Bókastaðir

Enn er sumra tók, ræddust þau Búi við ok Esja: "Vil ek nú" sagði hon, "at þú liggir eigi hér lengr, heldr skaltu fara norðr til Hrútafjarðar; þar hefir skip uppi staðið í vetr á Borðeyri; þar skaltu utan fara, ok freista, hvat þar liggi fyrir þer; ek gerumst nú gömul ok mun ek eiga fá vetr ólifat.

Þessu næst bjó hon ferð hans ok fekk honum mann til fylgdar ok þrjá hesta. Ólof skyldi fara heim í Kollafjörð ok bíða hans um þrjá vetr. Búi fór með fjalli inn, þegar hann var búinn, sem leið liggr. Esja fóstra hans fór á leið með honum, ok þótti mikit fyrir at skilja við hann.

Síðan reið Búi leið sína; ok er hann kom inn fyrir Blikdalsá, fann hann þar smalamann ór Saurbæ. Hann spurði, hverir þessir menn væru. Búi sagði honum alt hið sanna. Ok þegar þeir váru skildir, ok leiti bar á milli þeira, tók smalamaðrinn á rás heim, ok sagði þeim bræðrum alt um ferðir Búa. Þeir þökkuðu honum sitt starf; létu þeir þegar taka hesta, ok kölluðu með sér heimamenn sína; vápnuðust þeir skjótt, ok urðu saman tólf menn; riðu þeir mikit.

Búi sá eigi eftirreiðina fyrr enn hann kom ofan hjá Skeiðhlíð; hana reið þá þar til er sá hóll varð fyrir honum, er síðan heitir Orrustuhóll; þar nam Búi staðar, ok bað förunaut sinn geyma hesta þeira ok gagna; Búi gekk upp á hólinn ok bar upp grjót að sér; hann hafði öll góð vápn, ok skyrtu þá er fóstra hans hafði gefit honum. Þá bræðr bar brátt at, ok hlupu þeir þegar af hestum sínum ok veittu Búa atsókn harða. Búi varðist drengilega, ok lét hann ganga grjót í fyrstu. Var þat jafnsnemma, at fallnir váru fjórir menn af þeim bræðrum, enda hafði Búi þá lokit grjótinu; hann tók þá skjöld sinn ok sverð. Þeir bræðr sóttu at með miklu kappi, því at þeir váru báðir hugprúðir; fellu þá enn tveir förunautar þeira. Váru þeir bræðr þá sárir ok allir þeira menn. Búi var þá enn ósárr enn ákaflega vígmóðr. Í því bili kom til Eilífr bóndi ór Eilífsdal við hinn sétta mann ok gekk á milli þeira, ok með því at þeir bræðr váru sárir, Helgi ok Vakr, þá gáfu þeir upp. Eilífr bað Búa fara leið sína, ok svá gerði hann. Eilífr lét jarða dauða menn, enn lét binda sár hinna. Eftir þat fóru þeir bræðr heim í Saurbæ, ok undu illa sinni ferð.

Búi létti eigi fyrr sinni ferð, enn hann kom norðr í Hrútafjörð, tók hann sér þar fari, ok er þeir váru búnir sigldu þeir á haf.

Þeir bræðr Helgi ok Vakr tóku sér fari um sumarit í Kollafirði ok fóru utan báðir. Þeir tóku Noreg ok fóru til hirðar Haralds konungs hins hárfagra; váru þeir með konungi um vetrinn, ok þokkuðust hverjum manni vel. Þeir sögðu konungi frá skiftum þeira Búa; lét konungr illa yfir því, er Búi hafði brent hofit, ok kallaði þat níðingsverk.

Nú er at segja frá Búa; þeim byrjaði seint, ok tóku Orkneyjar um haustit síðarla; þá réð eyjunum Einarr jarl Rögnvaldsson. Búi fór til hirðar jarls, ok gekk fyrir hann, ok kvaddi hann. Jarl spurði hverr hann væri.

Búi sagði af hit ljósasta — "ok vilda ek þiggja vetrvist með yðr, herra".

Jarl segir: "Fylgd góð mun í þér; skaltu víst vera með oss í vetr, ef þú vilt".

Búi var með hirð jarlsins um vetrinn. Einarr jarl hafði starfsamt um vetrinn. Var Búi hinn öruggasti í öllum mannraunum. Enn um várit, er skip þat bjóst til Noregs, er Búi hafði þangat á farit, þá gekk Búi fyrir jarl ok bað hann orlofs.

Jarl segir: "Hitt þykkir mér ráðlegra, Búi, at þú dvelist með oss; höfum vér þik at röskum manni reynt; munum vér leiða þik í hirðlög ok láta þik taka þar með aðrar sæmdir, ef þú vilt hér vera."

Búi þakkaði jarli með fögrum orðum, enn kveðst vilja til Noregs. Jarl kvað svá vera skyldu. Eftir þat sigldu þeir til Noregs, ok kómu at norðanlega. Spurðu þeir at Haraldr konungr sat í Þrándheimi. Fór Búi til Þrándheims á einum byrðingi; ok er hann kom til Steinkera, þá gekk hann fyrir konung, er hann sat yfir borðum, ok kvaddi hann vel. Konungr spurði hver sá væri hinn mikli maðr. Búi sagði til alt hit sanna. Konungr spurði, hvar hann hefði verit um vetrinn.

Búi sagði honum — "ok er ek því hér kominn, herra," sagði hann, "at ek vil bjóða yðr mína þjónustu".

Konungr mælti: "Muntu nokkut eiga hér vel kvæmt?"

Búi kvaðst þat eigi vita. Konungr bað kalla til sin Helga ok Vakr.

Ok er þeir kómu fyrir konung mælti hann: "Kenni þit nökkut þenna hinn mikla mann?"

"Já", sögðu þeir, "þat mundi hann reyna, ef þér væruð eigi svá nær, ok gjarna biðjum vit yðr, at þér gefit okkr orlof til at hefna á honum harma okkarra".

Konungr mælti: "Á öngum manni níðumst ek, þeim er gengr á mitt vald; sé ek ok ykkr öngvan ágóða, þótt þér reyniö með yðr jafnbúnum; enn af því, Búi, at þú vanst þat níðingsverk, at þú brendir inni goð vár, er öllum mönnum hæfir at tigna, þar fyrir skylda ek hafa látit drepa þik ef þú hefðir eigi á várt vald gengit, enn nú skalt þú leysa höfuð þitt með einni sendiferð: Þú skalt sækja tafl til Dofra fóstra míns, ok færa mér".

Búi mælti: "Hvert skal ek þá fara?"

Konungr mælti: "Hygg þú sjálfr fyrir því".

Búi mælti: "Þat mundu margir mæla, herra, at þetta sé forsending, enn þó mun ek undir játast, ok vil ek þá at þér festið mér grið, þar til er ek kann aftr at koma".

Konung kvað svá vera skyldu.

Búi fór þá braut ór bænum ok var um sumarit inn í Þrándheimi. Hann fréttist þá fyrir um örnefni; var honum þá sagt, hvar Dofrafjall var.

Öndverðan vetr, þó er snjó lagði á fjöll, sneri Búi ferð sinni upp í bygðina; dvaldist hann þá í ofanverðri bygðinni um hríð, með bónda þeim, er Rauðr hét. Búi spurði Rauð, ef hann kynni nökkut ráð til at leggja með honum, at hann kæmi fram ferðinni.

Rauðr mælti: "Marga menn hefir konungr sent þessa erindis ok hefir engi aftr komit, ok auðsýnt er mér, at konungr vill þik feigan; enn öngra manna veit ek þeira ván, at viti hvar Dofri ræðr fyrir, nema Haraldr konungr. Enn þar þú hefir mik sóttan, þá skal ek til leggja nökkut. Ek mun vísa þér leið til Dofrafjalls, ok svá gnípu þeirar, er flestir menn ætla at hellir Dofra muni í vera; haga þú ok svá til, at þú komir undir þá gnípu jólaaftan, enn síðan verðr þú at leitast um. Ekki kann ek meira at at gera.

Búi bað hann hafa þökk fyrir; ok gaf Rauði fingrgull gott ok mikit.

Rauðr þakkaði honum gjöfina — "ok kom þú hér, Búi", sagði hann, "ef svá óliklega er at þú komir aftr."

Búi kvað svá vera skyldu.

Hann háttar nú svá öllu sem Rauðr hafði mælt: Kom jólaaftan undir þessa gnípu, ok dvaldist þar um hríð, ok sá þar ekki líklegt til dyra.

Búi drap þá hjöltum sínum á hamrinum ok mælti: "Þú Dofri," sagði hann, "lúk upp þú höll þína, ok lát inn farmóðan mann, ok langt at kominn, þat byrjar þinni tign."

Enn er Búi hafði þetta mælt þrim sinnum, þá lét í hamrinum, sem er gengr reið, ok í því spratt í sundr hamarrinn ok urðu á dyr, ok því næst gekk kona í dyrnar. Hon var mikil á allan vöxt; hon var fögr at áliti ok vel búin, í rauðum kyrtli ok allr hlöðum búinn, ok digrt silfrbelti um sik. Hon hafði slegit hár, sem meyja siðr er, var þat mikit ok fagrt; hon hafði fagra hönd ok mörg gull á, ok sterklegan handlegg, ok öll var hon listuleg at sjá. Hon heilsaði hinum komna; hann tók því vel. Hon spurði hann at nafni; hann sagði henni, — "eða hvert er þitt nafn eða kyn?"

Hon segir: "Ek heiti Fríðr, dóttir Dofra konungs, eða því ber þú maðr, um herbergi vár?" sagði hon.

"Ek vil hitta föður þinn, ok biðja hann jólavistar; hann er einn frægstr konungr". Fríðr mælti.

"Ekki ertu óliklegr maðr at sjá; kalla ek ráð at þú gangir inn með mér.

Búi gerði svá. Fríðr bað þá aftr lúkast hellinn, ok svá var. Þau gengu þá um stund, ok lýsti af eldi. Hon sneri þá út at bjarginu í einum stað; var þar fyrir hurð, ok önnur; ok þá kómu þau í lítit herbergi; þat var alt tjaldat, ok ágætavel um búit.

Fríðr mælti: "Hér skaltu, Búi, setjast niðr ok hvíla þik, ok leggja af þér vápn þín ok vásklæði".

Hann gerði svá. Síðan skaut hon fyrir þau fögru borði, ok bjó þat; bar síðan at honum munnlaug af silfri ok dýran dúk; því næst bað hon hann sitja ok snæða; tók hon þá góða vist ok ágætan drykk. Allr borðbúnaðr var þar af silfri, ok við gull búinn, diskar ok ker ok spænir. Fríðr settist þá niðr hjá Búa, ok snæddu ok drukku bæði saman. Hon bað hann þá segja sér alt af sínum ferðum. Búi gerði nú svá, at hann sagði henni alt af þarkvámu sinni.

"Nú hefir þú vel gert", sagði hon, at þú hefir ekki dult mik hins sanna; má vera at þér verði ekki mein at því; enn vita þóttumst ek áðr; enn marga menn hefir Haraldr konungr sent eftir tafli þessu, ok hefir faðir minn öllum tortímt, enn nú mun ek ganga ok finna hann, ok segja honum hvar komit er.

Fríðr gekk þá á braut, ok var á braut um hríð. Búi fagnaði henni vel ok spurði, hvat þau faðir hennar höfðu við talazt. Hon kveðst hafa sagt honum, — at skóbarn eitt lítit væri komit. Hann lézt vilja sjá þat — "ek sagði at þat varð at hvílast í nótt. Skaltu nú hér sofa í nótt í mínu herbergi".

Hann lét sér þat vel líka. Skemtu þau sér þar um kveldit.

Búi vaknaði um morguninn ok var þá ljóst af degi. Fríðr spurði, hversu sofist hafði. Hann lét vel yfir.

Hon bar þá at honum ágæt klæði ok mælti: "Nú skaltu halda þér upp vel, er þú gengr fyrir föður minn ok kref hann djarflega jólavistar.

Gengu þau þá fram í hellinn. Síðan gekk hon fyrir, þar til er fyrir urðu hurðir, ok því næst kómu þau í mikit herbergi; þat var alt altjaldat, ok hálmr á gólfi. Maðr sat í öndugi á hinum æðra bekk, mikill og fríðr; hann hafði skegg mikit ok hvítt af hæru; þessi maðr var vel búinn, ok allr sýndist Búa hann öldrmannlegr. Hvárrtveggi bekkr var skipaðr af fólki, ok váru þeir margír heldr stórleitir. Konur sátu um þvert herbergit, ok var sú bezt farandi er í miðju sat. Borð stóð um alt herbergit, ok vist fram sett, ok sú ein, er mönnum sómdi þann tíma at neyta; þar gengu ok ungir menn ok skenktu. Fríðr gekk fyrir hásætismanninn ok heilsaði á föður sinn. Þessi hinn skeggjaði maðr svaraði vel dóttur sinni; þóttist Búi nú vita, at þat mundi vera Dofri; gekk hann þá fyrir hann ok mælti svá: "Sit heill, Dofri konungr, með hirð glaða!"

Dofri tók vel orðum hans og mælti til dóttur sinnar: "Er þetta þat skóbarn, er þú sagðir mér frá í gær?"

"Svá er, faðir," sagði Fríðr.

Dofri mælti: "Fáir koma slíkir úr mannheimum, nema Haraldr konungr fóstri minn; hann er langt fyrir alla; eða hvert er þitt erindi til vár?"

Búi mælti: "Því er ek hér kominn, at biðja yðr jólavistar, er ek útlenzkr maðr, enn heyri heyri mart sagt af frægð yðvarri; nú þótti mér ófróðlegt at sjá eigi svá tigulegan höfðingja."

Dofri segir: "Vel mælist þér; vil ek at þú sért með oss; skaltu drekka inni með oss um daga; viljum vér þá eiga tal við þik; skaltu skipa öndvegi hit óæðra; enn á kveldum skulu þit Fríðr dóttir mín skemta ykkr í stofu hennar; því at þér mun þá þykkja húskarlar mínir heldr leikmiklir.

Búi þakkaði með fögrum orðum höfðinglegt boð ok fagra tilskipan; gekk hann þá um þvert gólf, ok Fríðr með honum. Hon bað þá upp standa þrjá, er þar sátu áðr, ok svá var. Síðan lét hon taka undir þau fögr hægindi, ok settust þau þar á; sátu þar um daginn. Dofri spurði Búa margra hluta; enn Búi leysti ór öllum vel. Enn er aftna tók, gengu þau fyrir Dofra ok heilsuðu á hann. Hann bað þau vel fara. Gengu þau þá til herbergis hennar, ok váru þar um nóttina. Með þeim hætti liðu jól ór garði.

Affaradag jóla gekk Búi fyrir Dofra ok mælti: "Þér hafið veitt mér höfðinglega sem ván var at. Nú þó at mér þykki hér gott, þá skal ek þó eigi ásækni við yðr hafa".

Dofri mælti: "Þú Búi skalt vera hér velkominn í allan vetr, ef þér þykkir þat betra."

Búi þakkar honum nú af nýju sinn velgerning. Heldu þau Fríðr nú sínum háttum, sem fyrr er sagt.

Leið nú á vetrinn; ok er fár nætr váru til sumars mælti Búi til Fríðar: "Hverja ætlan hefir þú á, at verða skuli mitt erindi? Ek vil biðja þik, at þú leggir til nökkur orð við föður þinn."

Fríðr segir: "Kemr þér ekki þat í hug, at þú munir svá hafa verit hér í vetr, at þú eigir öngva ván síðan at koma í Mannheima? Er þér þat at gera í kunnleika, at ek geng með barni þínu."

Búi kveðst því ekki vilja í móti mæla; enn þó væntir ek, at þér mun nökkurninn vel fara til mín".

Fríðr mælti: "Ilt mun nú þér þykkja, at þú sért drepinn, þótt þú værir þess verðr; mun ek nú heldr ganga til föður míns í dag ok vita, hvar komit er þínu máli."

Um daginn er fólk var komit í sæti, gekk Fríðr til föður síns ok settist í kné honum ok lagði hendr um háls honum ok mælti: "Hvernig ætlar þú, faðir, at skiljast við Búa, vetrgest þinn? Væri þat nú höfðinglegt at gera vel til hans; munu at gjarnara ágætir menn yðr heimsækja."

Dofri segir: "Hvernig vel vildir þú, dóttir, at ek lúka við hann?"

Fríðr mælti: "Gef honum ágætar gjafir, faðir, þá má þat sjá, at hann hefir mikinn höfðingja ok ágætan heim sótt."

Dofri mælti: "Hvat skal þar til velja?"

Fríðr mælti: "Gef honum tafl þat, er Haraldr konungr hefir oft eftir sent ok þar með fingrgull; má hann þá kaupa sik í frið við konung með taflinu, enn fingrgullit skal hann eiga til menja."

Dofri mælti: "Ráða skaltu þessu, dóttir, at sinni, því at ek má þér eigi synja".

"Þá gerir þú vel faðir, sem ván var.

Gekk hon þá braut til sætis síns.

Liðu þessir dagar til sumars, ok sumardag hinn fyrsta mælti Fríðr til Búa: "Nú skulu vit snæða hér í stofu minni; síðan taktu klæði þín ok vápn, ok lát þat til reiðu; þú skalt hér skamma dvöl eiga frá því þit faðir minn skilið."

Eftir þat gengu þau á fund Dofra; var hann þá kominn undir borð. Dofri heilsaði þeim; ok bað þau sitja ok drekka; þau gerðu svá.

Þá mælti Dofri: "Þú, Búi, hefir hér vel verit í vetr at várri vitund, ok til marks viljum vér at þat sjáist með sönnum jarteiknum, at þú hefir oss heim sótt: Tafl er hér, er ek vil gefa þér; þenna grip veit ek svá, at Haraldi konungi fóstra mínum leikr mestr hugr á; gullhring þenna skaltu þiggja af mér."

Búi þakkaði honum með mörgum fögrum orðum sinn velgerning, ok þá miklu sæmd, er hann gerði til hans, ok bað hann sitja allra konunga heilastan. Eftir þat tóku þau orlof til handa Búa, ok sneru þá í brott. Sem þau kómu til hellisdyra, þá laukst upp hellirinn; gekk Fríðr þá út ok mælti til Búa: "Nú er svá komit, Búi, sem ek sagða þér, at ek geng með barni þínu; skal ek nú segja þér, hver skipan á því skal vera: Ef þat er meybarn, þá skal þat hér vera með mér, enn af þat er sveinn, þá mun ek þér senda hann, er hann er tólf vetra gamall; skaltu vel við honum taka; enn ef þú gerir eigi svá, þá munt þú á þínum hlut kenna. Hvergi mun ek leiða þik, far þú vel", segir Fríðr.

Eftir þat skilja þau.

Gekk Búi leið sína, ok létti eigi fyrr enn hann kom til Rauðs; tók hann vel við honum ok spurði at ferðum hans, enn Búi sagði af hit sanna.

Rauðr mælti: "Mikla gæfu hefir þú borit til um þína för; enn svá muntu eiga við at búast, at eigi mun Haraldr konungr þessu einu við þik hlíta; því at nú mun hann etja á þik því trölli, er ek veit mest í Noregi, enn þat er blámaðr, sá er mörgum manni hefir at bana orðit; nú vil ek gefa þér fangastakk þann er þú skalt þá hafa; væntir ek þá, at þú munir eigi allmjök kenna, hvar sem hann leggr at þér krummur sínar; því at hann brýtr bein í flestum, ef hann deyðir eigi".

Búi þakkaði Rauð sinn velgerning; dvaldist hann þar nökkurar nætr, ok fór síðan ofan í Þrándheim; spurði hann þá til konungs at hann var at Steinkerum. Sem Búi kom þar gekk hann á konungsfund ok kvaddi hann.

Konungr leit við honum ok mælti: "Ertu þar Búi, hversu tók Dofri þér?"

"Já, herra." sagði Búi, "yðar naut ek at, því at vel fór Dofra til mín".

Konungr mælti: "Vartu með Dofra í vetr? eða fektu taflit?"

"Já, herra," sagði Búi, "fekk ek tafl".

Konungr mælti: "Kom til mín á morgun með þat".

Búi kvað svá vera skyldu.

Um daginn eftir kom Búi fyrir konung, er hann sat yfir drykkjarborðum, ok færði honum taflit, ok er konungr sá þat, mælti hann: "Þú ert mikill maðr fyrir þér, Búi", sagði konungr; "hefir þú sannar jarðteiknir, at þú hefir Dofra fundit; þetta tafl hefir hann aldri viljat fyrir mér laust láta, enn svá gildr sem þú ert, þá verðum vér at sjá nökkut af þínu afli, ok skaltu fást við blámann várn".

Búi segir: "Þat hugða ek, ef ek fengi taflit, at þér mundið mik láta fara í friði".

Konungr mælti: "Þetta er lítils vert, at taka eitt fang".

Búi segir: "Dýrt er drottins orð; vil ek þat nú skilja til við yðr, herra, ef svá ólíklegt er, at ek beri af honum, at þér gefið mér upp reiði yðra ok gott orlof til Íslands".

Konungr játaði því. Eftir þat lagði konungr til hólmstefnunnar frest, at þetta fang tækist, því at hann vildi at sem flestir sæi. Enn er sú stund var liðin, þá lét konungr blása til öllu fólki út á víðan völl. Sem konungr ok mikit fjölmenni var þar komit, þá bjóst Búi til fangs. Hann fór í skyrtu sína, þá er Esja hafði gefit honum, ok fyrr gátum vér; síðan steypti hann yfir sik fangastakki þeim er Rauðr gaf honum; fór þá til leikmótsins. Konungr lét þá leiða fram blámanninn ok heldu á honum fjórir menn; hann grenjaði fast ok lét tröllslega.

Þar var svá háttat, at þar var sléttr völlr, enn þar um utan hæðir miklar; sat þar á fólkit umhverfis. Á vellinum stóð ein hella mikil ok uppþunn niðr í völlinn; þat kölluðu þeir fanghellu.

Búi gekk þá fram fyrir konung ok mælti: "Hvar er sá maðr, herra, er þér ætlið mér fang við" Konungr mælti: "Sé hvar þeir halda honum fram á völlinn".

Búi mælti: "Ekki sýnist mér þat maðr; trölli sýnist mér þat líkara".

Konungr mælti: "Vér skulum freista þín skamma stund, ef vér sjáum at þú hefir ekki við".

Búi mælti: "Þér munuð ráða vilja".

Eftir þat gekk Búi fram á völlinn, ok er fólkit sá hann, þá mæltu margir, at þat væri illa, er trölli skyldi etja upp á jafndrengilegan mann. Þeir létu þá lausan blámanninn; hljóp hann þá grenjandi at Búa; ok er þeir mættust, tókust þeir afar fast ok sviftust; skildi Búi þat skjótt, at hann var mjök aflvana fyrir þessu kykvendi; forðaði hann sér þá við föllum, enn stóð þó fast ok fór undan víða um völlinn. Skildi Búi þat, at hann tók svá, at bein hans mundu brotna, ef eigi hlífði honum klæðin. Þat skildi Búi, at blámaðrinn vildi færa hann at hellunni. Enn er þeir höfðu at gengist um stund, þá mæddist blámaðrinn ákaflega, ok tók at láta í honum sem þá at lætr í göltum, þá er þeir gangast at, ok á þann hátt feldi hann froðu. Ok er Búi fann þat lét hann hörfast undan at hellunni. Blámaðurinn herti þá at, af nýju, ok váru ógurleg hans læti at heyra, því at hann var drjúgum sprunginn af sókn. Enn er Búi kom at hellunni, svá at hann kendi hennar með hælunum, þá herti blámaðrinn at, slíkt er hann mátti. Búi brá þá við er minst var ván, ok hljóp hann þá öfugur yfir helluna, enn blámanninum urðu lausar hendrnar ok skruppu af fangastakkinum. Búi kipti þá at sér blámanninum, slíkt er hann mátti; hrataði hann þá at hellunni svá at bringsspelir hans tóku þar sem hvössust var. Þá hljóp Búi ofan á hann með öllu afli; gengu þá í sundr bringsspelirnir í blámanninum, ok því næst var hann dauðr. Margir töluðu um at þetta væri mikit þrekvirki. Búi gekk þá fyrir Harald konung.

Konungr mælti: "Mikill maðr ertu fyrir þér Búi, ok mun nú skilja með okkr; ok far nú til áttjarða þinna í friði fyrir oss".

Búi þakkaði þat konungi. Fór Búi þá til hafs út ok fekk sér fari til Íslands.