Bókastaðir

Eptir andlát Sveins konungs varð þegar sundrþykki mikit með sonum hans, ok dró hverr þeirra at sér vini sína, ok leitaði sér fulltings. Ásbjǫrn Eydana jarl hafði gipt dóttur sína Haraldi, syni Sveins konungs, ok gekk hann at með enu mesta kappi, at halda Haraldi til konungs, ok hurfu at því margir aðrir hǫfðingjar með honum; drógu þeir þat fram, sem forn lǫg váru, at enn elzti konungsson skyldi konungr vera, en hirtu ekki, hvat Sveinn konungr hafði þarum mælt, eða hverju þeir hǫfðu honum heitit.

Knútr, son Sveins konungs, hafði áðr verit í hernaði í Austrveg, ok hafði hann lið mikit ok góðan skipakost. Svá segir Kálfr Mánason í kvæði sínu, at Knútr hafi sigrat tíu konunga, þá er hann var í hernaði í Austrveg.

Þeir báðir brœðr Knútr ok Haraldr sóttu nú til Jótlands, því at þar skyldi konung taka á Vebjarga þingi, var þar allmikit fjǫlmenni. En er þingit var sett, ok hǫfðingjar þar komnir, þeir sem ván var, þá talaði þar annar at ǫðrum, ok birtisk þá hverr hverjum fulltingði; fór svá þann dag allan til nætr, ok var ekki þá nær lyktinni enn áðr.

En annan dag, er menn komu á þingit, ok nǫkkurir menn hǫfðu talat, þá stóð upp einn maðr í bóndaliðinu, ok talaði ok mælti svá: "vér Jótarnir hǫfum lengi haft vald til þess, at kjósa konung yfir Danaveldi, hǫfum vér Danir verit jafnan konungsælir, ok þessi konungr, er nú var næstum, hafði alla hluti þá með sér, er konung fríðir, en þat er herða ok stjórn at gæta landsins, því at land várt er mjǫk herskátt af víkingum; þurfum vér þann konung, at áðr sé reyndr í bardǫgum ok at stjórn hersins ok þar með lands ok laga; hafi hann ok bæði til vit ok vanda at vera hǫfðingi; konungr þarf at vera snjallr í máli ok stiltr vel, ok þó harðr til réttra refsinga, ǫrr af fé, því at hann tekr af mǫrgum, skal hann af því mikit gefa; þat er ok hans prýði, at hann sé fríðr ok fagr, ok sœmiligr í enum bezta búnaði; tǫkum þann til konungs, er þessa hluti hefir einn alla, sem nú eru upptaldir, því at góðr konungr er oss betri ok nytsamligri enn ǫll en fornu lǫg vár. Knútr einn hefir þetta með sér, er nú er upptalt, hann viljum vér til konungs taka; var ok Sveinn konungr svá heilráðr sínu landsfólki, at þat mun ǫllum bazt gegna, at hafa hans forsjá um slíka hluti, er oss liggr svá stórt við."

Þá varð at máli hans rómr mikill, ok þótti ǫllum vel mælt.

Eyvindr bifra hét einn ríkr maðr, vinr mikill Ásbjarnar jarls, hann stóð þá upp, ok talaði, þegar hljóð feksk, ok tók svá til orðs: "mikit vandamál egum vér hér at kæra, en þó eigi at síðr heldr oss nauðsyn til, at taka einnhvern konung yfir oss; allir megu þat sjá, at Knútr hefir flesta hluti til þess, at vera konungr yfir Danmǫrk, þó at forn lǫg vár vísi heldr til annars, ok eigi vildum vér í móti honum mæla; en þó ef vér skulum lǫgin brjóta, þá hæfir þat, at allir landsstjórnarmenn ok hǫfðingjar gjaldi þar til jáyrði, ok verði allir á eitt sáttir; Bjǫrn konungs bróðir er eigi hér á þinginu, er einn er ágætastr af lands mǫnnum ok mest ráðandi, en þetta er ekki svá lítit vandamál, ok sýnisk oss ráð, at hafa hér við alla ena beztu menn, þá er nǫkkurs eru ráðandi, finnumsk hér á morgin, ok tǫkum oss þá konung at lǫgum, þó at Knútr sé nú líkastr til."

Sleit svá þinginu, ok fór Knútr til skipa sinna. Á þeirri nótt áttu hǫfðingjar stefnu ok tal sitt, var þar Haraldr Sveinsson ok Ásbjǫrn jarl, mágr hans, Bjǫrn konungs bróðir ok Eyvindr bifra ok margir aðrir vinir þeirra, þeir er Harald vildu til konungs taka.

Þá talaði Eyvindr bifra, ok mælti svá: "Þing áttum vér í dag við Knút, ok fór þar, sem ek sagða yðr áðr, at Knútr var mjǫk flytjandi síns máls, en hann hafði ólǫg at mæla, en þó kom hann svá sínu máli, at þat þótti ǫllum áheyriligt, bar til þess snild hans ok prettr sá, er hann hafði skotit í munn manni þeim, er talaði í flokki várum, svá at allr múgr geystisk fram með einu samþykki, at vilja Knút hafa til konungs, brá ek fyrir þá sǫk upp þinginu, mun oss ekki annat duga, ef vér viljum þó kapp á leggja, at Haraldr verði konungr, at fullna þat svá, at Knútr sé hvergi nær; skolum vér fá nú til menn at eiga þing við Knút, þá er snjallir sé ok slœgir, en sumir skolu sitja á meðan launþing, ok taka Harald þar til konungs."

Þetta ráð líkaði ǫllum vel, ok var svá gǫrt, var Eyvindr bifra sendr at þinga við Knút, ok með honum mikit bóndalið. En er þingit var sett, þá kom Knútr þar, hann stóð upp, ok talaði langt ok snjalt, ok beiddi bœndr gefa sér konungsnafn, sem áðr var rœtt.

Þá svaraði Eyvindr bifra, bað bœndr bíða þess, er jarl eða aðrir hǫfðingjar kœmi til þingsins, þeir er þangat var ván, "ok þykkir oss þat meiri sœmd, at sem flestir sé við, þeir er nǫkkurs sé ráðandi, enn vér væntum at hér mæli engi í móti." Síðan veik hann svá rœðunni, at hann taldi upp mannkosti Knúts, talaði þar um langt ok snjalt, at hann væri bazt til konungs fallinn af ǫllum sonum Sveins konungs, fann hann til þess mǫrg sǫnn orð; hann talaði lengi, en áðr hann hafði lokit tǫlunni, þá komu menn á þingit, ok sǫgðu þau tíðindi, at Haraldr Sveinsson var til konungs tekinn yfir ǫllu Danaveldi.

En er Knútr heyrði þetta sagt, stóð hann þegar upp, ok gekk í braut ok til skipa sinna, en er hann kom á skipin, þá undruðusk allir menn, þeir er hann sá, hvílíkr hann var, sumir hugðu hann sjúkan orðinn, því at andlit hans var svá rautt sem blóð; hann settisk niðr á hásætis kistuna, ok mælti ekki, engi þorði at krefja hann máls, ok var svá langa stund dags.

Eyvindr bifra fór þegar á fund Haralds ok Ásbjarnar jarls ok annarra þeirra hǫfðingja, er at þessu ráði hǫfðu horfit; hann sagði þeim þessi tíðindi, ok lét þat fylgja, at hann hugði þat, at vís ván mun ófriðar í landi. Þeir segja at svá búit mun nú standa hljóta, at þeir munu þann konung til lands halda, er þeir hafa þá tekit yfir sik.

Eyvindr mælti: "Þat mundi þá vera mitt ráð, at bjóða Knúti sættir, því at yðr mun hann verða harðr í horn at taka, ef hann snýsk til ófriðar."

Jarl svaraði: "kunnu vér nú stórleika Knúts, at ekki mun hann gœla mega með sættarboðum."

Eyvindr svarar: "Knútr er grimmr ok skapstórr, vitr ok guðhræddr, mun hann sjá alla meinbugi þá, sem á eru þessu máli, at berjask við bróður sinn, en ekki mun þurfa af at draga, nema konungdóminn einn ef hlýða skal."

Jarl svarar: "hvat viltu bjóða láta?"

Eyvindr mælti: "bjóði þér honum jarldóm, ok þar með Sjólǫnd ok þar með svardaga af ǫllum Danahǫfðingjum, at Knútr skal konungr vera, ef hann lifir lengr enn Haraldr bróðir hans, hverir aðrir sem þá eru á lífi synir Sveins konungs."

Jarl svarar: "ekki mun Knútr annat vilja, enn vera konungr."

Eyvindr svarar: "eigi má þat vita, fyrr enn reynt er, mun ek enn fara til Knúts með þessum boðum, ef þér vilið."

Þessu játuðu þeir allir. Ferr Eyvindr á fund Knúts, ok fann hann á skipi, ok gekk fyrir hann, ok bar upp þetta erindi.

Knútr svaraði seint, en er hann tók til máls, segir hann svá: "Þat mun ek kjósa, er yðr mun þykkja lítilmannligra, at ek mun þann kost upptaka, at leifa konungsnafn, heldr enn berjask við Harald bróður minn til ríkis, ok skipti guð vár í milli."

Síðan tók Eyvindr sætt þessa af Knúti, ok kysti á hǫnd honum, ok tók orlof af honum, at flytja svá búit til Haralds konungs, gekk sú sætt saman, ok var eiðum bundin.

Haraldr konungr Sveinsson tók konungdóm í Danmǫrk eptir fǫður sinn, sem nú var sagt, var þá Knútr Sveinsson jarl yfir Sjólǫndum, ok helzk vel sætt þeirra ok frændsemi, meðan þeir lifðu, en aðrir synir Sveins konungs, þeir sem ekki ríki hǫfðu til forráða, undu illa sínum hlut, ok var órói mikill í landinu, svá sem hér segir:

Haraldr konungr var maðr kyrrlátr ok fálátr, ómálugr, ekki talaðr á þingum, urðu aðrir mjǫk at hafa tungu fyrir honum, var hann ok lítill atkvæðamaðr um þá hluti er þurfa þótti, engi var hann hermaðr, kyrr ok hœgr við fólkit, ok stóð lítil stjórn af honum, fór nær slíku hverr fram í landinu, sem vildi. Danir kǫlluðu hann Harald hein, en er hann hafði konungr verit fjóra vetr, þá varð hann sóttdauðr.

Þá er Haraldr konungr var andaðr, áttu Danir Vebjarga þing; þar skulu Danir sér konung taka jafnan á því þingi, at ráði allra landsmanna yfir allt Danaveldi; var þá Knútr til konungstekinn; hann gerðisk brátt ríkr maðr ok stjórnsamr.

Hann mælti svá á einu þingi, er hann talaði: "Þér Danir launuðut svá Haraldi bróður mínum góðvilja ok linleik, þann sem hann hafði við yðr, at þér kǫlluðut hann Harald hein, ok gerðut þat til spots við hann; en nú skal ek þat launa yðr, er þér kunnut þat illa at þiggja, því at nú skal ek vera yðr frekr harðsteinn."

Knútr konungr reið yfir landit, en er hann kom í Halland, átti hann þar þing, ok talar hann sjálfr á þinginu, ok bað bœndr játa sér reiðskjóta, er hann fœri yfir landit, því at hann hafði með skipum þangat farit.

Einn bóndi, sá er þar var snjallastr, stóð upp ok talaði, sagði at bœndr vildi ekki hafa frekari álǫg af konungi, enn forn lǫg stœði til; en er hann hætti rœðu sinni, þá gerðu bœndr mikinn róm at máli hans, ok sǫgðusk í engu vilja láta pinta sik, meir enn lǫg stóðu til.

En er þessi kurr staðnaði, þá mælti konungr: "Þér hafit vel gǫrt, bœndr! at þér segit, at ek skal hafa lǫg af yðr, en eigi framar; veit ek ok þat, at þér munut láta mik ná lǫgum af yðr; vil ek þá hafa í frelsi eign mína fyrir yðr;" Ok því játuðu honum allir.

Þá mælti konungr: "Þá vil ek banna yðr Hallandsfǫrum at neyta eða beita mǫrk þá, er ek á, ok hér liggr nær yðr, bæði svínum yðrum ok ǫðrum smala."

Bœndr urðu ókvæða við þetta, ok sáu at þeim dugði þat eigi, því at konungsmǫrk liggr fyrir ofan allt Halland, en þeir hafa mikinn fjǫlda svína, er ganga í bœkiskógi ok í eikiskógi. Taka bœndr nú þat til ráðs, at játa konungi þat allt, er hann beiddi. Var þat þá fest með þeim, því at bœndr máttu eigi við hit búa. Í þann tíma var drepinn bóndi sá, er mest hafði í móti mælt konungi.

Fór konungr þá til Skáni, ok átti hann þar fjǫlmennt þing við bœndr, ok þótti bœndum hann yfrit frekt mæla í kvǫðunum; œpa bœndr upp allir senn, ok neittu því er konungr beiddi.

En er hljóð feksk, þá mælti konungr: "Þér Skánungar eruð menn vitrir, skil ek þat á tiltæki yðru, at þér hafit spurt, hversu farit hafa skipti vár Hallendinga; hafit þér fundit miklu snjallara ráð enn þeir, at neita því, er ek vil kraft hafa, því at hér má ek nú engum einum gefa sǫk á svǫrunum; en þess vil ek nú beiða yðr, sem fyrr Hallendinga, at þér látið mik í frelsi ráða fyrir yðr minni eign;" Ok þessu játuðu þeir allir.

Þá mælti konungr: "Þat megu nú allir menn vita hér í Danmǫrk, hvat hér er konungs eign eða bœnda eign, at konungr á hér auðn alla í landi, eða hvárt játit þér því?" Allir játuðu því at svá væri. Konungr kallaði auðn sjóinn ok aðrar óbygðir.

Þá mælti konungr: "Þá kǫllumsk ek eiga Eyrarsund, vil ek þá banna yðr allt fiskifang, þat sem þér hafit þar áðr haft, ef þér vilit ekki gera fyrir mín orð, ok stoða ekki mína nauðsyn."

En er konungr hafði þetta mælt, þá sáu allir, at þetta mátti þeim eigi hlýða, at bœndr misti síldfiskis í Eyrarsundi. Var þat þá til ráðs tekit, at láta konung einn fyrir ráða, ok játuðu því allir, er hann beiddisk; lauk svá því þingi.

Knútr konungr var mjǫk ríkr maðr ok refsingasamr, ok hegnði mjǫk ósiðu. En meðan Haraldr hein hafði verit konungr yfir Danmǫrk, þá hǫfðu lítt verit hegnðir ósiðir, bæði með innanlands mǫnnum ok víkingum, er þá herjuðu í Danmǫrk, bæði Kúrir ok aðrir Austrvegsmenn; en er Knútr var konungr orðinn, þá varði hann landit harðfengiliga, ok rak alla heiðingja brott af Danaveldi, ok jafnvel af sjónum, svá at engi þorði úti at liggja fyrir Danmǫrk, fyrir sakir ríkis Knúts konungs ok herskapar; hann lét drepa hvern þann mann, er sannr varð at þjófnaði, svá ok manndrápsmenn ok hernaðarmenn alla, hvárt sem þeir váru útlenzkir eða innlenzkir; sá er manni hamlaði á hendi eða á fœti, eða veitti ǫnnur meiðsl, hina sǫmu refsing tók hann á sjálfum sér. Svá mikil ógn stóð af honum ok ríki hans ok refsingum, at engi þorði at stela í ríki hans.

Svá mælti Knútr konungr um þann mann, er gekk frá herbergi sínu láslausu, eða sá er hest átti fjǫtrlausan, ok væri stolit, ok hvers sem hann misti, svá at stolit væri frá honum, sá skyldi til hans ganga, ok taka þar fé sitt, en konungr vill láta refsa, þeim er stolit hafði; jafnan dóm lét hann hafa ríkan sem óríkan, en þat varð mjǫk ǫfundsamt af þeim mǫnnum, er létu gǫfga frændr sína at dómi konungs, þó at sakir væri sannar.

Knútr konungr setti Eirík bróður sinn jarl yfir Sjálǫndum, ok gaf honum þat ríki, sem hann hafði áðr haft; var þeirra frændsemi góð, meðan þeir lifðu. Benedikt bróðir hans var jafnan innan hirðar með honum, hann var mikill maðr vexti, ok hverjum manni sterkari. Ólafr Sveinsson var jafnaldri Knúts konungs; hann var lítill maðr ok allófríðr sýnum, orðsnjallr, hermaðr mikill.

Knútr konungr átti Eðlu, dóttur Baldvina hertuga úr Flæmingjalandi; Karl hét son þeirra.