Bókastaðir

Á þessi sǫmu tíð var Brandr biskup sjúkr mjǫk, svá at hann mátti eigi leiðask til kirkju, ok lét hann lesa tíðir ok messu í herbergi sínu. Þetta var á fyrstu viku fǫstu, ok var svá gǫrt bæði miðvikudaginn ok fimtadaginn. Þá eggjuðu menn Brand biskup á, at hann skyldi senda til menn, at láta taka upp hválfit af leiði Jóns biskups, ok fœra biskupi nǫkkut af helgum dóminum.

Ok er þeir hǫfðu upp lokit leiðinu, þá fundu þeir þar grǫs, þau er mǫnnum vóru ókunn, hverskyns vóru, ok grœn, sem á sumar; þeim þótti undarligr grœnleikr grasanna í þat mund missera, ok tóku upp ok létu koma í drykk biskups, ok þegar hann hafði bergt var honum nǫkkuru léttara, ok þá kveðr hann þat upp fyrir mǫnnum, at hann man upp láta taka helgan dóminn, ok lætr þá þegar um daginn búa fyrir þann stað í kirkjunni, sem hann ætlaði, at heilagr dómrinn skyldi vera.

Ok er allir hlutir vóru tilbúnir, þá biðu þeir þann dag, því at þeir vildu eigi upp taka heilagan dóminn [fyrr] en virðuligr kennimaðr kœmi til, Guðmundr Arason, er síðan var biskup eptir Brand biskup, því at þeir hǫfðu eptir honum sent, ok kom hann um kveldit; en fǫstudaginn eptir tóku þeir upp heilagan dóminn.

Þá var á veðr kalt ok myrkt, ok bæði fjúk ok drífa; en um daginn, at miðjum degi, þá vóru allir kennimenn í kirkju komnir, skrýddir sloppum ok kantarakápum, með krossum ok kertum, ok reykelsiskerum ok helgum dómum, ok skipuðu processionem inni í kirkju. Biskup sat í stóli sínum í kantarakápu, ok er allir hlutir vóru albúnir, var hringt ǫllum klukkum. Þá gengu lærðir menn út ór kirkjunni. En Brandr biskup sjálfr, sá er áðr hafði varla mátt við tveggja manna fullting til kirkju komask, þá vóx svá skjótt máttr hans af guðs miskunn, at hann spratt nú upp ór stólinum ok gekk út síðan með þeim processionem ok leiddi einn maðr hann þá eptir venju, ok gengu síðan allir samt til leiðisins með fǫgrum lofsǫngum ok tóku upp helgan dóminn, ok báru í kirkju inn með mikilli dýrð ok fagnaði, ok settu í þann stað, sem áðr hafði verit fyrirbúinn. Síðan sungu þeir messu hátíðliga guði til dýrðar ok hinum heilaga Jóni biskupi.

Heilagr dómr Jóns biskups var ór jǫrðu tekinn, eptir því sem nú var sagt, á hinu þriðja ári frá því er Brandr biskup hafði þvá látit beinin. Þessi upptekning var gǫr quinto nonas Marcii; en til þess at þat væri sýnt berum jartegnum, at þessi upptekning var at guðs vilja gǫr, þá snerisk veðráttan svá skjótt þann sama dag, sem heilagr dómrinn var upp tekinn, at þá hlánaði svá, at á fám dǫgum tók af snjóinn allan, eigi at eins í því héraði, heldr um allt Ísland, svá at á þeirri sǫmu stundu, sem heilagr dómrinn var upptekinn, skiptisk veðrit í loptinu, ok ǫllum mǫnnum þótti mikils um vert, hvar sem staddir vóru, er veðrit skipaðisk svá skjótt. En þá er þessi tíðendi spurðusk með, at heilagr dómrinn hafði þá verit ór jǫrðu tekinn, þá þǫkkuðu allir guði ok heilǫgum Jóni biskupi.

Maðr hét Leifr, þá ungr at aldri, honum varð meint í leik, hafði knéit komit niðr ok sprungit, ok var meinn síðan fótrinn. En þenna dag, er heilagr dómrinn var upp tekinn, var hann fenginn til at leita til graptarins, ok starfa þar at slíkt sem þyrfti, með ǫðrum þeim mǫnnum, er til þess vóru skipaðir. Ok er heilagr dómrinn var upptekinn, þá tekr þessi maðr nǫkkurskonar lyf, þau er undir kistunni hǫfðu verit, ok leggr við, þar sem fótrinn var sárr; ok jafnskjótt sem hann gerði þat, þá brá kláða á sárit ok var hann skjótt heill.

Brandi biskupi batnaði ok svá skjótt sinna meina, at hann varð þann sama dag heill, ok sǫng messu um morguninn eptir, ok urðu menn stórum fegnir þessum atburðum allum jafnsaman.

Sá atburðr er fyrstr sagðr eptir upptekning heilags Jóns biskups í Norðlendinga fjórðungi, at mær hét Hildibjǫrg; hon tók handarmein mikit með því móti, at verk laust í hǫndina með svá miklum þrota, at hon mátti engan fingr hrœra á þeirri hendinni. Þá heita þau faðir hennar ok hon sjálf á biskupa vára báða, hinn heilaga Þorlák ok Jón biskup. En fyrir því at almáttigr guð vildi í þessum hlut helgi hins sæla Jóns biskups birtask láta, þá þótti við þetta heit vaxa at eins þroti ok verkr í hǫndinni. Þá tekr faðir hennar ok ríðr á hǫndina vatni því, sem bein heilags Jóns biskups hǫfðu verit þvegin í, ok sveipaði at hendinni dúki þeim, er þessi sǫmu bein hǫfðu verit þerð með; ok eigi var langt at bíða skjótrar jartegnar. Jafnskjótt, sem hann hafði þetta at gǫrt, þá tók ór verk allan ok þrota hendinni; var hon svá mjúk ok hœg til allrar sýslu, sem sú er aldr [eigi] hafði meinit tekit, ok lofaðu allir guð ok hinn heilaga Jón biskup.

Á sama degi, sem Hildibjǫrg hafði bót fengit, varð sá atburðr heima þar at staðnum, at frændkona Brands biskups glataði fingrgulli góðu, ok var víða leitat ok fannsk eigi; ok er fyrir von þótti komit um fundinn, þá heitr hon á hinn heilaga Jón biskup, at finnask skyldi. Á sǫmu stundu þá gekk út til lœkjar, at þvá sér, faðir meyjarinnar, þeirrar er áðr sǫgðum vér frá; ok er hann hafði þvegizk ok gekk heimleiðis, þá sá hann, hvar lá í grasi á gǫtu hans fingrgullit, tók upp ok hefir heim, ok færir þeirri, er átti. Hon varð fegin, ok þakkar guði ok heilǫgum Jóni biskupi.

Þar enn at staðnum at Hólum tók mein hættlikt kona er Valgerðr hét. Verkr kom í brjóst henni með þrota miklum, ok er hon vildi fœða barn sitt á brjóstinu, þá stǫkk blóð ór, en eigi mjólk. Meinit seig at henni svá ákafliga fast, at hon mátti varla bera óœpandi. Ok sem hon var í þessum nauðum stǫdd, þá hét hon af ǫllum hug á almáttkan guð sér til miskunnar ok á heilagan Jón biskup sér til árnaðarorðs, at mein hennar léttisk ok mætti hon bera þat svá, at mǫnnum væri eigi mikil skapraun í hjá henni at vera. Hon hét at syngja fimtugum sinna pater noster, þegar henni léttisk svá, at hon mætti því við koma. Eptir þat tóku menn dúkinn þann sama, sem bein heilags Jóns biskups hǫfðu verit þerð með, ok breiddu yfir brjóst henni, ok tók þegar ór verkinn allan, ok varð konan heil, en þrotann tók á fám dǫgum ór brjóstum hennar.

Ein heima-kona þar at staðnum, sú er Arnfríðr hét, var í seli, ok nǫkkurar konur aðrar með henni, til þess at heimta nyt af fé, ok einhverja nótt kendi hon sér sóttar ór svefni, ok annan dag eptir þá lá hon ok hafði mikla sótt, ok spjó jafnan ok tók at mæðask mikit ok gerask máttlítil.

En er var nóni dags, þá gengr hon út einsaman ørna sinna; ok er konunum, þeim er inni hǫfðu verit hjá henni, þótti hon vánum seinni aptr vera, þá senda þær mey eina litla at leita hennar. En er mærin kom þar er Arnfríðr var, þá sat hon þar, ok er mærin kallaði á hana, þá svarar hon engu. Mærin rann þá aptr skjótt ok segir konunum, þeim er hana hǫfðu senda, hvat titt var. Þær fóru út þegar, ok er þær komu til konunnar, þá þóttusk þær eigi víst vita hvárt hon var lífs eða ǫndut. Síðan breiddu þær niðr mǫttul ok lǫgðu hana þar á ofan ok huldu með klæðum, ok lǫgðu kross fyrir brjóst henni. Eptir þat senda þær konu eina eptir presti, en þær sátu eptir ok gættu hennar. Karlar vóru engir viðstaddir; vóru þeir farnir at samna sauðum.

En meðan eptir presti var farit, þá hétu þær konur, er yfir henni sátu, á hinn heilaga Jón biskup, at þessi kona fengi vit sitt ok mál, ok hon mætti taka corpus dei; ok mjǫk harðla var jafnskjótt, at þær hǫfðu fest heitit ok prestr kom, ok gekk þegar at hinni sjúku konu, ok bað hana benda sér, ef hon vildi þjónostu taka. En hon tók þegar mál sitt ok vit fyrir verðleika heilags Jóns biskups, ok játaði með skýrum orðum þjónostutekjunni. Þar urðu svá skjótar bœtr, at sú sama kona, sem þá hafði nýlegit, sem dauð væri, allt frá nóni til nætr, ok ekki hǫfðu þær konur, er í hjá vóru, varar við orðit andardrátt hennar, þá tók hon nú mál sitt ok vit þegar prestr kom, ok var vandliga heil um morguninn eptir.

Mær sú er Sigríð hét tók kverkamein svá mikit, at víða þrútnaði af hǫfut ok háls; kverkurnar fúnuðu; hljóp ór bæði vogr ok holdfúi sárum þeim [sem] á gerðisk. Ok er menn þóttusk ekki kunna at gera, lækna hana, en meinit hafði lengi við leikit, þá tóku menn mold ór leiði heilags Jóns biskups ok lǫgðu við hvirfil meyjunni. En er þrír dagar vóru frá því liðnir, þá var mærin alheil, ok urðu þessu allir fegnir, ok þǫkkuðu guði ok hinum heilaga Jóni biskupi.

Einn ungr maðr, sá er Kálfr hét, athugalítill ok lítt orðstiltr, tók vitfirring, svá at hann varð í bǫndum at hafa, ok var þó þeim mǫnnum grunr á, er hann varðveittu, at hann mundi hafa annarskonar sótt með. Hann var at frænda síns, er Jón hét; lét hann geyma hans vel ok góðmannliga. Hann var trúmaðr mikill Jón, ok hét hann fyrir hinum œra manni á hinn heilaga Jón biskup, at láta gera kerti, þat er tœki um hǫfut honum. Þetta var Benedictusdag nær nóni.

Næstu nótt eptir þá svaf hann Kálfr vel ok hógliga, ok þegar er hann vaknaði um morguninn bað hann guð hjálpa sér, ok var þá orðinn heill ok kátr, reis upp ok fór í klæði sín, ok fór at leita Jóns frænda síns; en hann hafði farit at gefa fé sínu. Ok er þeir fundusk, þá hugði hann Jón, at Kálfr mundi vera enn œrr, sem hans var vandi til.

Kálfr kastar þá orðum á Jón fyrri, ok segir honum, hvat fyrir hann hafði borit um nóttina: "Maðr vitraðisk mér mikill ok virðuligr. Ek þorða ekki við hann at mæla, en þó vissa ek, at þar var Jón biskup hinn helgi, ok mælti við mik: ‚Mátt þú illa’? Ek svaraði: ‚Illa víst’.

Hann mælti: "Þat er eptir því sem vert er, þú ert fullr lausungar, ok hefir illa lifat, ok fyrir þá sǫk, er þú ert annan veg háttaðr, en kristnum mǫnnum semði. Þú ert orðinn fyrir guðs reiði, en þó grandaði þér þat nú mest, er þú drakkt síðla dags ok órœktir at signa þik áðr. En nú fyrir þá sǫk, at Jón frændi þinn hét á mik, at árna þér miskunnar við guð, þá mantu nú vera heill, er þú vaknar, en þú hygg at því, at þú lifir betr heðan í frá, en hér til hefir verit, ok hræðsk jafnan at gera guð reiðan ok honum í móti. En þú hygg at því vandliga, er ek man segja þér, ok seg ǫðrum mǫnnum: at þar er menn heita bænahaldi til minna þakka, þá er mér þat þægast allt, er af fimtartǫlunni rís, sem er fimm pater eða fimmtán eða fimm tigir eða fimmtán tigir; slíkt sama líkar ok bezt hinum heilaga Þorláki biskupi’. Eptir þetta hvarf hann í braut frá mér at sýn, en ek vaknaða alheill."

Ok er hann Jón heyrði þessa frásǫgn Kálfs, ok er hann sá, at hann var heill orðinn, þá varð hann forkunnliga feginn. Var þá þessi jartegn lýst með guðs lofi ok heilags Jóns biskups.