Bókastaðir

Þat sumar er Búi fór utan, gekk Ólof hin væna með barni, fæddi hon um haustit mey, er hon kendi Búa, ok var kölluð Þuríðr. Esja bauð meynni til fóstrs til sín, ok þat þágu þau Kolli.

Enn þat sumar er Búi var í Þrándheimi fóru til Íslands Helgi ok Vakr; sögðu út þau tíðindi, at Búi væri látinn ok Haraldr konungr hefði sent hann forsending, þá er engi hefði aftr komit. Enn er þat spurðist, fór Kolfinnr til Kollafjarðar ok tók þaðan á brott Ólofu hina vænu nauðga, ok at óvilja föður hennar. Kolfiðr fór þá með Ólofu út til Vatns; var hon þar sumar ok vetrinn eftir.

Enn um sumarit eftir kom skip suðr á Eyrarbakka, í höfn þá er heitir í Einarshöfn; spurðist þat þar af, at þar var á Búi Andriðarson. Ok þegar þetta spurðist ofan yfir heiði, helt Kolfiðr til njósnum um ferðir Búa, ok spurði er hann kom í Ölfus. Þá reið Kolfiðr heiman upp til Öxnaskarðs við tólfta mann. Þar var með honum Grímr frændi hans, ok tíu menn aðrir; þeir sátu þar fyrir Búa.

Í því bili reið Búi ofan ór skarðinu; hann sá mennina vápnaða; þóttist vita, hverir vera mundu. Búi hafði öll góð vápn; hann var í skyrtu sinni Esjunaut. Búi reið til steins eins mikils, er stóð undir skarðinu, ok sté þar af hesti sínum. Þeir hlupu þá þangat til. Búi hafði haft snarspjót lítit í hendi; fleygði hann því til þeira; þat kom í skjöld Gríms neðanverðan; þá brast út ór skildinum, og hljóp þá spjótit í fót Grími fyrir ofan kné, ok þar í gegnum; var Grímr þegar óvígr. Búi sneri þá baki at steininum, því at hann er svá mikill sem hamarr; mátti þá framan at at eins at honum ganga.

Kolfiðr mælti þá: "Vel er þat, Búi, at vér höfum hér mæzt; mun nú eigi hlífa hellir Esju tröllsins sem næst".

Búi segir: "Ekki kann ek at kasta löstum á þat; hafa þeir einir orðið fundir okkrir, er þú munt svá lítit hafa í unnit; vænti ek at svá muni enn vera; er þat nú drengsverk at einn gangi at einum."

Kolfiðr mælti: "Þess skulu vér nú njóta, at vér erum fleiri".

Búi mælti: "Þá skal vel við því taka".

Þá veittu þeir honum atsókn, enn hann varðist prúðlega. Kolfiðr eggjaði sína menn, enn hlífðist sjálfr við, því at hann ætlaði sér afburð; enn þeim var Búi torsóttr, því at þótt þeir kæmi höggum eða lögum á hann, þá varð hann ekki sárr, þar er skyrtan tók, enn hverr sem hann kom höggum á, þá þurfti eigi um at binda.

Var þá svá komit, at sex menn váru fallnir af Kolfinni, enn hinir allir sárir. Búi var sárr á fæti.

Kolfiðr mælti þá: "Mikit tröll ertu, Búi", sagði hann, "er þú verst svá lengi jafnmörgum".

Búi mælti: "Þú hefir í leikandi einni haft, ok er þat klækilegt at þora eigi at sækja at mér".

Kolfiðr mælti: "Þat munda ek vilja, at þú ættir þat at segja, at ek hlífðumst eigi við áðr enn lúki."

Hljóp Kolfinnr þá at Búa með brugðit sverð, ok hjó hvert af öðru. Búi hlífði sér með skildinum. Kolfinnr hjó hart ok tíðum, ok sótti alldrengilega, ok hjóst þá allmjök skjöldr Búa. Enn er Kolfinni rénaði hin mesta atsókn, ok hann mæðist, þá herti Búi at honum, ok gekk þá fram frá steininum; hann hjó þá eigi mörg högg áðr hann ónýtti skjöld Kolfinns. Síðan veitti hann Kolfinni þat slag, at hann tók sundr í miðju. Búi var þá ok sár nökkut bæði á höndum ok fótum, þar sem eigi hafði skyrtan hlíft, enn ákaflega var hann vígmóðr. Búi gekk þá þangat til sem Grímr var, son Korpólfs, ok spurði, hvárt hann vildi grið hafa; hann kvaðst þat vildu.

"Þá skaltu þat sverja", segir Búi, "at vera mér trúr heðan af.

Grímr kvað svá vera skyldu. Förunautar Kolfinns tóku þá ok grið af Búa; bað hann þá taka lík Kolfinns ok sjá fyrir því.

Búi tók þá hest sinn; reið hann þar til er hann kom ofan til Elliðavatns. Ólof var úti, ok heilsaði Búa; hann bað hana taka klæði sín ok fara með sér. Hon gerði svá; reið hon með Búa til Kollafjarðar. Kolli var úti ok fagnaði vel Búa ok bauð honum þar at vera. Búi kvaðst mundu eiga þar dvöl nökkura við laugina ok binda sár sín; var nú svá gert.

Búi mælti þá til Kolla: "Nú er svá Kolli", sagði Búi, "sem þér er kunnugt um skifti okkur Ólofar; hefi ek launat Kolfinni sína djörfung; enn nú skal Ólof dóttir yðar vera með þér þar til er henni býðst forlag, því at ek vil nú þó ekki elska hana, síðan Kolfinnr hefir spilt henni."

Nú varð svá at vera sem Búi vildi.

Búi reið þá til Esjubergs, ok var Esja fóstra hans enn á lífi; varð hon honum alls hugar fegin. Búi fór brátt í Brautarholt, at finna móður sína; var hon þá enn hraust kona; dvaldist Búi þar um hríð.

Þorgrímr bjó þá enn at Hofi, ok var þá gamall mjök. Hann átti dóttir eina barna, er Helga hét; hon var ung ok hin skörulegasta kona. Arngrímr bróðir hans var þá ok andaðr, enn þeir bræðr höfðu skift arfi með sér: hafði Helgi land í Saurbæ, enn Vakr gerðist kaupmaðr, ok þótti vera hinn vaskasti.

Enn er svá var komit, völdust til vitrir menn ok góðgjarnir ok báru sáttmál í millum þeira Búa ok Þorgríms, ok hversu margt sem hér var um talat, þá fór þat fram, at þeir festu öll þessi mál, Búi ok Þorgrímr, undir dóm hinna beztu manna. Þeim málum var upp lokit um várit, á várþingi; höfðu þeir þat upphaf at þessum málum ok sættum, at Búi skyldi fá Helgu Þorgrímsdóttur; enn fégjöld þau, er dæmdust á Búa, skyldu vera heimanfylgja Helgu; sá þeir þat sem var, at þau Búi áttu hvern pening eftir hans dag. Helgi Arngrímsson skyldi fá Ólofar Kolladóttur. Eftir þat veittu hvárir öðrum trygðir. Efldu þeir nú til veizlu mikillar að Hofi, því at þar skyldu vera bæði brullaupin. Tókust þessi ráð um sumarit hvártveggi.

Litlu síðar andaðist Esja; hon gaf alt fé sitt Búa ok Þuríði dóttur hans. Búi tók þá við búi á Esjubergi, ok setti þar á rausnar bú. Eftir brullaupit um sumarit fór Helga til Esjubergs með Búa; var þat brátt auðsætt, at hon var hinn mesti skörungr. Tókst nú vinátta með þeim Þorgrími goða með mægðum; helt Þorgrímr nú öllu Búa til sæmdar; var þá þangat skotit öllum málum. Búi færði sér þat allvel í nyt; varð hann hinn vinsælasti maðr.

Þeim Búa ok Helgu varð barna auðit; þau áttu son þann er Ingólfr hét, ok annarr hét Þorsteinn; dóttur áttu þau er Hallbera hét.

Annat sumar eftir tók Þorgrímr sótt ok andaðist; var hann út leiddr at þeim sið er þá var, ok drukkit eftir hann erfi.

Í þann tíma lét Vakr af förum; tók hann við landi í Saurbæ, enn Helgi tók þá Hofs land af Búa. Tók þá Búi við manna forræði; hafði hann alt út at Nýjahrauni ok inn til Botnsár. Búi bjó at Esjubergi tólf vetr, ok átti mikit rausnarbú. Á þeiri stundu fekk Vakr Þuríðar dóttur Búa ok Ólofar.

Enn er svá var komit, kom skip norðr í Eyjafirði; þar váru á þrænzkir menn. Á því skipi var sá maðr er Jökull hét, ungr og stórþriflegr. Þegar Jökull kom á land, keypti hann sér hest ok föruneyti; reið hann síðan suðr um land, ok er ekki fyrr frá hans ferð sagt, enn hann kom aftan dags til Esjubergs; lét hann lítit yfir sér. Þeir váru þar um nóttina, því at þar var öllum mönnum matr til reiðu.

Um morguninn gekk Jökull til tals við Búa ok mælti: "Svá er mál með vexti, at ek á við þik erindi. Búi", sagði hann.

Búi spurði hvernig þat var.

Jökull mælti: "Mér er sagt at þú sért faðir minn; enn Fríðr er móðir mín, dóttir Dofra konungs".

Búi mælti: "Ólíkleg sögn er á at þú sért minn son, því at mér þótti ván, at sá mundi vera gildr maðr, er undir okkr ælist, enn mér sýnist þú heldr auðþriflegr".

Jökull mælti: "Ek hefi enn ekki marga vetr á baki; enn móðir mín bað mik þat segja þér til jartegna, at hon kvaðst hafa sagt þér, at þú mundir kenna á þínum hlut, ef þú tækir eigi vel við frændsemi minni".

Búi segir: "Ekki hirði ek um sögur þínar, þyki mér þær ómerkilegar; vil ek, at vit tökum fang; því at þú ert ekki okkarr son ef engi máttr er í þér".

Jökull mælti: "Þat er fáheyrt, at ek, tólf vetra gamall, þurfa at taka fang við þik, þar sem þú deyddir blámann Haralds konungs í fangbrögðum þínum; enn þó muntu ráða vilja".

Þeir Búi gengu þá austr undir fjallit til laugar, þar váru vellir fagrir. Síðan klæddust þeir til fangs, ok tókust allsterklega, ok gekk svá lengi at hvárrgi fell. Búi varð móðr mjök.

Jökull mælti: "Þreytum þetta ekki meir, ok tak við frændsemi minni". "Nei", kvað Búi.

"Falla skal annarr hvárr okkarr".

Jökull mælti: "Eigi mun þá betr".

Eftir þat réðust þeir á í annat sinn; váru þá allmiklar sviftingar; var þá við sjálft búit, at Jökull mundi falla, ok í því var sem kipt væri báðum fótum í senn undan Búa, ok fell hann áfram, ok þar varð við brestr hár ok mikill.

Búi mælti: "Felt mun nú til hlítar, ok mátti móðir þín eigi hlutlaust láta vera".

Þá hlupu at aðrir menn, ok sá þar vegsummerki, at bringsmelirnir váru í sundur í Búa, ok hafði orðit undir steinn.

Búi mælti þá til Jökuls: "Ekki hefir nú orðit erindi þitt hingat hagfelt; því at þú hefðir verit mannsefni; enda mun nú skömm saga frá mér ganga".

Eftir þat var Búi borinn heim á rauðum skildi, ok lifði þrjár nætr ok andaðist síðan.

Jökli þótti verk sitt svá ilt, at hann reið þegar í brott, ok til skips, er búit var suðr á Eyrarbakka, ok fór þar utan um sumarit; enn síðar höfum vér önga sögu heyrt frá honum.

Helga Þorgrímsdóttir bjó at Esjubergi með börnum þeira Búa. Þá stóð enn kirkja sú at Esjubergi, er Örlygr hafði látit gera; gaf þá engi maðr gaum at henni; enn með því at Búi var skírðr maðr, enn blótaði aldri, þá lét Helga húsfreyja grafa hann undir kirkjuveggnum hinum syðra, ok leggja ekki fémætt hjá honum nema vápn hans.

Sú hin sama járnklukka hekk þá fyrir kirkjunni á Esjubergi, er Árni biskup réð fyrir Stað, Þorláksson, ok Nikolás Pétrsson bjó at Hofi, ok var þá slitin af ryði. Árni biskup lét og þann sama plenarium fara suðr í Skálholt, ok lét búa og líma öll blöðin í kjölinn, ok er írskt letr á.

Frá Búa Andríðssyni er komin mikil ætt; ok lúku vér þar Kjalnesingasögu.