Bókastaðir

Þórðr skori hét maðr, en annarr Tólar verpill, þeir váru sýslumenn Knúts konungs vestr á Vendilskaga, þar sem heitir Hjarranda sýsla; þat er einn útskagi vestr af Jótlandi. Þetta ríki er fátækt hjá því sem annat ríki í Danmǫrk. Þaðan váru þeir ættaðir Ásbjǫrn jarl ok Eyvindr bifra; þar heita síðan Ásbjarnarbúðir ok Eyvindarbúðir, er þeir váru fœddir.

Þeir Þórðr ok Tólar spurðu, at Knútr konungr var á Jótlandi, ok þat með, hvar sem konungr fór, átti hann þing við bœndr ok stefnur, ok lagði á þá stór gjǫld. Þeir spurðu ok at konungr ætlaði þeim slíkan kost Vandilsbyggjum sem ǫðrum mǫnnum, ok við þessa frétt stefndi þing Þórðr við bœndr, ok boðar þar til ǫllum sínum mǫnnum, sem helzt váru þar ráðsmenn ok nǫkkurs virðir, ok er þing var sett, var þangat komit mikit fjǫlmenni.

Þá stóð Þórðr skori upp ok mælti svá: "spurt munut þér hafa til konungs þessa, er hann ferr yfir landit með rán ok hrips; hefir hann ok safnat at sér miklu Vendil fólki mǫrgum til óþurftar; er þó þess at vænta, at sjálfum honum gegni þó verst; þvíat hann hefir nær øngva dugandi menn með sér, ok er þess von at fáir munu til verða at þjóna honum, þeir er manndómsmenn vilja vera; þvíat hann er ótrúr maðr ok ágjarn, svá at hann kann ekki hóf, því má hann heldr kalla at réttu víking enn konung, hefir hann nú suma hǫfðingja drepna, ok gǫrt at óbótamǫnnum, svá at frændrnir skulu ønga sœmd fyrir taka, suma hefir hann af landi rekit fyrir øngvar tilgerðir, en alla lagit í þján ok í þrælkan; man þetta ófrelsi ok ánauð aldri afganga, meðan hann lifir, ok er þat furða, er menn þola honum hverja óhœfu, er hann tekr til; nú mun ek birta minn vilja hérum, at ek vil eigi hafa hans ofsa yfir mér; sé ek eigi mun duga svá fátæku fólki, sem hér er með oss, at hafa slíkar pyndingar af honum, sem annarstaðar hefir nú viðgengizk; nú er hingat torfœra mikil, sem þér vitið, fyrir sakir fena ok vatna, ok ef yðr lízk sem mér, þá munum vér eigi bíða heima þessa vanréttar. Nú vil ek at þér segið yðvarn vilja hérum, eða hvárt þér vilit því játa, sem ek vil upp taka, eða vilið þér taka yðr annat ráð."

Þeir kváðusk hans forsjá hlíta mundu um þetta vandkvæði, "hǫfum vér þat reynt lengi, at þín forsjá hefir oss vel í hald komit."

Þórðr svarar: "eigi vil ek til þessa ens mikla vandamáls, sem mér lízk þetta, einsaman vera, heldr allir í einu jáyrði vera, því at mér kemr þat í hug, ef Knútr konungr kemr hér at vitja vár, ok eigi hann tal við yðr, at hann flyti svá sitt mál, at yðr þykki þat sannast, sem þá talar hann, því at hann er maðr orðsnjallr ok brǫgdóttr ok undirhyggjumaðr mikill; mun yðr hann vera slœgvitr, ok vandséð er við honum, ef þér hlýðit nǫkkut því, er hann mælir. Nú vil ek at þér festið með því trúnað yðvarn við mik, at hverr sá maðr, er nǫkkut er eigandi, fái mér í hendr lausafé sín ǫll, ok vil ek þat varðveita, þar til er nǫkkur úrskurðr verðr þessa máls; en ef þér erut trúir við mik, at halda þetta, sem nú hǫfum vér mælt, þá skulu þér taka við fé yðru, en ef þér bregðizk mér í trúnaðinum, þá mun auðsærr minn kostr, ok verði konungr vís þessarar ráðagerðar, at þér munut fá af honum stórar refsingar, þótt þér haldit lífinu, ok mun þó kallaðar nógar sakir til."

Tólar verpill svarar: "vitum vér um þetta alþýðu vilja, at engi vill hér leggja sitt mál á konungs vald, þótt hann geri sik svá stóran, at hann hyggisk muni ganga með ófriði um allt þetta land; er þat vár vili, at nú taki menn nǫkkut skjótt ráð; viljum vér, Þórðr! at þú sér fyrir þessu liði ǫllu, því þú ert vár vitrastr."

Þá mælti Þórðr: "hvárt er þetta vili allra ok samþykki, þeirra sem nú eru hér samankomnir." Því játuðu þeir allir, er þar váru.

"Þat ráð vil ek fyrst gera," sagði Þórðr, "at vér haldim safnaðinum, svá at vér látim øngvan í braut, er nú er hér kominn, heldr sǫfnum vér við, fǫrum síðan til ár þeirrar, er á veg Knúts konungs er, ef hann vill hingat fara til vár; ok ef þeir vilja hingat leita til vár, þá skulum vér verja þeim vaðit."

Eptir þetta var slitit þinginu, ok fóru þeir með allan þenna her, þar til er þeir koma til árinnar. Þar spurðu þeir þau tíðindi at Knútr konungr var eigi þaðan langt í brott at veizlu, þar sem heitir at Sævarenda, þat er í innanverðum Limafirði; gerðu þeir þá frá sér njósnarmenn, ok létu vita um Knút konung eða fjǫlmenni hans.

Knútr konungr var á veizlu á Sævarenda, sem fyrr var sagt. Konungr ætlaði at senda menn vestr til þeirra Vendilskaganna ok leggja gjald á þá. Knútr konungr nefnir til þessarar ferðar Svein ok Ástráð Þórgunnu syni, þeir hǫfðu með sér sex tigu manna; ekki hǫfðu þeir spurt liðsafnaðinn þeirra Þórðar.

Þeir brœðr fóru til þess, er þeir komu at einni mikilli á, ǫðrumegin árinnar var her mikill með alvæpni, ok fylktu þegar á árbakkanum við vaðit, er þeir brœðr riðu at ánni.

Þá mælti Sveinn Þórgunnuson: "þessir ganga vel í móti at fœra oss skattinn ok gjaldit, munu þeir ok vita at oss er ókunnigt, hafa þeir miklu betr gǫrt enn margir hafa til getit, skulum vér þá vel flytja þeirra mál."

Ástráðr svarar: "ekki veit ek þat, mér þykkja þeir ekki vera svá trúligir."

Þeir Þórðr heyrðu hvat þeir tǫluðu, ok þá svarar Tólar verpill: "þér skulið eigi svá verða bráðfegnir, því at ek vænti þess at sama gjald hafit þér heðan, sem yðr er makligt; er þat hin mestu firn, at þér ætlit fyrir at leggja á allt fólk ánauðarok, er ok þess von at þér finnit sjálfa yðr fyrir; eru menn þess latari þó, en líkindi stœði til, munut þér ok yðrum ójafnaði annarsstaðar meirr framkoma enn hér, ok sækit at, ef þér þorit."

Þá svarar Sveinn Þórgunnuson: "þessir eru orðstórir, eða hvat lízk yðr ráð? skulu vér ekki ráða til árinnar?"

Ástráðr svarar: "nú fór sem mik grunaði, at þeir mundu eigi fœra oss neitt gjald, þat er konungi sé gagn í, ok ekki sýnisk oss þat ráð at ríða á ána, því at þeir hafa her manns; en nú þarf ekki at dyljask við, hvat þeir vilja."

Sveinn svarar: "ekki mun konungi þykkja rekit erindi sitt, er þat ok svá, ef vér eigumsk ekki fleira við, ok ekki er þat mitt ráð at vér flýjum fyrir stóryrði ein saman; skulum vér víst herða áfram," ok svá gera þeir.

Hinir skjóta þegar á þá ok grýta; gengr þeim seint framreiðin, hlífar þeirra lǫmdusk af grjóti, en urðu sjálfir sárir af skotum.

Þá mælti Ástráðr: "snúum aptr," segir hann, "ok hefði betra fyrr verit." Sveinn kvað þat aldrei vera skyldu, ok keyrði hestinn með sporum. Þá tók Ástráðr í beizlis taumana, ok sneri aptr hestinum undir honum, ok lét hann þessu eigi ráða, því at hann sá at þat var hin mesta ófœra. Hann var manna sterkastr, ok mátti Sveinn øngu um ráða; snúa þá ok aptr allir fǫrunautar þeirra.

Sveinn var nú hinn reiðasti, ok fór aptr til þess, er hann fann Knút konung, ok sǫgðu honum sín erindi. Konungr var þá búinn af veizlunni á Sævarenda. Konungr varð styggr við þessa rœðu.

Sveinn var hinn óðasti, ok bað konung senda eptir mǫnnum allavega, ok fara síðan til móts við þessa menn, ok berjask við þá, ok reka slíkar vanmennur af sér: "eru þetta hin mestu firn," segir hann, "er þeir hafa upphlaupit til ófriðar, ok gǫrt styrjǫld á móti yðr, sem enskis eru verðir; skyldum vér þeim þann ófagnað gera, er þeir mætti lengi muna."

Konungr svarar: "óðr er Sveinn nú, ok ekki væri þeir þess ómakligir, en þó munum vér annat ráð hér fyrr gera, enn berjask við menn mína; munum vér enn senda menn vára til þeirra, mun þá þessi ófriðr stǫðvask, en ek mun fara norðr til Fjóns, sem ek hefi ætlat."

Konungr kallar þá til sín hǫfðingja, þann er Tóli hét, hann var kynstórr ok hinn kurteisasti maðr. Konungr mælti til hans: "Þú skalt fara til móts við Vendilskagana, ok seg þeim at þeir fari heim til hýbýla sinna, ok eyði flokki sínum, fari síðan á minn fund, ok semjum þá sættir várar."

Eptir þat ferr Knútr konungr norðr til Fjóns, ok fór þar at veizlum. Tóli fór ok sinnar ferðar, ok hafði sex tigu manna.

Þat er at segja frá ferðum þeirra Þórðar skora, at þeir stefna þá ena sǫmu leið, sem þeir Þórgunnu synir hǫfðu undanfarit; gera þeir þat nú ǫllum mǫnnum kunnigt, at þeir ætli með her þenna á móti Knúti konungi, ok fór þetta lið æst mjǫk; ok svá sem menn spurðu þessa nýjung, þá hljóp þar hverr til, sem kominn var, ok áðr var staddr, ok sǫgðusk æ vilja í flokkinn; varð þetta brátt múgr manns, ok hvar sem þeir komu, hǫfðu þeir þat sem þeir vildu.

Þetta spurði Tóli ok hans menn, váru þeir þá komnir hjá þorpi einu, er þeir sáu herinn. Þeir Tóli gengu upp í staðinn, þvíat menn eggjuðu þá þess, sǫgðusk þat ætla at þeir mundu fáss letjask at gera, er hǫfðingjar váru fyrir liðinu. Tóli gengr upp í einn turn, ok nǫkkurir menn með honum, ok vildi sjá herinn, er þar fœri hjá, vildi hann skynja sem gerst, hve mikit lið þetta væri; hann ætlaði ok at tala þaðan konungs erindi.

Þeir Þórðr hǫfðu spurt áðr, at konungr hafði sent menn til móts við þá, ok svá hvar þeir væri nú komnir. Þeir fara nú fram hjá staðnum, ok stǫðva þá herinn. Þórðr spurði hvárt nǫkkurir konungsmenn væri þar í staðnum. Honum var sagt at þeir væri þar, ok vildu hann finna. Þórðr gekk þá upp í staðinn með mikla sveit manna, ok þangat til er Tóli stóð í turninum, ok spurði hvert erindi hann vildi flytja.

Tóli mælti svá: "hvert ætlið þér her þessum, er mǫrgum mǫnnum þar forvitni á, hví þér hafit þetta á hendr tekizk, at efna til ófriðar hér innanlands, ok muntu ok hafa einurð til at segja, hvat þér berizk fyrir."

Þórðr svarar: "rétt gaztu þar, Tóli! at ek skal hafa drengskap til ok framkvæmd til þess, at segja þér þetta, þó at þú sért allmikill vin konungsins: vér ætlum þessi ferð eigi fyrr at létta, enn vér finnum konunginn, ef hann þorir at bíða vár, ok ef svá ferr sem vér vildum, þá mun Knútr konungr eigi kunna at segja frá tíðindum."

Þá svarar Tóli: "þessi ætlan er stórum óheppilig, ok mun yðr at illu verða, sem makligt er, ef þér haldið þessu fram; gerið heldr, sem yðr samir, snúið sem skjótast frá þessu óráði, er þat með ǫllu ógeranda, at hatask við svá dýran herra, sem vér eigum. Þjónum heldr honum, sem vér kunnum bezt, þat er vár skylda, því at vér eigum konung ríkan ok stjórnsaman, trúan ok siðgóðan, vitran ok ǫrlátan, ok at ǫllu betr mentan enn allir aðrir í þessu landi; mun þá raun ágefa um konunginn, at munu sannorðari menn hans, er til hans mæla vel, enn hinir, er honum hallmæla. Nú er þat boð konungs til allra þeirra manna, er undir hans ríki búa, ok hafa nǫkkut gǫrt aflaga við hann, at hann vill unna þeim sætta við sik; vill hann at menn leggi sitt mál á hans vald ok miskunn, sem vera á; vill hann ok halda við yðr Dani lǫg ok fornan landsrétt, en hafa þar á móti hlýðni ok trúliga fylgð. Lítið nú á, hvat yðr samir, en þótt þér hafit mikit fjǫlmenni nú, þá mun þó vera mikill hamingjuskortr við Knút konung, því at svá hefir þeim verit, er meiri stórbokkar ok ríkari hafa verit enn þér. Gerið nú fyrir guðs sakir, góðir drengir!" segir hann, "ok yðra nauðsyn, setið niðr þenna storm, ok víkizk til sætta við konung yðvarn, mun yðr þat enn auðvelt vera, þegar hann sér, at þér þykkizk ofgǫrt hafa, því at hann líknar hvers manns máli, því meir sem stœrra hefir afgǫrt verit við hann; skulum vér ok flytja yðvart mál, sem vér kunnum, ef þér vilit þetta gera nú fyrir mín orð."

En er Tóli lauk máli sínu, þá svarar Þórðr skori: "þessi maðr hefir mart mælt um hríð ok flest ósatt; er hann raunar einn falsari, skuluð þér ekki hans orðum trúa; hefir konungr sett hann til at tala mál sitt, ok ætlar at menn skuli trúnað á leggja á slíkt; nú gefum vér øngvan gaum at því, er hann flytr!"

Margir menn mæltu, at Tóli hefði vel mælt ok sannliga, ok væri þat nú ráð at víkjask eptir hans orðum, ok sættask við konung. Þórðr tók þá spjót úr hendi manni, er stóð hjá honum, hann skaut spjótinu upp í turninn, þar er Tóli stóð, ok kom á hann miðjan, ok fekk hann þegar bana; þótti þetta mǫrgum manni mikill skaði.

Eptir þetta heldu þeir Þórðr fram ferð sinni, þartil er þeir komu til Sævarenda á veizlu, þar sem Knútr konungr hafði verit; þat var eitt ríkt konungsbú, ok réð þar fyrir ármaðr konungs; þeir drápu ármanninn, en rændu fé ǫllu; þeir spurðu at Knútr konungr var farinn norðr til Fjóns, ok hafði lítit lið.

Þeir sendu nú orð hǫfðingjum þeim, er þar váru næstir ok ríkum bœndum, ok létu segja þeim, í hvert efni komit var um þessa ráðagerð; báðu þá nú minniga vera þeirra mótgerða, er Knútr konungr hafði veitt þeim. Þetta þykkir ǫllum mǫnnum mikil undr, at þessir menn hafa gǫrzk til svá mikils stórræðis, er náliga váru með øngum merkjum. Nú kom þat fram, er fyrr var ritat, at margir hǫfðingjar váru mjǫk fjandskapaðir við Knút konung, því at þeir þoldu honum eigi réttindi, váru því flestir fljótir til uppreistar í móti honum, ok þurftu litla frameggjan aðra. Bjósk nú svá hverr, sem spurði þessi tíðendi, var þar á fáum dǫgum svá mikill her saman kominn at varla feksk talit; váru þá ok í því liði margir stórir hǫfðingjar.

Þar var kominn Ásbjǫrn Eydana jarl ok Eyvindr bifra, því at þar váru áðr í liði með Þórði margir frændr þeirra ok vinir ok kunningjar, er komnir váru vestan af Vendilskaga. Tók þá Ásbjǫrn jarl alla stjórn á þessu liði. Fóru þeir þá með her þenna norðr í Randárós, ok dvǫldusk þar nǫkkrar nætr; kom þar enn mart lið til þeirra.

Knútr konungr var norðr á Fjóni, þá er hann spurði dráp Tóla ok liðsdrátt bœnda, ok þann er hǫfðingjar hǫfðu samandregit á móti honum, ok þat með at þeir hǫfðu óflýanda her, ok þat eina at þeir ætluðu at honum at stefna. Hann stefndi til sín liði þar af heruðum, ok lagði ríkt við, en þar hǫfðu allir ein svǫr fyrir sér, at hvárigum mundu þeir veita, konungi né bœndum. Knútr konungr sendi ok menn á fund Eðlu drótningar, konu sinnar, ok bað hana fara af landi í brott sem fyrst, á fund Baldvina hertuga fǫður síns í Flæmingjaland, ok hafa með sér Karl, son þeirra Knúts konungs, ok allt lausafé, þat er hon mætti með komask, ok dýrgripi, þá er hon mætti vel með fara.