Bókastaðir

Þat sumar er Búi fór utan, gekk Ólof hin væna með barni, fæddi hon um haustit mey, er hon kendi Búa, ok var kǫlluð Þuríðr. Esja bauð meynni til fóstrs til sín, ok þat þágu þau Kolli.

Enn þat sumar er Búi var í Þrándheimi fóru til Íslands Helgi ok Vakr; sǫgðu út þau tíðindi, at Búi væri látinn ok Haraldr konungr hefði sent hann forsending, þá er engi hefði aftr komit. Enn er þat spurðisk, fór Kolfinnr til Kollafjarðar ok tók þaðan á brott Ólofu hina vænu nauðga, ok at óvilja fǫður hennar. Kolfiðr fór þá með Ólofu út til Vatns; var hon þar sumar ok vetrinn eftir.

Enn um sumarit eftir kom skip suðr á Eyrarbakka, í hǫfn þá er heitir í Einarshǫfn; spurðisk þat þar af, at þar var á Búi Andríðarson. Ok þegar þetta spurðisk ofan yfir heiði, helt Kolfiðr til njósnum um ferðir Búa, ok spurði er hann kom í Ǫlfus. Þá reið Kolfiðr heiman upp til Ǫxnaskarðs við tólfta mann. Þar var með honum Grímr frændi hans, ok tíu menn aðrir; þeir sátu þar fyrir Búa.

Í því bili reið Búi ofan ór skarðinu; hann sá mennina vápnaða; þóttisk vita, hverir vera mundu. Búi hafði ǫll góð vápn; hann var í skyrtu sinni Esjunaut. Búi reið til steins eins mikils, er stóð undir skarðinu, ok sté þar af hesti sínum. Þeir hlupu þá þangat til. Búi hafði haft snarspjót lítit í hendi; fleygði hann því til þeira; þat kom í skjǫld Gríms neðanverðan; þá brast út ór skildinum, ok hljóp þá spjótit í fót Grími fyrir ofan kné, ok þar í gegnum; var Grímr þegar óvígr. Búi sneri þá baki at steininum, því at hann er svá mikill sem hamarr; mátti þá framan at at eins at honum ganga.

Kolfiðr mælti þá: "Vel er þat, Búi, at vér hǫfum hér mœzk; mun nú eigi hlífa hellir Esju trǫllsins sem næst".

Búi segir: "Ekki kann ek at kasta lǫstum á þat; hafa þeir einir orðit fundir okkrir, er þú munt svá lítit hafa í unnit; vænti ek at svá muni enn vera; er þat nú drengsverk at einn gangi at einum."

Kolfiðr mælti: "Þess skulu vér nú njóta, at vér erum fleiri".

Búi mælti: "Þá skal vel við því taka".

Þá veittu þeir honum atsókn, enn hann varðisk prúðlega. Kolfiðr eggjaði sína menn, enn hlífðisk sjálfr við, því at hann ætlaði sér afburð; enn þeim var Búi torsóttr, því at þótt þeir kœmi hǫggum eða lǫgum á hann, þá varð hann ekki sárr, þar er skyrtan tók, enn hverr sem hann kom hǫggum á, þá þurfti eigi um at binda.

Var þá svá komit, at sex menn váru fallnir af Kolfinni, enn hinir allir sárir. Búi var sárr á fœti.

Kolfiðr mælti þá: "Mikit trǫll ertu, Búi", sagði hann, "er þú versk svá lengi jafnmǫrgum".

Búi mælti: "Þú hefir í leikandi einni haft, ok er þat klækilegt at þora eigi at sækja at mér".

Kolfiðr mælti: "Þat munda ek vilja, at þú ættir þat at segja, at ek hlífðumsk eigi við áðr enn lúki."

Hljóp Kolfinnr þá at Búa með brugðit sverð, ok hjó hvert af ǫðru. Búi hlífði sér með skildinum. Kolfinnr hjó hart ok tíðum, ok sótti alldrengilega, ok hjósk þá allmjǫk skjǫldr Búa. Enn er Kolfinni rénaði hin mesta atsókn, ok hann mæðisk, þá herti Búi at honum, ok gekk þá fram frá steininum; hann hjó þá eigi mǫrg hǫgg áðr hann ónýtti skjǫld Kolfinns. Síðan veitti hann Kolfinni þat slag, at hann tók sundr í miðju. Búi var þá ok sár nǫkkut bæði á hǫndum ok fótum, þar sem eigi hafði skyrtan hlíft, enn ákaflega var hann vígmóðr.

Búi gekk þá þangat til sem Grímr var, son Korpólfs, ok spurði, hvárt hann vildi grið hafa; hann kvaðsk þat vildu.

"Þá skaltu þat sverja", segir Búi, "at vera mér trúr heðan af.

Grímr kvað svá vera skyldu. Fǫrunautar Kolfinns tóku þá ok grið af Búa; bað hann þá taka lík Kolfinns ok sjá fyrir því.

Búi tók þá hest sinn; reið hann þar til er hann kom ofan til Elliðavatns. Ólof var úti, ok heilsaði Búa; hann bað hana taka klæði sín ok fara með sér. Hon gerði svá; reið hon með Búa til Kollafjarðar. Kolli var úti ok fagnaði vel Búa ok bauð honum þar at vera. Búi kvaðsk mundu eiga þar dvǫl nǫkkura við laugina ok binda sár sín; var nú svá gert.

Búi mælti þá til Kolla: "Nú er svá Kolli", sagði Búi, "sem þér er kunnugt um skifti okkr Ólofar; hefi ek launat Kolfinni sína djǫrfung; enn nú skal Ólof dóttir yðar vera með þér þar til er henni býðsk forlag, því at ek vil nú þó ekki elska hana, síðan Kolfinnr hefir spilt henni."

Nú varð svá at vera sem Búi vildi.

Búi reið þá til Esjubergs, ok var Esja fóstra hans enn á lífi; varð hon honum alls hugar fegin. Búi fór brátt í Brautarholt, at finna móður sína; var hon þá enn hraust kona; dvaldisk Búi þar um hríð.

Þorgrímr bjó þá enn at Hofi, ok var þá gamall mjǫk. Hann átti dóttir eina barna, er Helga hét; hon var ung ok hin skǫrulegasta kona. Arngrímr bróðir hans var þá ok andaðr, enn þeir brœðr hǫfðu skift arfi með sér: hafði Helgi land í Saurbœ, enn Vakr gerðisk kaupmaðr, ok þótti vera hinn vaskasti.

Enn er svá var komit, vǫldusk til vitrir menn ok góðgjarnir ok báru sáttmál í millum þeira Búa ok Þorgríms, ok hversu margt sem hér var um talat, þá fór þat fram, at þeir festu ǫll þessi mál, Búi ok Þorgrímr, undir dóm hinna beztu manna. Þeim málum var upp lokit um várit, á várþingi; hǫfðu þeir þat upphaf at þessum málum ok sættum, at Búi skyldi fá Helgu Þorgrímsdóttur; enn fégjǫld þau, er dœmdusk á Búa, skyldu vera heimanfylgja Helgu; sá þeir þat sem var, at þau Búi áttu hvern pening eftir hans dag. Helgi Arngrímsson skyldi fá Ólofar Kolladóttur. Eftir þat veittu hvárir ǫðrum trygðir. Efldu þeir nú til veizlu mikillar at Hofi, því at þar skyldu vera bæði brullaupin. Tókusk þessi ráð um sumarit hvártveggi.

Litlu síðar andaðisk Esja; hon gaf alt fé sitt Búa ok Þuríði dóttur hans. Búi tók þá við búi á Esjubergi, ok setti þar á rausnar bú.

Eftir brullaupit um sumarit fór Helga til Esjubergs með Búa; var þat brátt auðsætt, at hon var hinn mesti skǫrungr. Tóksk nú vinátta með þeim Þorgrími goða með mægðum; helt Þorgrímr nú ǫllu Búa til sœmdar; var þá þangat skotit ǫllum málum. Búi fœrði sér þat allvel í nyt; varð hann hinn vinsælasti maðr.

Þeim Búa ok Helgu varð barna auðit; þau áttu son þann er Ingólfr hét, ok annarr hét Þorsteinn; dóttur áttu þau er Hallbera hét.

Annat sumar eftir tók Þorgrímr sótt ok andaðisk; var hann út leiddr at þeim sið er þá var, ok drukkit eftir hann erfi.

Í þann tíma lét Vakr af fǫrum; tók hann við landi í Saurbœ, enn Helgi tók þá Hofs land af Búa. Tók þá Búi við manna forræði; hafði hann alt út at Nýjahrauni ok inn til Botnsár. Búi bjó at Esjubergi tólf vetr, ok átti mikit rausnarbú. Á þeiri stundu fekk Vakr Þuríðar dóttur Búa ok Ólofar.

Enn er svá var komit, kom skip norðr í Eyjafirði; þar váru á þrœnzkir menn. Á því skipi var sá maðr er Jǫkull hét, ungr ok stórþriflegr. Þegar Jǫkull kom á land, keypti hann sér hest ok fǫruneyti; reið hann síðan suðr um land, ok er ekki fyrr frá hans ferð sagt, enn hann kom aftan dags til Esjubergs; lét hann lítit yfir sér. Þeir váru þar um nóttina, því at þar var ǫllum mǫnnum matr til reiðu.

Um morguninn gekk Jǫkull til tals við Búa ok mælti: "Svá er mál með vexti, at ek á við þik erindi, Búi", sagði hann.

Búi spurði hvernig þat var.

Jǫkull mælti: "Mér er sagt at þú sért faðir minn; enn Fríðr er móðir mín, dóttir Dofra konungs".

Búi mælti: "Ólíkleg sǫgn er á at þú sért minn son, því at mér þótti ván, at sá mundi vera gildr maðr, er undir okkr œlisk, enn mér sýnisk þú heldr auðþriflegr".

Jǫkull mælti: "Ek hefi enn ekki marga vetr á baki; enn móðir mín bað mik þat segja þér til jartegna, at hon kvaðsk hafa sagt þér, at þú mundir kenna á þínum hlut, ef þú tœkir eigi vel við frændsemi minni".

Búi segir: "Ekki hirði ek um sǫgur þínar, þyki mér þær ómerkilegar; vil ek, at vit tǫkum fang; því at þú ert ekki okkarr son ef engi máttr er í þér".

Jǫkull mælti: "Þat er fáheyrt, at ek, tólf vetra gamall, þurfa at taka fang við þik, þar sem þú deyddir blámann Haralds konungs í fangbrǫgðum þínum; enn þó muntu ráða vilja".

Þeir Búi gengu þá austr undir fjallit til laugar, þar váru vellir fagrir. Síðan klæddusk þeir til fangs, ok tókusk allsterklega, ok gekk svá lengi at hvárrgi fell. Búi varð móðr mjǫk.

Jǫkull mælti: "Þreytum þetta ekki meir, ok tak við frændsemi minni".

"Nei", kvað Búi. "Falla skal annarr hvárr okkarr".

Jǫkull mælti: "Eigi mun þá betr".

Eftir þat réðusk þeir á í annat sinn; váru þá allmiklar sviftingar; var þá við sjálft búit, at Jǫkull mundi falla, ok í því var sem kipt væri báðum fótum í senn undan Búa, ok fell hann áfram, ok þar varð við brestr hár ok mikill.

Búi mælti: "Felt mun nú til hlítar, ok mátti móðir þín eigi hlutlaust láta vera".

Þá hlupu at aðrir menn, ok sá þar vegsummerki, at bringsmelirnir váru í sundr í Búa, ok hafði orðit undir steinn.

Búi mælti þá til Jǫkuls: "Ekki hefir nú orðit erindi þitt hingat hagfelt; því at þú hefðir verit mannsefni; enda mun nú skǫmm saga frá mér ganga".

Eftir þat var Búi borinn heim á rauðum skildi, ok lifði þrjár nætr ok andaðisk síðan. Jǫkli þótti verk sitt svá ilt, at hann reið þegar í brott, ok til skips, er búit var suðr á Eyrarbakka, ok fór þar utan um sumarit; enn síðar hǫfum vér ønga sǫgu heyrt frá honum.

Helga Þorgrímsdóttir bjó at Esjubergi með bǫrnum þeira Búa. Þá stóð enn kirkja sú at Esjubergi, er Ørlygr hafði látit gera; gaf þá engi maðr gaum at henni; enn með því at Búi var skírðr maðr, enn blótaði aldri, þá lét Helga húsfreyja grafa hann undir kirkjuveggnum hinum syðra, ok leggja ekki fémætt hjá honum nema vápn hans.

Sú hin sama járnklukka hekk þá fyrir kirkjunni á Esjubergi, er Árni biskup réð fyrir Stað, Þorláksson, ok Nikolás Pétrsson bjó at Hofi, ok var þá slitin af ryði. Árni biskup lét ok þann sama plenarium fara suðr í Skálholt, ok lét búa ok líma ǫll blǫðin í kjǫlinn, ok er írskt letr á.

Frá Búa Andríðssyni er komin mikil ætt; ok lúku vér þar Kjalnesingasǫgu.