Bókastaðir

Sonr: Með því at mér þykki þat vel ráðit, at ek hefi spurt þessarra hluta, er ek hefi svá fǫgr svǫr fyrir fengit, þá mun þat enn eggja mik með orlofi fleiri hluta at spyrja um vǫxt sólar eða tungls, eða strauma sjóar eða flœðar, hversu skjótt eða stórum þessir hlutir vaxa eða þverra. Nú með því at ek hefi þá rœðu í munni, er helzt byrjar til farmanna óðals, þá þykki mér þat líkt, at slíkir hlutir muni þeim vel gegna at verða áskynja til fróðleiks sinnar leiðvísi; ok með því at ek ætla mjǫk í þeirri iðrótt at starfa, þá vilda ek gjarna, at mér skildisk nǫkkut af þessum hlutum, er nú hefi ek eptir frétt, ef svá má vera.

Faðir: Þessir hlutir er þar hefir þú um rœtt, þá eru eigi allir jafnskjótir at vexti eða þurði; því at straumr fyllir rásir sínar á sjau dǫgum til vaxtar, ok hálfa stund til átta dags, ok verðr hvern sjaunda dag flœðr í fjǫru stað, fyrir því at hinum sjaunda hlut vex hann, þegar hann tekr at vaxa, ok með hinum sama hætti þverr hann aðra sjau daga, þegar hann tekr aptr at hverfa ok minka, ok svá miklu seinna sem ǫllum sjau dǫgum skal fylgja hálf stund til átta dags.

En stundir má ek þér vel kunnar gera, hversu þær kunnu langar at vera, því at fjórar ok tuttugu skulu vera á tveim dœgrum, nótt ok degi, meðan sól veltisk um átta ættir, ok verða svá at réttri tǫlu, at þat eru þá þrjár stundir dags, er sól veltisk um eina ætt.

En tungl fyllir rásir sínar til uppstigningar fimtán daga ok sex stundum minnr, ok með sama hætti þverr þat, til þess er þat er aftalit ok annat kemr; ok berr því þat saman jafnan, at þenna tíma eru straumar allir sem hvassastir, ok fjǫrur allar sem mestar; en at hálfvǫxnu tungli, þá eru allir straumar sem minstir, ok svá fjǫrur með þeim hætti; en at fullu tungli þá eru enn straumar sem hvassastir ok fjǫrur sem mestar; en at hálfþverranda tungli, þá er hvártveggja sem minst, straumar ok fjǫrur. En þessa hluti megu kaupmenn varla markat fá fyrir sakir svá skjótrar rásar, því at tungl stigr svá stórum, annattveggja upp eða niðr, at varla fá menn ættum skipat af rásum þess fyrir þá sǫk.

En fyrir sól er þat markanda, at hon fyllir seinna rásir sínar, hvártveggja til uppstigningar ok niðrstigningar, ok megu menn vel marka allar ættir af hennar rásum; en hon stigr upp átján tigu daga ok hálfan þriðja dag ok þrjár stundir, ok með sama hætti stigr hon niðr aptr, ok hefir hon þá fylda alla rás sína bæði at uppstigu ok niðrstigu, þrjú hundruð daga tólfræð ok fimm daga ok sex stundir; ok verðr þat þá á hinu fjórða hverju ári þrjú hundruð tólfræð ok sex dagar, ok heitir þat hlaupár; því at þá er einum degi fleira í tólf mánuðum en fyrr, ok samnask þar stundir til tveggja dœgra, einnar nætr ok eins dags. En at bókmáli verða ǫll hundruð tírœð, ok verðr þat þá at réttri tǫlu þrjú hundruð tírœð ok sex tigir daga ok sex dagar, hvert sinn er hlaupár er, en hlaupára á meðal þá verðr þat eigi meira en fimm dagar ok sex stundir, ok svá margir dagar at annarri tǫlu sem nú hefi ek talt.

En þat er þú leitar eptir vexti sólar, hversu hana má markat fá skilvísligast, þá fær þat varla svá glǫgt sagt, at þat ljúgisk hvergi, ok fyrir því at eigi vex sól í ǫllum stǫðum heimsins jafnskjótt. En eptir því má ek þér vel segja, sem ek hefi fundit í orðum þeirra manna, er inniliga hafa þar um talat, ok þat er helzt haldit fyrir satt, at þeir munu næst réttu um hafa rœtt. En ek hafða áðr sagt þér, hversu margar stundir verða í tveim dœgrum, ok nefnda ek þær fyrir þér, ok markaða ek lengð hverrar stundar með þeirri tilvísan, at þrjár stundir líði, meðan sól gengr um eina ætt. Nú eru aðrar smár stundir, þær er ostensa eru kallaðar, ok gera þær sex tigir eina hina, er fyrr nefnda ek.

Nú sýnisk mér sannligast, at svá norðarliga sem vér erum staddir, at sól vaxi fimm þessar stundir enu smá um dag, ok svá miklu minna en sex, sem tólftungrinn er or þessarri einni hinni litlu stund; en þat þykki mér sannast um aukning sólar vera, at hon vaxi þrjá hluti af þessum stundum til austrs ok til vestrs, ok inn fjórða til hæðar upp á himininn. Nú má þessi merking ljúga suðr ifrá oss, því at norðr ifrá oss vex hon skjótara, en suðr seinna en nú hǫfum vér talt, ok því meiri er munr, er sunnar ferr ok meir undir sólina.

Sonr: Með leyfi man ek til forvitnask at rannsaka þessa rœðu nǫkkuru gǫrr, með því at ek skil eigi til fulls. Nú gátu þér þess at norðr ifrá oss vaxi sól skjótara, þar sem næsta er ekki sumar, ok vetrar megin er svá hátt, at sumar þykkir ekki vera nema skuggi einn, ok margir staðir þeir, er bæði liggr á snjór ok jǫkull ǫllum sumrum svá sem um vetrum, sem annathvárt er Ísland eða enn heldr Grœnaland. En ek spyr þat sunnan af lǫndum, at þar sé øngvar vetrar nauðir, ok sól verðr þar jafnheit um vetrum sem hér er hon um sumrum, ok vex þar um vetrum alt, þá er sól hefir minna megin, bæði korn ok allr annarr ávǫxtr; en um sumrum má jǫrð eigi þola hita sólar, ok gefr hvárki korn né gras fyrir bruna sakir, ok er þeim sumarit til jafnmikillar nauðar fyrir hita sakir, sem oss er vetr fyrir kulda sakir, lǫnd slík sem er annathvárt Púl eða enn heldr Jórsalaland. Nú með því at þér kváðut sólina skjótara vaxa norðr hingat en suðr þangat, þá má mér þat eigi skiljask, með því at þeir hafa jafnmikit sólar megin um vetrinn sem vér um sumarit, en því meira um sumarit, at þá brennr af allr jarðar ávǫxtr fyrir ofhita; ok sýnisk mér þat sannast, at þar sé meiri vǫxtr sólar sem meira er megin hennar. Nú ef þér megit sýna mér þetta, svá at mér skilisk, þá vil ek gjarna til hlýða með athygli.

Faðir: Lítit efni vil ek með upphafi í þat mál hafa, er ek vil hér um rœða, ok vita ef þat dragi þik til skilningar, með því at þú lætr svá torveldliga yfir, at svá megi vera.

Tak eitt brennanda kerti ok set í eitt hús, þá er ván at þat lýsi um alt húsit innan, ef ekki meinar því, þó at húsit sé allmikit. En ef þú tekr eitt epli ok hengir við logann sjálfan, svá nær at eplinu verðr heitt, þá mun skyggja náliga allan helming hússins eða þaðan af meira. En ef þú hengir eplit við vegginn sjálfan, þá verðr því ekki heitt ok lýsir þá kertit alt húsit innan, ok varla verðr svá mikill skuggi á vegginum, þar sem eplit hangir við, sem hálft er eplit at vexti.

Nú skaltu á því marka, at bǫllóttr er jarðarhringr, ok berr eigi ǫllum stǫðum jafnnær sólu; en þar sem kúfǫtt hvel hans kemr næst veg sólar, þá verðr þar miklu heitast, ok eru þau lǫnd sum úbyggvandi, er jafnt liggja undir úskǫddum geislum hennar. En þau lǫnd er hon kemr at með hǫlluðu skini, þá má þau vel byggva; en þó eru þau sum heitari en sum, þviat sum liggja nærmeir rás hennar en sum; en kompásuð brekka bǫllótts hvels gerir þar myrkvastan skuggann, sem sólu er næst, þegar er brekkuhvelit má uppganga fyrir skin sólarinnar ok geisla hennar, en þó verðr þar heitast jafnan sem næst berr henni.

Nú sanna ek þat með þér, at Púl ok Jórsalaland er heitara en vár lǫnd; en þó skaltu þat vita, at eru þeir staðir, er enn eru heldr heitari en hvárgi þessi, er nú er nefndr; því at þeir staðir eru ok, er úbyggvandi eru með ǫllu fyrir hita sakir; en þó hefi ek þat sannspurt, at þar verðr mikil nótt bæði myrk ok vel lǫng, þá er sól gengr sem hæst; ok skaltu á því marka, at hon mun þar seinna fara ok svá niðr stíga, sem áðr er meira afl hennar ok megin, er hon er nærri, fyrir því at þar er mikil nótt um sumarit, þá er hon gengr hæst, ok mikill dagr um vetrinn, þá er hon gengr sem lægst. Nú vil ek sýna þér þat svá inniliga, at þér skilisk til fulls.

Þat veiztu, at hér er um vetrinn með oss lítill dagr ok lítill sólargangr, svá at sól hefir eigi meira gang en at hon veltisk um eina ætt, ok þar at einu svá, sem allgott er sólar megin; en í mǫrgum stǫðum er þat, at hana má eigi sjá mikinn hlut vetrarins, allrahelzt á Hálogalandi, er vér hǫfum eigi at eins fréttir til haft, heldr opt ok iðuliga sét með augum várum ok reynt. Þviat þat vitu vér til víss, at ifrá því er inngengr quarta Idus Novembris ok til þess er kemr quarta Idus Januarii, þá verðr aldrigi svá ljóss dagr í Vágum norðr eða um Andarnes á Hálogalandi, at eigi sé stjǫrnur sýnar á himni jafnvel um miðjan dag sem um miðja nótt. En þóat síðan taki svá dagr at lýsa, at eigi megi stjǫrnur sjá, þá er þat þó í flestum stǫðum þeim, sem nú rœddu vér um, at eigi má sól sjá alt til decima Kal. Februarii.

En því næst tekr dagr svá skjótt at togna ok sólargangr at vaxa, at þann tíma er inngengr octava Idus Aprilis þá sezk eigi dagr fyrr en inngengr quinta decima Kal. Octobris, ok er ǫll sú stund, er þar er á millum alt einn dagr, svá at aldrigi sezk dagr á allri þeirri stundu.

Nú máttu þat til víss marka, þóat sólin sé heitari suðr í lǫndin, sem vit rœddum fyrr um, þá vex hon þar þó smærrum til uppstígningar, er mikil er nótt ok lǫng ok myrk á miðjum sumrum, ok er aldrigi sá timi á ǫllum tólf mánuðum, er eigi sezk dagr. En hér á Hálogalandi, sem nú rœddu vér um, þá er engi dagr um vetrum, ok sér stjǫrnur um miðja daga, þá er dagr skyldi ljósastr vera; en síðan er dagr tekr at vaxa, þá vex hann svá skjótt, at snemma um várit tekr dagr ljóss at vera um allar nætr, ok heldr til þess er mikit er af hausti.

Nú er þat mark eitt eptir, at þér mun enn glǫggvast verða, því at þú veizt þat í þessum sǫmum stǫðum á Hálogalandi, er nú hǫfum vit um rœtt, í þann tíma er inngengr octava decima Kal. Junii, þá tekr sól at skína jafnbjart um nætr sem um daga, ok sezk aldrigi hvártki nótt né dag, ok skínn jafnan með sama hætti bæði at bjartleik ok at ǫllu ǫðru, þegar er eigi grandar ský skini hennar, alt til octava Kal. Augusti.

Nú veiztu þat, at sól er mundanga heit á Hálogalandi, ok er þó litla hrið þat á sumrinu, er hon hefir ýrinn yl, en þó er hon svá nǫkkuru lengi með skínanda hveli, sem nú hǫfum vér sagt, ok svá nǫkkuru ok heldr hon ljósum degi, sem nú hefi ek sagt; en þat er hvergi suðr á lǫnd, þóat at hon sé þar heitari. Nú bera þessir hlutir vitni, at sól er hér firrmeir, því at hon er kaldari hér en hizug. En þat berr vitni um vǫxt hennar, at því vex hon hér skjótara, at hon skínn hér jafnbjart um nætr sem um daga; en hizug því smærra vex hon ok seinna, at nótt hefir þar tíma sinn allan bæði at myrkri ok at lengð, jafnvel um sumar sem um vetr.

Sonr: Nú skilsk mér þetta svá vel, at ek má ekki í móti mæla, at miklu vex þar sólin skjótara ok stœrrum til uppstígningar, sem næsta er engi dagr um vetr, en svá mikil gnótt at sólunni um sumarit, at hon skínn um nætr sem um daga flestalt sumar; ok sé ek at miklu vex hon hizug smærrum, sem hon er há um vetrum, ok langr dagr ok mikill sólargangr ok heitr, ok þó lǫng nótt ok myrk um sumarit; ok þurfu kaupmenn þetta mjǫk at marka ok ætla fyrir í hvárntveggja mun, í hverjum hǫfum sem þeir eru staddir, hvárt sem þau eru sunnarliga eða norðarliga, ok sýnisk mér nú svá sem ek þurfa þessa rœðu eigi lengr at forvitnask, fyrir því at ek þykkjumk nú hafa fengit gnóg svǫr ok sǫnn.

Nú með því at vér mœðumk í athugasamligum rœðum, þá viljum vér nú taka oss hvíld í várri rœðu með gamansamligum spurningum nǫkkura stund; ok vil ek yðr biðja fyrir dœligleika sakir, þóat ek leita nǫkkurra spurninga þeirra, er eigi eru svá nauðsynligar, sem þær er til stórnauðsynja þarf, at þó veiti þér mér andsvǫr fyrir, er ek spyr, með því at hugr minn forvitnask eigi síðr til gamans, heldr hins er til nauðsynja horfir. Ok vera má, at þat þykki nǫkkur hvíld í langri rœðu, ef nǫkkur sú spurning kemr í rœðuna, er veki huginn til léttrar skemtanar. Nú vil ek því at eins hafa gamansamligar spurningar í rœðu várri, at yðvart sé leyfi til.

Faðir: Þess vænti ek, at þú munt enskis þess spyrja, er heimskligt er, með því at þú hefir þess eins spurt, er heldr þykkir viðkvæmiligt vera, ok máttu fyrir því spyrja með leyfi slíks, er þú vilt, þvíat kostr mun vera, at láta þá spurning niðrfalla þegar er vill, ef eigi þykkir viðkvæmilig vera.

Sonr: Með því at ek skal í leyfi forvitnask til gamansamligrar rœðu, þá þykkjumk ek ofitit spurt hafa um Írland eða Ísland eða Grœnaland ok undr þau ǫll, er þar eru í, annathvárt um eld eða undarlig vǫtn, eða um kyn fiska eða um skrimsl, þau er þar vafra í hǫfum umhverfis, eða ofrgang ísa bæði í hafi eða á þeim lǫndum, eða þat er Grœnlendingar kalla norðrljós, eða hafgerðingar þær sem verða í Grœnlands hǫfum.

Faðir: Eigi em ek fúsastr at rœða um undr þau er hér eru norðr með oss, ok veldr því lítill hlutr, þvíat þat er siðr margra manna, at kalla flestalt logit, þat er þeir hafa eigi augum sét, ok þykki mér þat ilt í rœður at flytja, er ek skal síðan vera kallaðr lygimaðr af, þóat ek vita til víss at satt sé, sumt þat er ek hefi augum sét, en þat er sumt, er hvern dag er kostr at spyrja af þeim, er augum hafa sét ok rannsakat, ok vitu til víss at satt er, ok vitu vér þá úlygna vera.

En ek mæli fyrir þá sǫk þessi andyrði, at ein lítil bók, er skǫmmu hefir komit hingat í land várt, er kallat er at gǫr var á Indíalandi ok rœðir um Indíalands undr, ok er svá mælt í bókinni, at hon hafi send verit Emanueli Girkja keisara. Nú er þat orð flestra manna, er bókina heyra, at þat megi eigi vera, ok þat sé ekki nema lygi, er þar segir í þeirri bók; en ef gǫrla skal rannsaka í várum lǫndum, þá eru ekki hér þeir færri hlutir heldr en hizug eru ritaðir, er undarligir munu þykkja eða enn undarligri í várum lǫndum þeim, sem ekki eru slíkir hlutir sénir eða dœmi til. Nú kǫllu vér fyrir því þá hluti lygiliga vera, at þeir eru ekki hér sénir, ok eigi fyrr heyrðir heldr en hér í þessi bók, sem nú rœddu vit um. Nú hefir sú en litla bók verit þó víða borin, við þat at hon hafi jafnan verit tortrygð ok lygi vænd, ok þykki mér þó engi sœmd þeim í hafa verit, þóat víða hafi borin verit, með því at æ hefir logit verit kallat þat, er í er ritat, þóat víða hafi síðan borin verit til eyrna gamans ok fyrir skemtanar sakir.

Sonr: Eigi er mér kunnigt hvérsu viðfleyg er vár rœða vill gerask um vára daga eða eptir, en þó vil ek enn með tilmæli eptir leita þeirri skemtan, at vér talim lengra um þá hluti, er vér ætlum at undarligir muni þykkja í ǫðrum lǫndum, ok vér vitum hér til sanns at úlognir eru. Ok ekki tǫku vér mikit af at tortryggva þá bók, er kallat er at gǫr var á Indíalandi, þóat mart sé undarligt í sagt, því at margir hlutir eru þeir hér með oss, er þar munu undarligir þykkja vera, er oss þykki hér ekki undarligt, ef vár rœða mætti svá langt fljúga, at hon kœmi þangat, sem þess er engi ván. En ef ek skylda yfir einum hverjum hlut undarliga láta þeim, sem þar í er mælt, þá sýnisk mér þat eigi sízt undr, at smáir menn megi temja þá ena stóru flugdreka, er þar eru í fjǫllum eða í eyðimǫrkum, svá sem bók sú rœðir um, til þess at þeir megi ríða þeim hvert sem þeir vilja, svá sem hestum, jafngrimm kykvendi sem mér eru þau sǫgð ok eitrfull, ok engi náttúra til, at maðr megi í nánd vera, enn síðr til þjónunar eða til tamningar.

Faðir: Bæði eru slíkir hlutir ok margir aðrir þeir þar í mæltir, er undarligir þykkja, ok láta margir tortryggliga yfir, ok sýnisk mér fyrir því engi nauðsyn at jafna þeim hlutum saman, er þar eru í ritaðir, ok þeim er hér eru með oss, er jafnundarligir munu þykkja þar, sem oss þykkja þessir hér, er nú rœddir þú um; þvíat þat mætti vera, at temja mætti dýrin eða ǫnnur kykvendi, þóat þau væri grimm eða torveldlig um at véla. En þat mun þykkja meira undr, er svá er ifrá sagt um þá menn er þat kunnu, at temja tré eða fjalir til þess, at sá maðr, er hann er eigi fimari á fœti en menn aðrir, meðan hann hefir ekki annat á fótum en skúa sína eða elligar bera fœtr sína, en jafnskjótt sem hann bindr fjalar undir fœtr sér, annattveggja sjau álna langar eða átta, þá sigrar hann fugla at flaug eða mjóhunda at rás, þá sem mest megu hlaupa, eða hrein er hleypr hálfu meira en hjǫrtr; þvíat sá er mikill fjǫldi manna, er svá kann vel á skiðum, at hann stingr í einni rend sinni níu hreina með spjóti sínu ok þaðan af fleiri. Nú mun þessi hlutr þykkja tortryggligr ok úlíkligr ok undarligr á ǫllum þeim lǫndum, er eigi vitu menn með hverri vél eða list slíkt má vera, at fjǫlin má tǫmd vera til svá mikils fljótleiks, at á fjǫllum uppi þá má ekki vætta forðask rás þess manns ok skjótleik, er fjalar hefir á fótum sér, þat sem jǫrðunni fylgir; en þegar hann lætr fjalarnar af fótum sér, þá er hann ekki fimari en aðrir menn. En í ǫðrum stǫðum þar sem menn eru ekki slíku vanir, þá mun varla finnask svá fimr maðr, at eigi þykki af hánum taka allan fimleika, þegar er slík svá tré eru bundin við fœtr hánum, sem nú hǫfum vér um rœtt. Nú vitum vér þessa hluti til víss, ok eigum kost þegar um vetrúm er snjár er, at sjá gnótt þeirra manna, er þessar vélar ok listir kunnu.

Nú gátu vér ok skǫmmu þeirra hluta, er allmikit undr mun þykkja í flestum lǫndum ǫðrum, þvíat þat er mest ígegn náttúru þeirri, er flest ǫll lǫnd hafa um dœgraskipti, þvíat hér skinn sól jafnbjart ok jafnfagrt með jǫfnum yl jafnvel um nætr sem um daga mikinn hluta sumars.

Þat mun ok undarligt þykkja hér í landi á Mœri um mýri þá, er Bjǫrkudals mýrr er kǫlluð, at hvatki tré er þar er í kastat, ok liggr þat þar þrjá vetr, þá verðr þat at steini, ok hafnar tréit náttúru sinni, þvíat þóat þat sé í eld kastat, þá glóar þat síðan sem steinn, en áðr brann þat sem tré; ok hǫfum vér marga þá steina séna ok í hǫndum hafða, er hálft hefir verit tré, þat sem upp hefir staðit or mýrinni, en hitt steinn er niðr hefir staðit í mýrina. Nú má þat undarligt kalla, þvíat sú mýrr er í þeirri mǫrku, sem allskyns er œrinn viðarvǫxtr, ok sakar þat ekki, meðan þat er grœnt ok í vexti; en þegar er þat er hǫggvit, ok þat tekr at hrǫrna, ok er þat þá kastat í mýrina, þá snýsk þat til steins náttúru.

Sonr: Þessir hlutir eru mér allir kunnir, þvíat þeir eru hér í landi, ok hefi ek alla séna, en hinir hlutir eru mér allir úkunnir, er bæði eru á Íslandi eða Grœnalandi eða á Írlandi, þvíat þar hefi ek spurdaga til haft, eða í hǫfum þeim er þar eru umhverfis.

Faðir: Þóat vit skyldim fleira um þessi lǫnd rœða, þá eru þau með ýmsum háttum, ok eru þau eigi ǫll eptir einum hætti, þvíat þau undr er annattveggja eru á Íslandi eða Grœnalandi, þá eru bæði með ofgangi frosts ok jǫkla, eða elligar af ofgangi elds ok bruna, eða með stórum fiskum ok mǫrgum ǫðrum sæskrimslum; ok er hvarvetna þat land svá ilt ok snarpt, at þat er náliga úbyggvanda fyrir þá sǫk.

En Írland er náliga landa bezt, þeirra er menn vitu, þó þar vaxi eigi vín á, ok eru þar þó margir undarligir hlutir, ok þeir sumir er þat land mun kallat helgara en ǫnnur lǫnd. Þat liggr á þeirri heims siðu er svá vel er temprat saman með hita ok kulda, at þar verðr aldrigi ofkalt né ofheitt; þvíat um vetrum ǫllum fœðisk þar búfé úti, ok náliga eru þar menn klæðlausir bæði um vetr ok sumar. En þat land er svá heilagt umfram ǫnnur lǫnd, at þar má ekki eitrkvikendi þrífask, hvárki ormr né padda; ok þóat þat sé flutt þangat af ǫðrum lǫndum, þá deyr þat þegar, er þat kemr á bera jǫrð eða stein. Ok þóat nǫkkut sé tekit or því landi, annattveggja tré eða jǫrð eða sandr, ok flutt í þau lǫnd, er eitrkvikendi eru í, ok er þeim sandi eða moldu sáit í hring um þau, þar sem þau liggja, þá komask þau aldrigi síðan út um þann hring, ok þar liggja þau ǫll dauð í. Svá ok þóat þú takir tré þat, er or þessu landi er, sem nú rœddum vér um, ok dragir í hring um þau, svá at þú skeðir jǫrðunni með trénu, þá liggja þau ǫll dauð í þessum hring. Þat er ok mælt um Írland, at jafnmikit eyland sem þat er, þá vitu menn þat varla, er jafnmargr sé heilagr maðr í sem þar. Þat er ok mælt, at sú þjóð er þat land byggvir, er bæði grimm í sér ok þó drápgjǫrn ok mjǫk úsiðug; en svá drápgjarnir sem þeir eru, ok svá margir sem helgir eru í þeirra landi, þá hafa þeir engan drepit af þeim; ok allir þeir helgir menn sem þar eru, þá hafa allir sóttdauðir orðit; því at þeir hafa heilhugaðir verit við alla góða menn ok helga, þóat þeir hafi verit grimmir sín á millum.

Vatn eitt er ok þat í því landi, er undarligt er sagt ífrá náttúru þess; þat vatn er kallat á þeirra tungu Logechag. Þat vatn er vel mikit at vexti; en sú er náttúra þess vatns, ef þú tekr tré þat, er sumir kalla beinvið, en sumir hulfr, en á latínu er kallat acrifolium, ok setr þú þat í vatnit, svá at sumt stendr niðr í jǫrðina, en sumt í vatninu, en sumt upp or vatninu, þá verðr þat at járni, er niðr stendr í jǫrðina, en þat at steini er í vatninu er; en þat tré sem upp stendr or vatninu, sem áðr var þat. En þóat þú takir annarskonar tré en þetta, þá hafnar þat ekki sinni náttúru, þóat þú setir þat í þetta vatn. Þar eru enn keldur tvær í fjalli því, er Blandina heitir, ok er þat náliga eitt eyðifjall; en þær keldur hafa undarliga náttúru. Ǫnnur sú kelda er þar er í því fjalli, hefir þá náttúru, ef þú tekr annattveggja hvítan sauð, eða naut, eða hross, eða mann þann, er hár hefir hvítt, ok þvær þú einnhvern þessarra hluta í vatninu, þá verðr þegar kolsvartr. En þat er náttúra annarrar keldu þeirrar, er þar er, ef maðr þvær sér í, hvat lit sem áðr hafði hann, hvárt sem hann var rauðr eða hvítr eða svartr, þá verðr hann síðan snæhvítr af hærum, svá sem hann sé elligamall maðr. Þat vatn er þar enn í því landi, er þeir kalla á sína tungu Loycha; en í því vatni er hólmi einn lítill, svá sem flotahólmi sé, því at hann flýtr umhverfis vatnit innan, ok kemr hann hér ok hvar at landi, stundum svá nær at maðr má stíga á hólmann, ok verðr þat optast á dróttinsdǫgum. En sú er náttúra at hólma þessum, ef sá maðr stígr í þann hólma, er sjúkr er, hvatki sótt sem hann hefir, ok neytir hann þeirra grasa, er þar vaxa, þá verðr hann þegar heill; þat fylgir ok þeirri náttúru, at aldri kemsk fleiri senn í en einn, þóat margir vili, því at sá hólmi flýtr þegar frá landi, er einn maðr er í. Sjá náttúra er ok með þessum hólma, at hann flýtr sjau vetr staðfast í þessu vatni; en þegar er sjau vetr eru liðnir, þá flýtr hann til lands í einhverjum stað, ok grær þar við annat land, svá sem hann hefði jafnan þar við verit. En meðan sá tími er, þá heyrisk mǫnnum sem dynr komi líkr reiðiþrumu, en eptir liðna þrumu, þá sjá menn slíkan hólma í vatninu sem áðr, með sama vexti ok með samri náttúru; ok ferr svá hverja sjau vetr eptir aðra, at æ sem annarr grœr við meginland, þá kemr annarr hólmi í, ok veit þó engi hvaðan kemr.

Þá er þar enn ey ein lítil í því landi, er þeir kalla á sína tungu Inhisgluer. Þar er mjǫk mikil manna bygð í þeirri ey, en þar er ein kirkja í, því at svá nǫkkuru mikit fólk er í þeirri ey, sem vera mun ein kirkjusókn. En þóat menn andisk þar, þá eru þeir eigi í jǫrð grafnir, heldr eru þeir reistir umhverfis kirkjuna við kirkjugarðinn, ok standa upp sem kykvir menn með þornuðum ǫllum limum ok úskǫddu hári ok nǫglum, ok fúna aldrigi, ok aldrigi setjask þar fuglar á; ok má þar hverr fram á leið kenna, sá er eptir lifir, sinn fǫður, eða fǫðurfǫður, eða allar sínar kynkvíslir þær sem hann er frá kominn.

Þá er þar enn eitt mikit vatn, þat er heitir Logri; en þar liggr ein lítil ey í því vatni, ok eru hreinlífismenn þar í, þeir er kalla má hvárt er vill munka eða eremita, en þó eru þeir með svá miklum fjǫlda, at þar er full eyin af, en stundum eru þeir færri. En þat er sagt ífrá ey þeirri, at hon er heilsǫm ok ekki sóttul, ok seinna eldask menn þar en í ǫðrum stǫðum í landinu. En þegar er menn eldask svá mjǫk eða sýkjask, at þeir sjá endadag sinn ætlaðan af guði, þá verðr þá or at flytja í einnhvern stað til lands, þar sem hann skal andask, því at engi má líflátinn verða í eynni af sóttum, en sýkjask má maðr ok gremjask í ey þessarri, en eigi má ǫnd hans skiljask við líkama, fyrr en hann er or fluttr eynni.

Þá er ok þar enn eitt mikit vatn, er þeir kalla á sína tungu Logherne. Í því vatni er þesskonar mikill fiskafjǫldi, er menn kalla laxa; en sá fiskr gengr svá nógr um alt land þeirra, at þeir hafa œrinn til síns borðs. Eyjar eru ok þar margar í vatni því, en ein er sú þar, er þeir kalla á sína tungu Kertinagh. Sú ey væri hœfilig at byggva fyrir mikilleika sakar, ef menn þyrði at byggva hana. En þat er mælt um þá ey, at djǫflar hafi jafnmikit veldi yfir helmingi eyjar þeirrar, sem í sjálfu helvíti; ok þeim sinnum er freistnir menn hafa þat gǫrt til raunar, þá hafa þeir svá síðan frá sagt, at jafnmargar þrautir ok pínslir hafa þeir þar þolt, sem sagt er ífrá, at sálur þola í helvíti. En í ǫðrum helmingi eyjarinnar, þá er kirkja ok kirkjugarðr um, ok er þó nú hvártveggja helmingr auðr; en svá er frá sagt, at yfir þeim helmingi eyjarinnar, sem kirkjan stendr í, þá hafa djǫflar eigi þar vald yfir.

Þat gerðisk enn á því landi, er mjǫk undarligt mun þykkja, at menn veiddu í skógi eitt þat kykvendi, er engi maðr kunni frá at segja, hvárt heldr var maðr eða annat dýr, því at menn féngu ekki mál af því, ok eigi urðu menn varir við, at þat skildi manna mál. En þat var þó vaxit at ǫllum hlutum svá sem maðr, bæði hendr ok fœtr á ok manns andlit, en hári var vaxinn allr líkamr sem annarra dýra, en at endilǫngu baki þá var vaxit sem manstœði á hrossi með stóru hári ok síðu, ok féll báða vega hryggjar, svá at dragnar á jǫrðu, þegar þat gengr bjúgt. Þat vænti ek nú, at ek hafa flestra hluta þeirra getit, er þar eru orðnir af sjálfri landsins náttúru, svá at menn þykkjask víst vita sannendi af.