn í kirkjugarði sem aðrir menn; hann lá lengi í jǫrðu, svá at alt var hold fúit af beinum hans, ok svá mǫrg bein fúin með. Þá gerðisk svá til, at menn grófu líkami manna í þeim sama kirkjugarði, ok grófu svá nær þar sem Klefsan var grafinn, at þeir grófu upp haus hans heilan, ok settu síðan upp á stein einn hávan í kirkjugarðinum, ok stendr hann þar jafnan síðan. En hverr sá maðr er þar kemr ok þann haus lítr, ok sér í þann stað, er munnr hans var ok tunga, þá hlær hann þegar, ok svá þóat hann sé í hryggu skapi, áðr en hann sjái þetta hǫfuð; ok hlœgja nú dauð bein hans litlu færri menn, en þá er hann var kvikr.

Eigi veit ek fleiri hluti á því landi vera, þeir er mér þykkja til þess fallnir vera at hafa til lengðar slíkrar rœðu.

Sonr: Nú með því at vér hǫfum rœtt um þá hluti, er undarligir þykkja á Írlandi, þá viljum vér nú rœða um þá hluti ok þau undr, er eru á Íslandi eða í Íslands hafi.

Faðir: Í Íslands hǫfum þykki mér fátt þat vera, er minningar sé vert eða umrœðu, fyrir utan hvali þá, er þar eru í hǫfum, ok eru þeir mjǫk með ýmsum hætti eða vexti, ok verða þeir hvalir er hnýðingar heita, er með mestum fjǫlda eru, tuttugu álna langir, verða þeir ok sumir svá fjǫldinn af þeim smár, at eigi eru lengri en tíu álna, ok þar á millum hverr eptir sínum vexti. En þessir fiskar hafa hvárki tǫnn né tálkn, ok ekki eru þeir hættir hvárki við skip né menn, heldr forðask þeir veiðimanna fund, ok verða þó veiddir iðuliga ok reknir á land hundruðum saman, ok er þat mikil fœzla mǫnnum, þar sem þeir verða margir veiddir. En þá eru ǫnnur smá hvalakyn, svá sem er hnísa, er eigi verðr lengri en fimm álna, eða leiptr, er eigi verðr lengri en sjau álna.

Þat er enn eitt hvalakyn, er menn kalla vǫgnhvali, ok verða eigi lengri en tólf álna, ok eru þeir tentir eptir sínum vexti, svá mjǫk sem hundar, ok þvílíkir í ágirnd sinni við aðra hvali sem hundar við dýr; því at þeir samnask flokkum saman ok renna at stórum hvǫlum, ok þar sem mikill hvalr er einn staddr, þá bíta þeir hann ok mœða til þess, er hann hefir bana. Kann ok þat vera at hann drepr iðuliga mikinn fjǫlda af þeim í stórum hǫggum í vǫrn sinni, áðr en hann verðr dauðr.

Þat eru enn tvenn hvalakyn, þau er annat heitir andhvalir, en annat svínhvalir, ok verða þeir ekki stœrri en fimm álna ok tuttugu, þeir sem stœrstir verða; ok eru þeir fiskar eigi ætir, því at þat smjǫr er rennr af þeim hvǫlum, þá megu menn eigi melta með sér, ok ekki annat kvikendi er þess neytir, því at þat rennr í gegnum hann ok jafnvel í gegnum tréit, ok þó mun illa halda, ef nǫkkura hríð stendr, at horn sé. Þá eru þau enn sum hvalakyn, er lítillar umrœðu er vert, er bæði eru hrafnhvalir ok hvítingar; ok eru þeir fyrir því hvítingar kallaðir, at þeir eru snjóhvítir at lit, en flestǫll ǫnnur hvalakyn eru svǫrt, fyrir utan þat, er flekkar eru á sumum, svá sem annathvárt er á skjaldhvǫlum, eða á geirhvǫlum, eða á barðhvǫlum. Þessi ǫll hvalakyn, er nú hefi ek nefnt, þá eru þau vel æt ok svá mǫrg ǫnnur.

Þá heitir enn hvalakyn eitt fiskreki, ok stendr mǫnnum náliga mest gagn af; því at hann rekr til lands or hǫfum utan bæði síld ok aðra allskyns fiska, svá sem hann sé skipaðr eða sendr til þess af guði, ok þat sé hans skyldarembætti æ meðan fiskimenn gæta með spekt sinnar veiði; ok hefir hann þó nǫkkut svá undarliga náttúru, þvíat hann kann at þyrma náliga bæði mǫnnum ok skipum; en ef þeir verða úsáttir ok berjask, svá at blóði verði spilt, þá er sem þessi hvalr viti þat, ok ferr þá millum lands ok fiska, ok rekr gǫrvalla brott ok út í haf frá þeim, svá sem hann hafði áðr rekit til þeirra; en þessi hvalr er eigi meiri at vexti en þrjá tigu álna, eða fjóra tigu þeir sem stœrstir verða; ok er mǫnnum vel ætr, ef lofat væri at veiða hann, en mǫnnum er því eigi lofat at veiða hann eða nǫkkut mein gera, at hann gerir mǫnnum jafnan mikit gagn.

Enn er þat ok eitt hvalakyn, er barðhvalir heita, ok hafa þeir hvalir tennr eigi stœrri en gera má mjǫk stór knífshepti af eða tafl. Ekki eru þeir ólmir né grimmir, heldr eru þeir hógværir, ok firrask sem þeir megu fund veiðimanna, ok því nær at vexti sem þeir, er nú rœdda ek næsta um; en einn hvalr hefir svá margar tenn í hǫfði, at hann hefir nǫkkura sjautigu, af þessu kyni enu sama.

Þá heitir enn hvalakyn eitt sléttibaka, ok er ekki horn á baki, ok svá miklir nǫkkut at vexti sem hinir, er nú gátum vér. En þeir menn hræðask hana mjǫk, er um sjó fara, þvíat hennar náttúra er sú, at leika mjǫk við skip.

Þat er enn eitt hvalakyn, er heitir hafrkitti, ok er þat með undarligri náttúru, þvíat þeir hafa í holi sínu netju ok mǫr, svá sem búfé, ok verða þeir hvalir eigi stœrri en þrjá tigu álna, þeir er lengstir verða.

Þá eru þau enn hvalakyn, er ólm eru ok grimm við menn, ok leita hvervetna við at týna mǫnnum, þar sem þeir megu við koma: heitir annarr hrosshvalr, en annarr rauðkembingr. Þessir eru fullir af ágirnd ok illsku; aldri verða þeir saddir af manndrápum, þvíat þeir fara um ǫll hǫf innan, ok leita ef þeir megu skip finna; þá hlaupa þeir upp, til þess at þeir megi þeim þá skjótara niðr søkkva ok týna með þeim hætti. Þessir fiskar eru mǫnnum eigi ætir, heldr gagnstaðligir, svá sem skipaðir úvinir mannligu kyni; en ekki verða þeir stœrri en þrjá tigu álna eða fjóra tigu, þeir er lengstir verða.

Þá er enn þat hvalakyn, er náhvalr er kallaðr, ok megu menn eigi eta fyrir sótta sakir, þvíat menn fá sótt af ok deyja, ef þeir eta hann. En sá hvalr er eigi mikill at vexti, eigi verðr hann lengri en tuttugu álna; at engu er hann ólmr, heldr forðask hann veiðimanna fund. En hann hefir tenn í hǫfði, allar smár fyrir utan eina, ok stendr sú í efra gómi í ǫndverðu hǫfði hans; hon er fǫgr ok vel vaxin, ok svá rétt sem laukr; hon er sjau álna lǫng, sú er lengst kann at verða, ok snúin ǫll, svá sem hon sé með tólum gerr; hon stendr rétt fram or hǫfði hánum, þá er hann ferr leiðar sinnar; en svá hvǫss sem hon er ok rétt, þá verðr hánum engi vǫrn at henni, heldr er hann svá virkr at henni ok kærr, at hann lætr þar ekki vætta við koma.

Eigi veit ek þau fleiri hvalakyn, er mǫnnum sé eigi æt en þessi fimm, sem nú hefi ek upptalt; þau tvenn er fyrst nefnda ek, þat er svínhvalr ok andhvalr, ok þessi þrenn er síðar nefnda ek, þat var hrosshvalr ok rauðkembingr ok náhvalr.

Nú eru þau kyn hvala útǫld, er enn eru stœrri at vexti, ok eru þau ǫll mǫnnum æt, er ek skal nú skýra fyrir yðr. Sumir ok af þessum eru hættir við líf manna, en sumir eru spakir ok hógværir.

Skeljung kalla menn eitt kyn af þeim, ok er sá fiskr mikill vexti ok ólmr við skip. Þat er hans náttúra at ljósta skip með sundfjǫðrum sínum, elligar at hann lætr fljótask ok leggsk fyrir skip, þar sem menn sigla; en þó at menn beiti frá hánum, þá ferr hann þó jafnan fyrir, ok er engi annarr kostr en sigla á hann; en ef skip sigla á hann, þá kastar hann skipum, ok týnir ǫllu því á er. Sá fiskr verðr sjau tigu álna langr eða átta tigu, þeir er stœrstir verða, ok eru þeir fiskar vel ætir.

Þá er þat enn eitt hvalakyn, er norðhvalir heita, ok er sá fiskr átta tigu álna langr eða níu tigu, þeir er stœrstir verða, ok jafndigr sem hann er langr; þvíat reip þat er dregit er jafnlangt hánum, þá tekr þat um hann þar sem hann er digrastr; hann hefir ok svá mikit hǫfuð, at þat er enn mesti þriðjungr af hánum. En þessi fiskr lifir hreinliga, þvíat þat segja menn, at hann hafi øngva fœzlu aðra en myrkva ok regn, ok þat eitt er fellr or lopti ofan á haf, ok þó at hann sé veiddr, ok innýfli hans opnuð, þá finnsk ekki slíkt í hans maga sem annarra fiska þeirra, er fœzlu hafa, þvíat hans magi er hreinn ok tómr. Ekki má hann vel munn sinn opna, þvíat tálkn þau, er vaxin eru í munni hánum rísa um þveran munn hans, þegar hann lýkr hánum mjǫk upp, ok hefir hann iðuliga af því bana, at hann má eigi munni sínum aptr koma. Ekki er hann mjǫk ólmr við skip; øngvar hefir hann ok tennr, ok er feitr fiskr ok vel ætr.

Þá er enn eitt hvalakyn, er reyðr er kallat, ok er sá fiskr allra beztr átu. Hann er hógværr fiskr ok eigi hættr við skip, þóat hann fari nær. En sá fiskr er mikill ok langr at vexti; svá segja menn, at þann hafi menn mestan veiddan, er hann var þrettán tigu álna langr, þat er þrír tigir álna ok hundrað tírœtt; ok verðr hann opt veiddr af veiðimǫnnum fyrir hógværi sinnar sakir ok spektar; ok er hann betri átum ok betr þefjaðr en nǫkkurr fiskr annarr þeirra, er nú hǫfum vér um rætt, ok er hann þó vel feitr talinn; hefir hann ok øngvar tennr.

Þat er ok mælt, ef maðr mætti ná aukningu fræs hans, svá at þat vissi til sanns, at af hánum væri ok eigi af ǫðrum hvǫlum, þá væri þat øruggast til allra lækninga, bæði við augum ok líkþrá ok við riðu, ok við hǫfuðverk ok á mót ǫllum sóttum, þeim er menn fá; en þó er annarra hvala auki góðr til lækningar, þó eigi sé svá góðr sem þessi er.

Nú hefi ek flestǫll hvalakyn talit fyrir þér, er menn veiða.

Einn fiskr er enn útaldr, er mér vex heldr í augu frá at segja fyrir vaxtar hans sakir, þvíat þat mun flestum mǫnnum útrúligt þykkja; þar kunnu ok fæstir frá hánum nǫkkut at segja gǫrla, þvíat hann er flestum sjaldsénn, þvíat hann er sjaldan við land eða í ván við veiðarmenn, ok ætla ek ekki þesskyns fisk margan í hǫfum; vér kǫllum hann optast á vára tungu hafgufu. Eigi kann ek skilvísliga frá lengð hans at segja með álna tali, þvíat þeim sinnum er hann hefir birzk fyrir mǫnnum, þá hefir hann landi sýnzk líkari en fiski; hvárki spyr ek, at hann hafi veiddr verit né dauðr fundinn; ok þat þykki mér líkt, at þeir sé eigi fleiri en tveir í hǫfum, ok øngvan ætla ek þá auka geta sín ámilli, þvíat ek ætla þá hina sǫmu jafnan vera, ok eigi mundi ǫðrum fiskum hlýða, at þeir væri svá margir sem aðrir hvalir fyrir mikilleika sakir þeirra, ok svá mikillar atvinnu er þeir þurfu.

En sú er náttúra sǫgð þeirra fiska, at þegar er hann skal eta, þá gefr hann ropa mikinn upp or hálsi sér, ok fylgir þeim ropa mikil áta, svá at allskyns fiskar, þeir er í nánd verða staddir, þá samnask til, bæði smáir ok stórir, ok hyggjask sér skulu þar matar afla ok góðrar atvinnu; en þessi hinn mikli fiskr lætr standa munn sinn opinn meðan, ok er þat hlið eigi minna en sund mikit eða fjǫrðr, ok kunnu fiskar eigi at varask þat at renna þar í með fjǫlda sínum. En þegar er kviðr hans er fullr ok munnr, þá lýkr hann saman munn sinn, ok hefir þá alla veidda ok inni byrgða, er áðr girntusk þangat at leita sér til matfanga.

Nú hǫfum vér flesta hluti talda ok sagða, þá er helzt mun þykkja undarligir í Íslands hǫfum, ok heldr þó suma hluti hér talda, er í ǫðrum stǫðum er meiri gnótt, en þar sem þeir eru nú nefndir.

Sonr: Nú með því at vér hǫfum getit flestra fiska þeirra, er þar hvarfla í hǫfum, þá sem nǫkkurrar minningar eru verðir ok umrœðu, þá fýsumk vér at rœða um þá hluti, er á landinu eru helzt minningar verðir. Hvat ætli þér um þann mikla eldsgang, er þar er ofrmikill á því landi, hvárt hann mun vera af nǫkkurri landsins náttúru, eða kann þat at vera, at hann sé af andligum hlutum? Eða hvat ætli þér um þá hina ógurligu landskjálfta, er þar kunnu at verða, eða þau hin undarligu vǫtn eða ísa, er þar þekja ǫll lǫnd hit efra?

Faðir: Þat þykki mér vera mega um ísa, þá er á Íslandi eru, at þat land gjaldi návistar þeirrar, er þat liggr nær Grœnalandi, ok er þess ván, at þaðan standi mikill kuldi, með því at þat er umfram ǫll lǫnd ísum þakit. En nú með því at Ísland tekr þaðan mikinn kulda, ok hefir þó lítinn verma af sólinni, þá hefir þat fyrir því svá mikla gnótt ísa yfir fjallgǫrðum sínum.

En um ofrgang elds þess, er þar er, þá veit ek síðr hvat ek skal þar um rœða, því at þar er undarlig náttúra um hann. Ek hefi spurt í Sikiley, at þar er mikill eldsofrgangr, hann brennir bæði tré ok jǫrð; ok er mér svá sagt, at í Dialogo hafi hinn helgi Gregorius svá mælt, at píslarstaðir sé í Sikiley, í þeim eldi er þar er; en menn draga þó meiri líkendi til þess, í þessum eldi er á Íslandi er, at þar sé víst píslarstaðir; fyrir því at sá eldr, er í Sikiley er, þá dregr hann til sín kvika hluti, þar sem hann brennir jǫrð ok tré.

Því at tréit er kvikt, þat vex ok gefr grœnt lauf, ok svá hrǫrnar þat ok þornar, þegar þat tekr at deyja; en fyrir því má þat kvikt kalla, meðan þat er grœnt, at þat deyr þegar er þat hrǫrnar. Jǫrðina má ok víst kvika kalla; hon gefr stundum mikinn ávǫxt, en þegar sá er niðr fallinn, þá gefr hon nýjan ávǫxt; svá ok ǫll líkamlig skepna, sú er af jǫrðu grœr, ok má hana því víst kvika kalla. En hvárntveggja þann hlut, tréit ok jǫrðina, þá brennir Sikileyjar eldr, ok dregr til sinnar nœringar.

En sá eldr er á Íslandi er, þá brennir eigi tréit, þóat í sé kastat, ok eigi jǫrðina, en steina ok hart berg þá dregr hann til sinnar nœringar, ok kveikisk þar af, svá sem annarr eldr af þurrum viði; ok er aldri svá harðr steinn né berg, at hann bræði eigi sem vax, ok brenni síðan sem feitt oleum; en þóat þú skjótir trénu í eldinn, þá sviðnar þat at eins ok vill eigi brenna. Nú með því at þessi eldr vill eigi við annat fœðask en við dauða skepnu, en hann hafnar allri skepnu, er annarr eldr fœðisk við, þá má þat víst kalla, at sá eldr er dauðr, ok er hann til þess líkastr, at hann sé helvítis eldr, þvíat þar eru allir hlutir dauðir.

Svá virðask mér ok vǫtn þau sum, er þar eru, um dauðleik sinn at sumri náttúru sem eldr sá, er vér rœddum um; þvíat þar eru þær keldur, er æ ok æ vella ákafliga bæði vetr ok sumar. Nú er stundum svá mikill ákafi á vellu þeirra, at þær spýja langt í lopt upp vatni or sér; en hvat sem menn leggja þar íhjá keldunum, í þeim tíma er þær spýja, hvárt sem þat er klæði eða tré, eða hvatki hlut sem vatn þat kann á at koma í niðrfalli sínu, þá verðr þat at steini, ok þykki mér þau líkendi mest til draga, at vatnit mun dautt vera, at þat dregr til dauðrar náttúru hvetvetna þat, sem þat vætir með sínu ádrifi; þvíat steinninn hefir dauða náttúru.

En með því at sá eldr væri eigi dauðr, ok yrði hann með einnihverri landsins náttúru, þá mætti þetta líkast vera um vǫxt landsins, at grundvǫllr þess mun vaxinn með mǫrgum æðum ok tómum smugum eða stórum holum. En síðan kunnu þeir atburðir at verða, annathvárt af vindum eða af afli gnýjanda gjálfrs, at þessar æðar eða holur verði fullar af vindum svá mjǫk, at þær þoli eigi umbrot vindsins, ok kunnu þaðan af at koma landskjálftar þeir inir miklu, er á því landi verða. Nú ef þetta mætti vera með nǫkkurum líkendum eða hætti, þá mætti þat vera af því hinu sterka umbroti, er veðrit hefir í grundvǫllum landsins, at þaðan mætti eldr sá hinn mikli kveikjask ok koma, er brestr upp í ýmsum stǫðum landsins.

Nú skal þetta eigi hafa fyrir sannfrœði, at svá sé, sem nú hǫfum vér umrœtt, nema heldr þat, at draga slíka hluti saman til líkenda, er vænligast þykkir til vera; fyrir því at þat sjám vér, at af afli kemr eldr allr; þar sem saman kemr hǫgg harðs steins ok harðs járns, þá kemr þar eldr af því járni ok afli, er þau berjask. Trjám máttu ok til þess saman ríða, at þar fáisk eldr af því erfiði, er þau hafa; þat verðr ok iðuliga, at tveir vindar rísa upp í senn, hvárr í móti ǫðrum, ok ef þeir mœtask í lopti, þá verðr þat mikit hǫgg, svá at þat hǫgg gefr mikinn eld af sér, ok dreifisk hann víða um lopt. Þat kann ok stundum vera, at sá eldr dreifisk til jarðar, ok gerir þar mikinn skaða, ok brennir þar hús ok stundum skóga, ok skip í hafi. En allir þessir eldar, er nú hefi ek talda, hvárt sem þeir koma af járni eða vinda umbroti í lopti, eða af einhverju því ofrefli, er eld má gefa, þá brenna þeir þó tré ok skóga ok jǫrð.

En sá eldr er fyrr rœddum vér um, ok upp kemr á Íslandi, þá hafnar hann ǫllum þessum hlutum, svá sem fyrr sǫgðum vér ífrá. Nú draga þau líkendi heldr grun á hans náttúru, at hann mun heldr koma af dauðligum hlutum ok ǫðru efni, en þessir eldar er nú rœddum vit um. Ok ef þat er með þeim hætti, sem nú hǫfum vit grun á, þá er þat líkligt, at þeir hinir stóru landskjálftar, er þar verða á því landi, þá verða þeir af ofrgangi elds þess, er um brýzk í grundvǫllum landsins.

Sonr: Enn girnumk ek með leyfi nǫkkurs at spyrja um þenna eld lengra. Þér gátut fyrr í yðarri rœðu, at Gregorius hefði ritat í Dialogo, at í Sikiley væri píslarstaðir, en mér þykki meiri líkendi, at á Íslandi muni vera píslarstaðir. En þar sem þér rœðit um, at svá mikil gnótt verðr eldsins í grundvǫllum landsins, at landskjálftar verði af umbroti eldsins, enda er eldrinn svá heitr við stein eða berg, at hann bræðir þat sem vax ok nœrisk við þat eina, þá hugða ek, at hann mundi brátt bræða alla grundvǫllu undan landinu ok svá ǫll bergin. Nú þóat yðr þykki barnlig spurning mín um slíka hluti, vilda ek þess yðr biðja, at þér svarit líkendliga, því at margs mun ek þess spyrja, at heldr mun œsku at kenna en vizku.

Faðir: Eigi efumk ek í því, at píslarstaðir eru á Íslandi í fleirum stǫðum, en í eldinum einum, ok fyrir því at eigi er minni ofrgangr jǫkla ok frosts á því landi heldr en eldsins. Þar eru ok þær keldur ok vellandi vǫtn, svá sem fyrr sǫgðum vér ífrá. Þar eru ok ískǫld vǫtn, þau er falla undan jǫklum, svá stórum, at berg ok jǫrð er hjá liggr, þá skjálfa fyrir þær sakir, at vatnit fellr svá strítt ok með svá stórum forsum, at bergin skjálfa fyrir ofreflis sakir ok stríðleiks, ok eigi megu menn til ganga at forvitnask á þá árbakka, nema lǫng reip hafi ok sé borin á þá menn, er til vilja forvitnask at sjá, ok siti hinir fjarri, er gæta reipsins, svá at þeir eigi kost at draga þá þegar aptr til sín, þegar stríðleikr vatnsins œrir þá. Nú ætla ek þat víst, at hvervetna þar sem svá mikil ákefð verðr í slíkum ógnarhlutum, at þar eru víst píslarstaðir; ok sýnir guð mǫnnum fyrir því svá mikla ógurliga hluti opinberliga á jǫrðu, at menn skuli því meir við sjá ok ætla með sér, at þó væri miklar píslirnar til at hyggja, at þat skyldi maðrinn þola síðan er hann er framfarinn, sem nú sér hann meðan hann lifir á jǫrðu; en heldr þat, at hann skal þat ætla með sér, at miklu munu þeir hlutir stœrri er úsýniligir eru, ok hánum eru eigi lofaðir at sjá.

En þessir hlutir eru til vitnisburðar, at þat er eigi logit, er oss er sagt, at þeir menn eigu kvala vánir, er fram fara af þessum heimi, ok hér vilja eigi við sjá, meðan þeir lifa, fyrir sakir illra verka ok ranglætis. En þat mætti margir hyggja fáfróðir menn, at þat væri ekki annat en lygð, ok enskis vert, nema mælt fyrir ógnar sakir, ef eigi væri slíkir vitnisburðir íhjá, sem nú hǫfum vit um rœtt. En nú má engi dyljask við, sá er sjá má fyrir augum sér, fyrir því at slíkir hlutir eru oss sagðir frá píslum helvítis, sem nú má sjá í þeirri ey, er Ísland heitir; þvíat þar er gnótt elds ofrgangs ok ofrefli frosts ok jǫkla, vellandi vǫtn ok stríðleikr ískaldra vatna.

En þeir hlutir er þú rœddir áðr um eldinn, at hann mundi bræða eða brenna grundvǫllu landsins eða fjǫllin, svá at alt landit mundi af því týnask, þá má þat eigi vera fyrir þann tíma, er guð hefir fyrir ætlat; þvíat skepnan ok alt annat ræðr sér eigi sjálft, heldr verða allir hlutir eptir því at fara, er guðlig forsjá hefir fyrir ǫndverðu skipat; ok mun þér skilnara vera, ef ek sýni þér nǫkkur þau dœmi, er slíka hluti megi eptir marka.

Þá er hǫfðingi dauðans vildi freista Jobs, þá átti hann þó eigi framar veldi en hann bað lofs til; ok er hann hafði lof fengit, þá átti hann þó eigi kost framar sinn vilja at drýgja, en hánum var lof til gefit; þvíat gjarna mundi hann hafa viljat drepa hann í fyrstu, ef hánum væri þat lofat. En hánum var þar til leyfi gefit, at taka fé hans, ok hann tók þat alt í fyrstunni, þvíat hánum var eigi lofat at týna hánum sjálfum. En þá er hann girntisk optar at biðja leyfis til meiri freistni við Job, heldr en fyrr hafði hann, þá var hánum lofat at drýgja vilja sinn á líkama Jobs ok ǫllum þeim varnaði, er hánum varðaði; en þat leyfi fékk hann eigi, at skilja ǫnd hans frá líkama, fyrr en sá tími kœmi, er sá hafði fyrir ætlat, er allan kost átti á hans dómi ok lífdǫgum. En þegar er Sathanas hafði leyfi til þess fengit at drýgja vilja sinn á hánum, þá sýndi hann brátt hversu góðviljaðr hann var um þá hluti er hann átti kost á; þvíat svá er ritat at Sathanas tók frá Job alla gnótt fjár ok sjau sonu hans ok þrjár dœtr, ok laust síðan allan líkam hans með líkþrá ógurligri millum hvirfils ok ilja.

Nú er sú grein á því, er oss hœfir vel at gæta, at hǫfðingi lífsins á vald á ǫllum hlutum, ok er hann sjálfr góðviljaðr; en hǫfðingi dauðans er illviljaðr ok á enskis kost, nema þess eins, at hann þiggr leyfi áðr af þeim, er ǫllum hlutum ræðr, en þat er allsvaldandi guð. Má fjándinn fyrir því eigi gera mǫnnum skaða, svá at þeir týnisk með dauðligum eldi, þeim er hann kveikir ok gætir síðan vakrliga með ógurligum jarðskjálftum eða grimmleik einhverjum eða illsku þeirri, er hann girnisk; at hann fær eigi leyfi til meira en slíkra hluta, sem þá hefir hann frammi, ok helzt birtask eptir þvílíkum dœmum, sem nú sagða ek þér um Job, ok bæði eru œrin ok nóg þvílík, ef þess þœtti nauðsyn vera at leiða svá mǫrg dœmi í eina rœðu.

Sonr: Þess betr þœtti mér, er ek mætta fleiri dœmi af yðrum munni heyra, þau er mik leiði til fróðleiks. En þessi dœmi er nú hafi þér um rœtt, þá leiða mik til fullrar skilningar um þat, at þar sem Sathanas átti eigi kost at drýgja vilja sinn á einum manni um þat fram sem hánum var lofat, þá er þat víst, at síðr mun hann eiga vald á mǫrgum þúsundum manna, at drýgja vilja sinn á þeim um þat fram, er hánum er leyfi til gefit, hvárki fyrir sjálfan sik né einnhvern sinn embættismann. Nú með því at vér skulum enn fram á leið á þessarri gamanrœðu halda, er nú hǫfum vit umrœtt, þá vil ek forvitnask, ef yðr sýnisk nǫkkurir hlutir fleiri í þessarri ey, þeir er minningar sé verðir til umrœðu, ok undarligir munu þykkja.

Faðir: Flestra hluta hǫfum vér þeirra getit í þessarri ey, er helzt eru umrœðu verðir. En þó eru enn þeir hlutir sumir, er geta má ef vill. Á því landi er málmr sá mikill, er járn skal af gera, ok kalla menn þann málm rauða eptir mállýzku sinni, ok svá kalla menn hér með oss. En sá málmr hefir verit œrinn einn dag fundinn, ok menn hafa ætlat at búa annan dag ferð sína þangat, ok blása þar ok gera járn af, þá hefir sá rauði horfit svá í brott, at engi maðr veit hvar hann kom niðr, ok er þat kallat á því landi rauða-undr.

Þá er sá enn annarr hlutr, er mǫnnum þykkir undarligr vera. Svá er sagt, at keldur sé þær á Íslandi, er menn kalla ǫlkeldur, ok er því svá kallat, at vatn er þar er í, er líkara þefjat munngáti en vatni; ok þóat menn drekki þar af, þá fyllask menn eigi af því vatni, svá sem af ǫðru vatni, heldr sjatnar þat vel, ok rennr í hǫrund sem munngát. Fleiri eru keldur á því landi en einn, er ǫlkeldur eru kallaðar; en þó er sú ein, er bezt er ok frægust af ǫllum, ok liggr sú í dal þeim, er heitir Hitárdalr. Svá er sagt af þeirri keldu eða vatni því er þar er í, at þat er dámat allíkt munngáti, ok til gnógs at drekka; ok þat er mælt, at þat fái á mann svá nǫkkut, ef þat er mjǫk drukkit. En ef menn gera hús um kelduna, þá hverfr hon brott or húsinu, ok brestr upp fyrir utan húsit. Svá er ok sagt, at menn megi þar af drekka við kelduna, slíkt hverr vill, en ef þeir fýsask brott at hafa með sér, þá dofnar þat skjótt, ok er þat þá eigi betra en annat vatn, eða þaðan af verra.

Nú gátum vér fyrir því svá margra hluta ok smárra, at slíkir hlutir þykkja undarligir þar vera. Eigi má ek hug mínum á koma fleiri þá hluti, er þar eru áminningar verðir í því landi.