Bókastaðir

Ek leidda allat iðróttir fyrir augu hugar, ok rannsakaða ek með athygli alla siðu hverrar iðróttar, þá sá ek mikinn fjǫlda mœðask í villistigum þeim, er frá hǫlluðu siðligum þjóðgǫtum í villiáttir úsiða, ok týndusk í úbyggiligum dǫlum þeir, er þá stigu géngu, er mest lágu forbrekkis, þviat þeir þreyttusk af langri mœði runnins vegar ok hǫfðu eigi brekkumegin til uppgǫngu, ok eigi fundu þeir gagnstigu þá, er þá mætti leiða til þjóðvega siða.

Sá fjǫldi sýndisk mér týnask með ýmsum atburðum: sumir fyrir fáfrœði sakir, þviat villistígar váru svá mjǫk troðnir, at þeir sýndusk fýsiligstir at ganga, ok hugðu fáfróðir menn, at þat væri þjóðgǫtur, þviat þar var mestr fjǫldinn á; en sumir týndusk fyrir leti sakir ok rœktarleysi; sumir hræddusk háð ok spott, ef þeir géngi sér einir at vegum; en sumum gékk til þrályndi ok illska með ýmsum girndum.

En þá er ek hafða sét hafnan siðsemi ok tjón hafnanda, þá hugða ek með mér, hvern stig er ek skylda ganga þann, er ek yrða eigi einn saman á staddr á þeim veg, er ek tœka ganga; þó eigi þá stigu, er ek sá flesta þreytask á, at eigi mœddi mik brekkumegin, ef ek fýstumk aptr at hverfa.

En með því at faðir minn var lifandi ok unni mér vel, þektisk mér at leita hans ráðagerðar, heldr en ek tœka þat ráð með skjótu áliti, er hánum sýndisk eigi. Ok rann ek til fǫður míns skyndiliga, ok birta ek fyrir hánum alt mitt erendi. En fyrir því at faðir minn var bæði vitr ok góðviljaðr, þá fann ek hann í góðu skapi, þegar er hann heyrði, at þat var erendi mitt, at leita nýtra siða; ok lofaði hann mér at spyrja slíks, er ek vilda, um siða athǫfn eða grein í hverri iðrótt; ok hét því at gera mér alla siðu kunna til hverrar iðróttar, er ek spurða, þá sem makligstir væri hverri iðrótt at fylgja; ok hann hét at sýna mér til viðsýndar þá villistigu, er flestir byrja með upphafi, þeir er snúask frá siðligum þjóðvegum; ok svá hét hann at sýna mér gegnliga gagnstigu, þeim er aptr vilja hverfa af villiáttum til þjóðvega.

En því næst byrjaða ek rœðu mína með upphafligri spurning um kaupmanna iðróttir ok þeirra siðu. En at lokinni þeirri rœðu ok spurningum ok fengnum svǫrum, þá dirfðumk ek í rœðu ok spurningum, ok steig ek hátt upp til iðrótta umrœðu, þviat ek tók þar næst at spyrja ok forvitna um konungliga siðu ok annarra stórhǫfðingja ok þeirra manna, er þeim fylgja eða þjóna. Ok eigi lét ek með ǫllu úspurt um lærðra manna iðróttir eða þeirra siðu. En þó lauk minni spurning með því, at ek rœdda um iðrótt bónda ok fjǫlmennis þess, er land byggvir, ok þeirra siðu ok athæfi.

En þá er ek hafða fengit gnóg svǫr ok vitrlig af munni fǫður míns um alla hluti, er ek spurða, þá váru nær staddir gǫfgir menn ok spakir, þeir er heyrðu mína spurning ok hans vitrlig andsvǫr ok sannlig; þá báðu þeir þess, at ek skylda alla okra rœðu skrifa ok bóksetja, at eigi yrði sú rœða svá skjótt með tjónum, sem vér þǫgnuðum, heldr væri hon þá mǫrgum nytsamligt gaman, er eigi máttu halda skemtan af oss, er nær várum þeirri rœðu.

En ek gerða bæði eptir bœn þeirra ok ráðum, ok studeraða ek mikit í þeim rœðum með athugasamligu minni, ok setta ek allar þær rœður í eina bók, eigi at eins til eyrna gamans ok skjóttíndrar skemtunar þeim er heyra, heldr til margfaldrar nytsemdar ǫllum þeim, er með réttum athuga nema þessa bók ok fylgja því ǫllu vel, er býðr í bókinni. En bókin er svá gǫr, at þó mun fróðleikr í þykkja ok skemtan, ok þó mikit gagn, at þat sé vel numit, ok gætt eptir því er ritat er í bókinni. En sá er hann hefir fulla skilning ok rétta, þá verðr hann þess varr, at sú er meiri bók er glósa þarf en hin er rituð er.

En bókinni er gefit fagrt nafn, því at hon heitir Speculum regale, eigi fyrir drambs sakir þess er ritaði, nema fyrir þá sǫk at þeim skyldi þykkja girniligri til náms er heyrði, ok fyrir þá sǫk aðra, at hverr er forvitnask vill um góða siðu eða hœvesku, eða fǫgr ok sannlig orðalǫg, þá mun hann þar finna ok sjá í bókinni svá sem margar líkneskjur eða allskyns smíði í skirri skuggsjá. En fyrir því heitir konungs skuggsjá, at þar er víst ritat um konunga siðu sem annarra manna, enda er hann hæstr at nafni, ok á hann at fylgja fegrstum siðum, ok hans hirð ok allir aðrir hans þjónustumenn, at allar þjóðir taki af þeim góð dœmi til ráðvendi ok góðrar meðferðar ok allra annarra hœveskra siða. Enda á konungrinn hverr sem einn at sjá opt í þessa skuggsján, ok líta fyrst á sjálfs síns siðu, ok því næst allra annarra þeirra, er undir hánum eru; sœma alla þá, er góða siðu hafa, en temja þá til góðra siða með aga, er eigi megu ógnarlaust numit fá. En þóat þat nafn sé heldr á, at konungs skuggsjón sé kallat, þá er hon þó skipuð ǫllum at heimild svá sem almenningr, þvíat hverjum er kostr í at sjá, er vill, ok skygna, hvárt er heldr vill, um siðu sjálfs síns eða aðra siðu, þá er þar má í finna, ok þess vænti ek, at sá mun eigi úfróðr vera taldr eða með úsiðamǫnnum, er vel fylgir því ǫllu, er þar má í finna, ok til hans siðar hœfir, hvat manni sem hann er at tegund eða nafni.

En ef nǫkkurir girnask eða forvitnask at heyra eða nema þessa bók, þá er eigi nauðsyn at forvitnask þess nafn, eða hvat manna sá var, er samansetti ok ritaði þessa bók, at eigi berisk svá til, at nǫkkurr hafni því, sem til nytsemdar má þar í finnask, annathvárt fyrir háðungar sakir eða ǫfundar, eða einshvers fjándskapar við þann er gerði.

En þess viljum vér gjarna beiða, er ǫllum er vel veitanda, at þeir góðir menn, er bókina heyra vandliga með athygli, þá rannsaki með réttu áliti, ef nǫkkurir hlutir finnask þeir, er nauðsynligir þykkja bókinni vera, ok þar eru eigi áðr í settir, annathvárt um siða athǫfn eða vitrlig ok viðrkvæmilig orðalǫg, þá auki til með góðri skipan; svá ok ef nǫkkurir hlutir finnask þeir þar í skipaðir, er spilla þykki fyrir bókinni, ok vár skipan hefir ofmælt, þá dœmi þat með sannsýni af ok bœti með góðum vilja yfir vára fáfrœði, ok virði vel ok góðgjarnliga fyrir oss várt starf; þvíat eigi stǫrfuðum vér fyrir drambs sakir, heldr fyrir góðvilja sakir við alla þá, er þurfa þykkisk ok girnisk slíks fróðleiks.

En þá er ek gékk til fundar við fǫður minn um þenna spurdaga, er nú hǫfum vér um rœtt, þá lærða ek alla í fyrsta orði, er ek kvadda hann, hversu hverjum byrjar at kveðja eða mæla sinn fǫður.

Sonr: Góðan dag, herra minn! Ek em svá kominn til yðars fundar sem byrjar hlýðnum syni ok lítillátum, at finna ástsamligan fǫður ok gǫfgan, ok vil ek þess yðr biðja, at þér hafit þolinmœði at hlýða þeim hlutum, er mik fýsir at spyrja, en lítillæti at svara með góðfýsi spurðum hlutum.

Faðir: Með því at þú ert einga son minn, þá líkar mér vel, at þú komir opt til míns fundar, þvíat skylt væri tal okkart um marga hluti; ok vil ek gjarna hlýða því, er þú vilt spurt hafa, ok veita andsvǫr þeim hlutum, er ek em með skynsemd spurðr.

Sonr: Ek heyri þat alþýðu vitni, sem ek ætla satt vera um vizku yðra, at varla fái vitrara mann í þessu landi, en þér erut, til allrar speki, þvíat til yðarrar orlausnar stunda allir þeir, er vandamálum eigu at skipta; enda heyri ek ok, at svá væri, þá er þér várut með konungum, at í yðrum munni þóttu vera ǫll landráð, svá lǫgmál ok sættargerðir ok allskonar speki. Nú með því at ek em hœfiligr arfi yðarr til fjárgæzlu, þá vilda ek ok gjarna verða nǫkkurs hluttakari af arfi spektar yðarrar, ok vilda ek at þér lærðit mik, hvert stafrof eða upphaf, er ek mega þat nema af yðr, at ek mega þaðan af lesa allar ritningar mannvits yðars, ok svá stíga ek í yður fótspor; þvíat ek vænti, ef yðar missir við, at margir muni á þat stunda, at þér munit mik lærðan hafa eptir yðrum siðum.

Faðir: Þessum rœðum þykki mér bæði gott at hlýða ok em ek þó fúss at svara; þvíat þat er mér mikil huggan, at ek hefi til þess leift eptir mik stór auðœfi, at réttr son minn skyli eptir mik njóta; þvíat ek munda varla virða sem minn son væri, þóat ek hefða getinn, ef fífl væri. En ef þú vilt nema mannvit, þá vil ek sýna þér þann grundvǫll, er upphaf er allrar speki, eptir því sem einn hǫfuðspekingr hefir mælt: þat er upphaf speki at hræðask almáttkan guð. En hann skal þó eigi hræðask sem úvin heldr með ástarhræzlu, svá sem guðs son lærði þann er spurði, hvat væri upphaf boðorða, en guðs son vísaði hánum til þeirrar ritningar, er svá mælti: elskaðu guð af ǫllu hjarta þínu, ok af ǫllu afli þínu, ok af ǫllum mætti þínum. Nú skal guði unna umfram hvetvetna, en hræðask guð hvert sinni, er maðr girnisk rangra hluta, ok láta þó laust ranga girnd fyrir guðs sakir, þóat maðr hafi dirfð á at halda fyrir manna sakir. Nú með því at þú leitar, hvat stafrof eða grundvǫllr sé til spektarnáms, þá er þetta eitt satt upphaf ok ekki annat. En sá er þetta nemr ok gætir, þá missir sá eigi sannrar spektar ok allrar gœzku.

Sonr: Þetta eru víst ástsemdar ráð, sem af yðr er ván, ok er þó gott ok auðnæmligt hverjum, er gipta fylgir, en þar munu þó margir hlutir verða fylgja, þeir er til iðrótta heyra, ef maðr skal vitr heita.

Faðir: Þetta er upphaf allra góðra hluta ok stafrof, en af stafrofi kynnask allar bœkr, ok er æ því betr, er fleiri iðróttir fylgja þessu; því at af iðróttum verðr maðr fróðr, með hverju athæfi er hann vill síðan lifa, hvárt er heldr er, at hann vill vera konungs maðr eða bóndi eða kaupmaðr.

Sonr: Með því at ek em nú á léttasta aldri, þá fýsumk ek at fara landa meðal, þvíat ek treystumk eigi til hirðar leita fyrr en ek hefða sét annarra manna siðu áðr. Nú er þetta fýsi mín, nema þér leggit annat ráð til við mér.

Faðir: Þóat ek hafa heldr konungsmaðr verit en kaupmaðr, þá vil ek þá iðn eigi fyrir þér lasta, fyrir því at til þess veljask opt hinir beztu menn. En þat varðar miklu, hvárt maðr líkisk heldr þeim, er kaupmenn eru réttir, eða þeim er sér gefa kaupmanna nǫfn, ok eru þó mangarar eða falsarar, selja ok kaupa rangliga.

Sonr: Þat mundi mér vel gegna at líkjask þeim, er vel væri, fyrir því at þat mun sýnask verr en ván væri til, ef yðarr son líktisk þeim, er eigi væri vel. En hvers sem mér verðr af auðit, þá fýsir mik þó, at þér gerit mér kunna þeirra manna siðu, er vel þykkja vera í þeirri iðrótt.

Faðir: Sá maðr er kaupmaðr skal vera, þá verðr hann leggja sik í margan lífs háska, stundum í hafi en stundum í heiðnum lǫndum, en næsta jafnan með úkunnum þjóðum, ok þarf maðr jafnan leiða at huga, at hann sé þar vel, sem þá er hann staddr. Nú þarf hann í hafi mikinn ofléttleik ok hraustleik.

Nú ef þú ert staddr í kaupstǫðum, eða hvar sem þú ert, þá ger þik síðsaman ok léttlátan; þat gerir mann vinsælan við alla góða menn. Ven þú þik árvakran um morna, ok gakk þegar fyrst til kirkju, þar sem þér þykkir bezt fallit at hlýða tíðum, ok hlýð þar ǫllum dagtíðum ok messu þegar eptir óttusǫng, ok bið þá meðan fyrir þér með sálmum þínum ok þeim bœnum, er þú kant. En at loknum tíðum gakk þú út ok skygn um kaup þín. En ef úkunn eru þér kaup í bœ, þá skygn þú vandliga at, hversu þeir fara með sínum kaupum, er mestir ok beztir kaupmenn eru kallaðir. Þat skaltu ok varask um allan þann varning er þú kaupir, at hann sé allr úspiltr ok flærðalauss, ok fyrri rannsakaðr en þú festir kaup þitt til fulls. En ǫll þau kaup er þú kaupir, þá hafðu jafnan nǫkkura skilamenn íhjá, þá er váttar sé, hversu því kaupi var keypt.

Nú skalt þú at kaupum þínum fara alt til dǫgurðarmáls eða miðs dags, ef svá berr nauðsyn til, en síðan gakk þú til matar þíns. Borð þitt skaltu vel búa með hvítum dúkum ok hreinni fœzlu ok góðum drykk. Get þér vel at borði þínu, ef þú átt þess kosti; en eptir mat þá gørðu annattveggja, at þú sofna litla hríð, eða elligar gakk nǫkkura hríð ok skemt þér, ok sésk um, hvat er aðrir góðir kaupmenn hafask at, eða nǫkkurr nýr varningr sé sá kominn til bœjar, er þér sé nauðsynligr at kaupa. En er þú kemr aptr til herbergis þíns, þá rannsakaðu varning þinn, at hann verði eigi síðan fyrir spellum, er hann kemr þér í hendr; en ef spell eru á, ok skaltu þann varning selja, þá leyndu eigi þann er kaupir: sýn hánum þau spell sem á eru, ok semit síðan kaup ykkart sem þit megut, þá heitir þú eigi svikari. Met ok varning þinn allan í gott verð, ok þó því nær sem þú sér at taka mun, en eigi or hófi, þá heitir þú eigi mangari.

En þat skaltu víst hugleiða, at á hverri stundu er þú mátt þik til tœma, at minnask á nám þitt ok allra mest um lǫgskrár, því at þat er raunar, at allra manna vit er minna en þeirra, er af bókum taka mannvit, því at þeir hafa flest vitni til síns fróðleiks, er bezt eru lærðir. Gǫr þú þér allar lǫgskrár kunnar, en meðan er þú vilt kaupmaðr vera, þá þarftu engan rétt þér meir annan kunnan gera en Bjarkeyjar rétt. En ef þér eru lǫg kunn, þá verðr þú eigi beittr úlǫgum, ef þú átt málum at skipta við jafnmaka þína, ok kantu at lǫgum svara ǫllum málum.

En þóat ek rœða flest um lǫgmál, þá verðr engi maðr alvitr, nema hann kunni góða skilning ok hátt á ǫllum siðum, þar sem maðr verðr staddr; ok ef þú vilt verða fullkominn í fróðleik, þá nemdu allar mállýzkur, en allra helzt latínu ok vǫlsku, því at þær tungur ganga víðast, en þó týndu eigi at heldr þínu máli eða tungu.

Sonr: Guð þakki yðr, herra minn! at þér sýnit oss svá ástsamliga frændsemi, at þér sýnit mér alla þá hluti, er mér væri nauðsynligir, ef ek bæra giptu til at nema, eða muna eptir, ef numit yrði. En ef yðr sýnask nǫkkurir hlutir enn nauðsynligir þessarri rœðu, þá vil ek gjarna með athygli til hlýða.

Faðir: Eru enn þeir hlutir, er varla má missa í þessarri rœðu, ok má þó vel lúka með skjótri rœðu, ef svá sýnisk. Vendu þik jafnan sem vakrastan máttu, ok þó svá, at eigi spilli heilsu þinni. Vendu þik sjaldan hryggvan, þviat hrygt hugskot er jafnan sjúkt; heldr verðu jafnan blíðr ok léttlátr, jafnhugaðr ok eigi mislyndr. Verðu lastvarr sjálfr, ok kenn hverjum manni gott, er þat vill af þér nema, ok þýðsk jafnan ena beztu menn.

Gæt þú vandliga tungu þinnar, þviat þat er virktaráð, fyrir því at tunga þín má sœma þik, ok tunga þín má dœma þik; ok þóat þú verðir reiðr, þá mæl þú fátt ok eigi bræðimæli, þviat eitt orð má þat mæla í bræði, ef maðr gætir eigi, er síðan vildi hann með gulli keypt hafa, at úmælt væri. Enda veit ek enga þá hefnd, þó gǫri margir, er maðr fremi minnr sjálfan sik á, en hann deili illum orðum við annan, þóat hann eigi úsætt at skipta við hann. Þat skaltu ok víst vita, at engi er einn œðri kraptr eða sterkri, en maðr fái vel hept tungu sína frá munneiðum eða illyrðum, eða sǫgvísi ok ǫllu tunguskœði.

En ef þér verðr barna auðit, þá láttu ekki þitt barn iðróttalaust verða upp alit, fyrir því at þá er ván, at maðr fái haldit sik helzt sjálfr til mannvits eða iðrótta, þegar hann tekr sjálfræði, ef hann verðr ávita í œsku, meðan hann er undir ráðningu.

Enn eru þeir hlutir, er þú skalt svá flýja ok varask sem fjándann sjálfan, þat er drykkja ok tafl, ok portkonur, ok þrætur ok kast um viðlǫgur, þviat af þessum grundvǫllum timbrask enar mestu hǫfuðúgæfur, ok fáir einir munu lengi lastalausir eða glœpa, ef eigi varask þessa hluti.

Nemdu vandliga birting lopts ok gang himintungla, dœgrafar ok eyktaskipan, ok kunn vel at skilja ok marka, hversu þverr eða vex úkyrrleikr sjóa; þviat þat er fróðleikr ok þó nauðsynligt at kunna þeim, er farmenn skulu vera. Gerðu þik tǫlvísan vel, þat þurfu kaupmenn mjǫk.

En ef þú verðr þar staddr, sem umboðsmaðr er konungs eða annars hǫfðingja þess, er þar hefir landstjórn, sem þá verðr þú staðinn, þá gǫr þá þér at vinum, ok ef þeir fremja nǫkkur nauðsynlig útboð af hendi landshǫfðingja, þá ver þú greiðr í útboðum ǫllum ok framlǫgum, at eigi baldir þú til þess smám hlutum, at þú týnir stórum. Ver þú ok um þat varr, at konungs sakir komi eigi í pung þér, þviat þú veizt eigi, nema sá verði fégjarn er til saka gætir, ok er verra síðan at biðja en fyrir ǫndverðu við at sjá. Sittu ok aldri lengi yfir varningi þínum, ef þú mátt með réttu verði brott koma, þviat þat er kaupmanna aðal, at kaupa jafnan ok selja síðan skyndiliga fram á leið.

En ef þú skalt kaupferð þína yfir haf búa, ok áttu skip sjálfr, þá bræð vel skip þitt um haustit ok lát standa undir bráði um vetrinn, ef svá má vera. En ef svá síðarliga kemr skip til hlunns, at eigi má um haustit bræða, þá bræð þat at ǫndverðu vári, ok lát vel þorna síðan. Eigðu ok í góðum skipum jafnan hlut, eða elligar eigðu ekki. Ger ok skip þitt fýsiligt, þá veljask góðir menn til, ok verðr þá rífskipat. Bú ok jafnan skip þitt at ǫndverðu sumri, ok far meðan bezt er sumars, ok haf jafnan øruggan reiða á skipi þínu, ok ver aldri um haustum lengi í hafi, ef þú mátt sjálfr ráða. Gæt vel allra þessa hluta, þá er ván at hlýði með guðs miskunn.

Þat skaltu ok víst hugleiða, at aldri gangi sá dagr yfir þik, at eigi nemir þú nǫkkurn hlut þann er þér sé gagn í, ef þú vilt allvitr heita; ok gersk eigi þeim líkr, er þat þykki úsœmd vera, at annarr segir eða kennir þeim þá hluti, er þeim væri mikit gagn í, ef þeir næmi; láttu þér jafnmikla sœmd at nema sem at kenna, ef þú vilt allfróðr heita.

Enn eru þeir hlutir í smáku, er hugleiða þarf. Hvert sinni er þú ferr í haf, þá hafðu tvau hundruð vaðmála eða þrjú með þér á skip, þau er til seglbóta sé fallin, ef þarf til at taka, nálar margar ok œrna þræðr eða sviptingar; þóat slíkt sé smáligt at geta, þó er þat opt at til slíks þarf at taka. Saum þarftu ok mikinn á skip at hafa jafnan með þér, svá stóran sem því skipi hœfir, er þá hefir þú, hvártveggja reksaum ok hnoðsaum. Sóknir góðar ok smíðarøxar, skolpa ok nafra, ok ǫll ǫnnur þau tól, er til skipsmíðar þarf at hafa. Þessa hluti alla er nú hefi ek nefnda, þá skaltu jafnan minnask at hafa á skip með þér, ef þú ferr kaupfarar ok áttu sjálfr skipit.

En ef þú kemr til kaupstaðar, ok skaltu þar dveljask, þá tak þér þar herbergi, sem þú spyrr spakastan húsbúanda í bœ ok vinsælastan bæði við bœjarmenn ok konungsmenn. Haf þik vel jafnan at mat ok at klæðum, ef þú átt þess kosti; haf ok aldrigi úspaka menn eða svarfsama í mǫtuneyti með þér eða í sveit. Verðu sjálfr sem spakastr, ok þó svá at eigi þolir þú skemdir eða stóra brigzlastaði fyrir ofbleyði sakar. En þóat nauðsynligar sakar þrǫngvi þik til úspektar, þá gersk þú eigi bráðr í hefndum fyrr en þú sér, at vel verði framgengt ok þar komi niðr sem makligt er; en eigi skaltu hlauprífr gerask, ef þú sér at eigi má framkvæmt verða, ok leita þú þinnar sœmdar þóat siðar verði, nema hinn bjóði svá, at þú sér vel sœmdr.

En ef fé þitt tekr mikinn vǫxt, þá skiptu því til félags í aðra staði, þangat sem þú ferr eigi sjálfr, ok ver þú vandr at félagsmǫnnum. Jafnan skaltu almáttkan guð ok ena helgu mey Maríu láta eiga nǫkkut í félagi með þér, ok þann helgan mann er þú hefir optast á kallat þér til árnaðarorðs; ok gæt þess fjár vandliga, er helgir menn eigu með þér, ok fœr þat jafnan tryggliga til þeirra staða, er þat var til gefit fyrir ǫndverðu.

En ef þú átt allmikit fé í kaupferðum, þá skiptu því í þrjá hluti; legg einn hlut í félag við þeim mǫnnum, er jafnan sitja í kaupstǫðum ok sé þar tryggvir ok kunni vel við kaup. En tveim hlutum skiptu í ýmisligar kaupferðir, þá er sízt ván, at alt verði senn fyrir tjónum, er í mǫrgum stǫðum er fé þitt senn, ok er þá ván helzt, at í nǫkkurum stǫðum haldisk, þóat fjárháskar kunni iðuliga at berask. En ef þú sér at alhugat tekr fé þitt at vaxa stórum í kaupfǫrum, þá tak þú af tvá hluti ok legg í góðar jarðir, því at sá eyrir þykkir optast víss vera, hvárt sem heldr er, at hánum er sjálfum auðit at njóta eða frændum hans. En þá máttu gera hvárt er þér sýnisk við enn þriðja hlut, at hafa í kaupferðum lengr, eða viltu alt í jarðir leggja.

En þóat þú vilir fé þitt lengi hafa í kaupfǫrum, þá hættu sjálfr at leggjask í hǫf eða í kaupfarar landa á meðal, þegar er fé þitt er fullvaxta, ok þú hefir rannsakat siðu manna sem þér sýnisk; ok mun vandliga alla þá er þú sér, hvárt sem eru góðir eða illir. Mun illa siðu til viðsýndar, en alla góða siðu til nytja sjálfum þér ok ǫllum þeim, er af þér vilja nema.

Sonr: Þat er víst nauðsynligt hverjum þeim, er forvitnask vill slíka hluti, sem nú hafi þér um rœtt, at skilja vel hvat mest verðr nema, ok muna vandliga síðan eptir, þat sem hann heyrir. En með því at þér gátut litlu fyrr í yðarri rœðu þeirra hluta sumra, er ek skil eigi með hverjum hætti fram fara, ok hefi ek þó leitt at huga með mér, þat er um birting lopts ok úkyrrleik sjóar; nú með því at þér báðut at nema þá hluti, ok kǫlluðut fróðleik í, ef numit yrði; enda skil ek eigi áðr en ek heyri gǫrr skilat fyrir mér, enda veit ek engan þann vísan meistara, er jafngóðan vilja mun hafa til at læra mik um þá hluti sem sjálfa yðr; fyrir því vil ek með leyfi biðja yðr at þér lengit með því þessa rœðu, at ek yrða nǫkkut fróðari um þá hluti, hversu þverr eða vex birting lopts eða gangr himintungla, dœgrafar eða eyktaskipan, ok allra helzt um úkyrrleik sævar, hvat er veldr hans mislyndi, at hann sýnisk stundum í svá mikilli bliðu, at manninn girnir til við hann at leika misserum heilum; en því næst sýnir hann svá mikla reiði ok illsku, at hann þrætir til fjár ok til lífs þeirra, er við hann skipta.

Nú hugða ek þat, þóat sólin fyldi rásir sínar eptir fyrirsettri skipan, at ekki mundi þat ráða hrœring hafsins. Nú ef yðarr er vili til at skýra þessa hluti gerr fyrir mér, þá vilda ek gjarna með athygli til hlýða.

Faðir: Þat má ek vel gera, eptir því sem ek hefi heyrt or fróðra manna munni, ok mér þykki líkast vera eptir því viti sem guð hefir mér gefit.

Sól hefir fengit fjǫlskylt embætti, þvíat hon skal lýsa allan heim ok verma, ok gleðjask ýmsir staðir heimsins við hennar nærkvámu, en svá berr rás hennar til, at hon firrisk þá staði stundum, er hon nálgask stundum. En þá er hon tekr at vítja austrs ættar með vǫrmum ok bjǫrtum geislum, þá tekr þar fyrst dagr upp at létta austanvindi silfrligar brýnn ok blítt andlit; en því næst verðr hann kórónaðr með gulligum rǫðli, ok skrýðisk hann þá með ǫllum gleðibúnaði sínum, léttir sorgum ok harmsamligum andvǫrpum, sýnir blítt andlit grǫnnum sínum á báðar hendr, ok biðr þá vera glaða með sér í sínum fagnaði ok létta vetrligum sorgum; sendir hann ok skínandi geisla í andlit vestanvindi at boða hánum sína gleði ok fagnað; þat boðar hann ok vestanvindi, at hann skrýðisk þvílíkum búnaði um aptan sem austanvindr hafði um morgin.

En at mǫgnuðum degi ok fyrirskipuðum tíma, þá hrósar landsynningr nýteknum búnaði ok sendir ornandi geisla með bliðu boði í andlit útnyrðingi. En at miðjum degi sýnir sunnanvindr sik eldan vera með yljar auðœfum, sendir varmar vingjafir norðanvindi ok vermir svalt andlit, ok býðr ǫllum grǫnnum sínum at miðla við þá af gnótt síns auðar. En at hniganda degi þá tekr útsynningr við vægjanda skini ok vǫrmum geislum með glǫðu andliti, sýnir af sinni hendi sætt ok samþykki at niðrlagðri reiði, býðr sterkum bylgjum ok brǫttum bárum at hógværask með minkanda afli, ok kallar fram gróðrsamar dǫggvar til fullrar sættar við sína granna, ok blæss hógværliga með vǫrmum anda í andlit landnyrðingi ok vermir blástsvalar varrar ok þiðir hélukalt enni ok frosnar kinnr. En at aptni upphǫfðum þá sýnir vestanvindr skínanda enni yfir bliðu andliti, skrýðisk með prýði ok kveldligri fegrð svá sem at hátíðligum aptni, boðar austanvindi með sendum geislum, at hann búisk móti komandi hátíðum morgininn eptir.

En at settri sólu þá tekr útnyrðingr at létta fǫgrum brúnum, ok bendir með léttri brún ǫllum grǫnnum sínum, at hann hefir í sinni gæzlu skínanda rǫðul; því næst leiðir hann fram skugga yfir andlit jarðar, ok boðar þat ǫllum, at þá nálgask hvildarstund eptir dagligt erfiði.

En at miðri nótt þá tekr norðanvindr við rás sólar, ok leiðir hana um fjalligar auðnir móti þunnbygðum strǫndum, ok leiðir fram þykkvan skugga, ok hylr andlit sitt með skýjuðum hjálmi, ok boðar ǫllum, at hann er búinn til varðhalds yfir grǫnnum sínum með náttligri vǫku, til þess at þeir taki ørugga hvíld ok hæga eptir dagligan hita; hann blæss ok vægiliga með svǫlum munni í andlit sunnanvindi, til þess at hann megi betr standask ǫflgan hita at komanda degi. Hann fægir ok andlit himins eptir brottrekit ský, til þess at komanda ljósi megi sól auðveldliga senda varma geisla í allar ættir með bjǫrtu skini.

En at komanda morni þá tekr landnyrðingr at opna samanlagðar brár ok rennir til sýnar bjúgt sjáldr, svá sem til skygningar um upprisutíma. En því næst lýkr hann upp vakrliga birtandi sjónir svá sem saddr af svefni eptir tekna hvíld; en eptir þat leiðir hann fram ljósan dag svá sem fagran æskumann ok hœfiligan fyrirrásara í allra tún, ok boðar til víss, at þá kemr þegar eptir hann geislanda hvel ok skinandi sól, ok býðr ǫllum at vera vel viðbúnum. En því næst rennr upp sól ok skýtr geislum sínum í allar ættir at skynja um samantengt sáttmál, ok gengr síðan eptir fyrirskipuðum veg, svá sem fyrr var sagt.

En at algǫrvum friði milli þessarra hǫfðingja, er nú eru nefndir, þá er vel fœrt í hvers þeirra veldi, sem þá vill farit hafa. Þá tekr haf úti at byrgja allan meginstorm, ok gørir þar slétta vegu, sem fyrr var úfœrt fyrir stórum bárum ok þykkum bylgjum, ok veita strandir þá þar í mǫrgum stǫðum hafnir, sem fyrr var ǫrœfi.

Nú meðan þessi friðargerð stendr, þá er þér vel fœrt ok hverjum annarra þeim, er sitt skip vilja leiða eða sjálfir fara landa meðal yfir hafs háska; ok væri þat mǫnnunum skyldligt, ok þó nauðsynligt, at kunna góða skilning á því; nær háskatímar væri ok úfœrir, eða nær þeir tímar kœmi, er vel er til hættanda alls; því at skilningarlaus skepna gætir þessarra tíma þó með náttúru, at eigi sé skilning til, því at mannvitslausir fiskar kunnu at gæta sín í djúpum hǫfum, meðan hæstir eru stormar um vetrinn; en at hallanda vetri þá sœkja þeir nærmeir landi, ok samna gleði svá sem eptir liðna sorg. En at fengnum hrognum ok at vaxanda vári, þá gjóta þeir hrognum sínum ok leiða fram fjǫlda mikinn ungra fiska, ok œxla svá ættir sínar hverr í sinu kyni ok tigund. Er þat mikil ætlan skynlausrar skepnu, at sjá svá vel við komanda stormi um vetrinn, at hann leiðir fram sitt afspringi til þess at ǫndverðu vári, at hann megi njóta kyrrarveðráttu um sumarit, ok leita sér matar í góðum friði hjá víðum strǫndum, ok styrkjask svá af sumrinu, at þeir hafa yfrit afl at komanda vetri, til þess at hirða sik í kǫldum djúpum milli annarra fiska.

Þessarri sættargerð fagnar jafnvel loptit sem lǫgrinn, því at á vaxanda vári sœkja fuglar háleik lopts með fǫgrum sǫngum, ok fagna nygǫrri sætt milli þessarra hǫfðingja svá sem komandi hátíð, ok gleðjask þá svá mjǫk, sem þeir hafi fengit forðazk mikinn háska ok váðvænligan í hǫfðingja deild. Því næst gǫra þeir sér hreiðr á jǫrðu ok leiða þar or unga fugla, hverr eptir sinni kynfylgju, ok œxla svá ættir sínar ok nœra um sumarit, at þeir megi enn sér sjálfir leita atvinnu um vetrinn eptir. Jǫrðin sjálf fagnar þessarri sættargerð, því at þá er sól tekr út at steypa ylsamligum geislum yfir andlit jarðar, þá tekr jǫrð at þíða frosnar grasrœtr; en því næst leiðir hon fram ilmandi grǫs með smaragligum lit, ok sýnir hon sik fagna ok gleðjask hátíðliga með nýtekinni fegrð grœns skrúðs, ok býðr hon þó glaðliga nœring ǫllum afspringum sínum, þeim er hon synjaði áðr sakar vetrligrar nauðar. Tré þau er stóðu með frosnum rótum ok drjúpandi kvistum, þá leiða þau nú fram af sér grasgrœnt lauf, ok gleðjask svá eptir liðna sorg vetrligrar nauðar.

Úhrein skepna ok leiðendi sýna mannvit sitt ok skilning í því, at þau kunnu at skipta hœfiligum tíma til aukningar sinnar ættar ok útgǫngu or fylsnum. Svá gæta þau þess tíma, nær þau þurfu at flýja kulda ok stormsamligar vetrar nauðir, ok hirða sik svá undir steinum eða í stórum hellum eða í djúpum jarðfǫllum til þeirrar stundar, er þau hafa tíma til framgǫngu. Villidýr þau er fæðask í fjǫllum eða skógum, þá kunnu þau vel at skipta ǫllum tíma, þvíat þau ganga með getnum burð, meðan vetr er kaldastr, til þess at þau megi sinn getnað fram leiða at nýkomnum grǫsum ok vǫrmu sumri.

Einn lítill maðkr er maurr heitir, hann má kenna vitrum mǫnnum mikla hagspeki, hvárt sem heldr er kaupmaðr eða bóndi, ok jafnvel konungum sem smærrum mǫnnum. Hann kennir konungum, nær þeir skulu borgir gǫra eða kastala; hann kennir ok bónda ok kaupmanni með sama hætti, hversu ákafliga eða hvern tíma þeir skulu sína sýslu frammi hafa; þvíat sá er rétta skilning hefir ok hyggr hann vandliga at hans athæfi, þá má hann mikit marka ok draga sér til nytsemdar.

Ǫll ǫnnur kvikendi, hvárt sem eru hrein eða úhrein, þá fagna þessum tíma, ok leita svá sinnar nœringar á vǫrmu sumri með allri viðrsýn, at þau megi ǫruggliga standask allan háska vetrligrar nauðar. Nú veldr þessi sáttmálasamtenging milli þessarra átta vinda allri bliðu lopts eða lands, eða sjóar hrœring, með boðorði ok leyniligum smiðvélum þess, er fyrir ǫndverðu skipaði, at svá skyldi jafnan síðan standa, til þess er hann býðr at brigð skyli á gørask. Nú ef þér þykkir nǫkkut þar vanspurt um, þá máttu nú með meiri eptirleitan spyrja sliks er þér sýnisk.