Bókastaðir

Kona hét Rannveig, hana átti prestr sá er Jón hét; hon varð fyrir meini miklu drottinsdag hinn næsta fyr jól: blástr mikill ok þroti kom í andlit henni með miklum verk ok kendi af þrotans víðara, ok svá annarra óhœgenda með. Prestrinn Jón, bóndi hennar, hét fyrir henni á hinn heilaga Þorlák biskup, ok skipaðisk ekki við.

Eptir þat vitraðisk hinn heilagi Þorlákr biskup meyju einni ok mælti við hana: "Eigi skulu þér undra þat, þó at ek láta eigi at hvers manns áheiti, með því at fleiri menn eru enn mikilla verðleika, ok er annat ǫðrum til handa varðveitt í jartegnum". Eptir þat hverfr hann frá meyjunni at sýn, en hon segir mǫnnum fyrirburðinn.

Nú liðu af jólin, ok vóx at eins óhœgendi konunnar. Nú kom drottinsdagr næsti þrettánda degi, ok vóx þá svá mjǫk mein hennar, at hon mátti eyfit mæla eða sofa. Ok er náttaði, tók hon með mikilli sorgmœði at kalla á árnaðarorð hins heilaga Jóns biskups, ok mætti hon þaðan af heil verða. Síðan hét hon fyrir sér, at syngja fimm pater noster í hverri viku til dýrðar hinum heilaga Jóni biskupi, ok vers Maríu drótningar með, þann dag í vikunni, sem á hinum næstu misserum hafði messudaginn á borit. Ok þegar heyrir almáttigr guð hennar ákall, fyrir árnan heilags Jóns biskups, því at þegar er hon festi heitit, þá sofnaði hon, ok vaknaði eigi fyr en um morguninn, er prestr vakti hana. Þá var ór andliti hennar allr þroti, ok á fám dǫgum varð hon alheil.

Svá bar enn til, á þriðja degi viku fyrir kyndilmessu, at prestr einn, er Jón hét, fór at finna móður sína. Ok er hann fór heim á leið ok reið hart, þá bar svá at, at hestr hans fell undir honum; varð fótr hans undir hestinum ok skeindisk mjǫk. Eptir þat fór hann á bak ok reið heim. Verk laust í fótinn miklum ok þrútnaði; gerði stirðan, sem tré.

En messudaginn Brigide meyjar, þá hét hann af ǫllum hug á hinn heilaga Jón biskup til heilsubótar sér, ok at eigi tækisk svá þungliga, at hann yrði eigi tíðafærr þann hátíðisdag, er í hǫnd fór. Hann hét því, at syngja níu tigum sinna pater noster ok Maríuvers með, ok lauk þegar sǫnginum Brigiðarmessu. En kyndilmessudag sjálfan þá vaknaði hann við þat, er honum var mál til tíða at fara, ok var þá þroti allr ór fœti hans, ok reis hann þá alheill upp ok flutti tíðir sínar með fagnaði.

Maðr hét Sveinn; hann fór til tíða Brigiðarmessudag. Svá bar til, at hann fell fall mikit, kom hǫfuðit niðr ok springr einshverstaðar; var þat sár mjǫk mikit ok blœddi ákafliga; hann komsk þó leiðar sinnar, ok fann prest þann, er sǫng at kirkju þeirri, sem hann hafði til ætlat at fara, ok þar skyldi syngja tíðir; sýnir honum sárit.

En er lokit var tíðum, þá fór Sveinn heim; ok er hann kom á þann bœ, sem hann átti heima, þá tók blóðrásin at hefjask ǫðru sinni, ok blœddi nú enn ákafligar en fyrr; en nú var engi sá hjá, er stǫðva kunni. Þá sœkir hann til guðligs fulltings, er eigi var hins mannliga kostr, ok kallar af ǫllum hug á hinn heilaga Jón biskup til árnaðarorðs, ok heitr, at biðja hvern dag meðan hann lifði fyrir Ǫgmundi, fǫður hans, ok Þorgerði, móður hans, ok vitja um sínsakir á hverjum tólf mánuðum staðarins at Hólum, ef hann væri vistum í Norðlendingafjórðungi; ok jafnskjótt, sem hann hafði fyrir mælt heitinu, þá stǫðvaðisk blóðit ok sárit var á fám dǫgum heilt. Hann varð feginn mjǫk þessum atburð, ok allir, er hjá vóru, þǫkkuðu guði ok hinum heilaga Jóni biskupi.

Nú tók at vaxa mjǫk orð um heilagleik Jóns biskups, ok fengu margir menn mikla fró sinna meina ok fagrar jartegnir af hans árnaðarorði við allmáttkan guð. Ok nú segir maðr manni þessi fagnaðar tíðendi, ok spurðisk brátt víða.

Þá varð enn sá atburðr, at mær sú, er Svanhildr hét, varð vanheil mjǫk, svá at reis eigi ór rekkju; var hryggr ok lendar knýttr, en fœtrnir kreptir. Móðirin heitr fyrir henni á hinn heilaga Jón biskup, at syngja hvern laugardag fimtugum sinnum pater noster allt til ártíðardags hans, en fara þá sjálf til Hólastaðar ok fœra þangat kerti tvau. Því hét konan ok með, at mærin sjálf skyldi syngja viku í samt, hvern dag, sem hon var vetra gǫmul jafnmargar pater noster; en hon var sjau vetra gǫmul. Síðan festu þær heitit, ok hinn næsta drottinsdag síðan þær hǫfðu heitit, þá mátti mærin ganga ein saman um þvera stofu, ok batnaði síðan dag frá degi, til þess er páskar komu; þá var hon orðin svá alheil, sem hon hefði aldri fyrir slíkri meinsemi orðit. Ǫllum þótti um þetta mikils vert, ok þeim ǫllum mest, er áðr hǫfðu séna meyna ok meinsemi hennar var mest í kunnleika, en sá hana nú alheila, ok lofuðu guð ok hinn heilaga Jón biskup.

Maðr hét Áslákr, hann varð fyrir því meini, at sló út um hǫrund hans ryfi ok óþvera með kláða miklum ok sviða, svá at hann mátti sik hvergi kyrran hafa; þá spyrr hann sá maðr, er Þorfinnr hét, hví honum væri svá óþverasamt, en hann kvezk honum sýna mundu hvat til bar, ok bað þá ganga frá ǫðrum mǫnnum í brutt; ok er [þeir] vóru tveir samt í húsi, þá sýnir Áslákr sik Þorfinni ok ferr af klæðum sínum. Þá var líkami hans at sjá, allr millum háls ok hæls, sem blaðra væri við blǫðru, ok sviði á, sem bruni væri. Hann Þorfinnr tekr þá vatn hins heilaga Þorláks biskups, ok reið því um allan líkama hans; ok er menn lǫgðusk til svefns um kveldit, þá vakti Áslákr með miklum óhœgendum alla nóttina.

Eptir um morguninn kemr Þorfinnr til máls við Áslák, ok spurði hversu hann mætti, "Eigi má ek nú vel", sagði hann, "ok mikill áauki þykki mér nú hafa fallit til minnar meinsemdar; nú er hǫrund mitt allt sem einn hrúðr sé, en sviðar þeir eru at mér ok hitar, at ek veit eigi hvat ek skal til taka með illakláða þeim". Ok eptir þetta setr at honum grát mikinn af harmi ok leiðendum. Þat fylgði með, at blástr mikill var kominn í andlit honum, svá at varla mátti sjá augun í hǫfðinu.

Ok nú kemr honum í hug, hversu mikit orð á reis um helgi Jóns biskups, ok hversu margar jartegnir guð gerði fyrir hans árnaðarorð; þá heitr hann á hann af ǫllum hug, at hann létti nǫkkurn veg hans meinlætum; hann heitr því, at syngja fimm sinnum pater noster sjau daga, hvern eptir annan, guði til dýrðar ok hinum heilaga Jóni biskupi. Eptir þat baðsk hann fyrir ok sofnar þegar, ok vaknar þegar um morguninn eptir, ok var þá líkami hans allr sléttr ok heill ok sviðalauss. Þroti var eptir nǫkkurr í andliti hans, en heill var hann vandliga fyrir annars sakir. Þá tók Þorfinnr vatn heilags Þorláks biskups ok reið á andlit honum ok tók þá þegar ór þrotann allan. Áslákr varð feginn mjǫk heilsu sinni, ok þakkaði guði af ǫllum hug ok hans helgum mǫnnum.

Maðr hét Þorbjǫrn; hann tók sótt hættliga, ok með svá bráðum atburðum, at hann lagðisk niðr um kveldit heill ok kátr, ok sofnaði, en vaknaði við þat, at hann hafði stinga tekit svá hættligan, at hann mátti varla draga ǫndina fyrir sárleikinum, þeim er fylgði. Verkrinn lá mest í síðunni ok fyrir brjóstinu; vildi hann ná prests fundi, en engi var sá, er eptir mætti fara.

Þá kallar hann á þann, er ǫllum er hallkvæmastr, almáttkan guð, fyrir árnaðarorð heilags Jóns biskups, ok hét at syngja sjau pater noster sjau daga samt hinum heilaga Jóni biskupi, ok tók þá þegar at syngja, ok gekk honum tregt at syngja fyrir sóttinni. En er hann var at hinni sjaundu ok hafði varla lokit, þá rann á hann hǫfgi, ok í hǫfganum vitraðisk honum maðr í svartri kápu, mikill ok harðla kennimannligr. Hann þóttisk verða hræddr við manninn ok þora ekki við hann at mæla. Síðan þótti honum sá hinn komni maðr taka hœgri hendi undan kápu sinni. Hǫndin var svá bjǫrt ok ljós, at hann mátti eigi í gegn sjá. Síðan leggr sjá maðr hǫndina fyrir brjóst honum, ok þrýstir svá fast, at hann þóttisk varla bera mega. Eptir þat hefr sá maðr upp hǫndina ok blezar honum ok hvarf í brutt síðan. Hann vildi hafa spurt hann, hverr hann væri, ok varð ekki tóm til þess. Eptir þat vaknar hann ok var þá heill, svá at hann kendi sér hvergi sóttar né meins. Honum þótti mikils um vert þenna atburð, ok þakkaði guði ok hinum heilaga Jóni biskupi.

Þenna tíma varð sá atburðr, at maðr sá er hét Auðunn hafði fótarmein, þat er við hafði leikit sautján mánuði. Þat var með því móti, at á tánni enni minnstu var sár, ok jafnan opit, ok sýndan hafði hann læknum fót sinn, ok sǫgðu þeir svá, at sá fótr mundi aldri grœddr verða, nema bæði væri skorinn ok sviðinn; en honum þótti þat ógurlegt ok leitaði sér kænna læknis. Hann kallar þá á hinn heilaga Jón biskup til árnaðarorðs sér ok miskunnar, ok hét at gefa til Hólastaðar mǫrk vax, ok syngja fimm pater noster laugardag hvern framan til páska, en þetta var Gregoriusmessu. Síðan batt hann um fótinn sér eptir venju, ok leysti eigi fyr til, en sjau dagar vóru liðnir; þá var fótrinn svá heill, at hvergi sá á sárt. Hann segir þá sjálfr þenna atburð mǫrgum mǫnnum, ok lofuðu allir guð ok hinn heilaga Jón biskup, ok þótti mikils um vert, hversu tíðum nú urðu jartegnir.

Sá atburðr varð enn, at kona sú er Guðrún hét tók um nótt svá stríðan hǫfutverk, at hon þóttisk eigi víst vita, hversu hon mundi bera mega. Þá kallar hon á hinn heilaga Jón biskup af ǫllu hjarta, at ef hann væri svá mikilla verðleika við guð, sem hon heyrði frá sagt, þá skyldi hann nú hjálpa henni. Hon heitr því með, at láta gera kerti, þat er tœki um hǫfut henni. Síðan festir hon heitit, ok sofnar brátt eptir þat, en vaknar alheil, ok reis upp þegar ok fór í klæði sín ok þakkaði þetta guði ok heilugum Jóni biskupi.

Á því sama ári, sem þessar jartegnir urðu flestar, er nú hafa sagðar verit, ok margar aðrar, þá urðu þau tíðendi at staðnum á Hólum á langafǫstu: þar var kona ein fátæk ok ókrǫptug, sannorð ok meinlaus ok trúfǫst. Á þessum tímum lágu á mǫnnum hríðir miklar ok veðrátta kǫld, horfði ráð manna til hins mesta voða ok hallæris, gekk því um allt Ísland; en kona sú, er ek gat fyrr, lá einhverja nótt í rekkju sinni vakandi ok baðsk fyrir; ok at lokinni bœn sinni, þá hnegir hon sik at hœgendi ok sofnar.

Þá bar fyrir hana, at maðr kom at henni, mikill vexti ok virðuligr yfirlits; hon þóttisk verða hrædd við manninn, ok þora ekki at kveðja hann.

Hann kveðr hana þá þessum orðum: "Þykkir yðr eigi þung veðrátta sú er á liggr, eða hræðisk þér eigi hríðir þær enar ógurligu, er á gnýja?"

Konan svarar: "víst hræðask menn mjǫk, ok eigi þykkjask menn yfir mega sjá, nær endir man á verða ógn þessi. Nú eru þegar þeir margir menn orðnir fátækir ok ǫreiga, ok í mikilli hrellingu staddir, þó at þeir menn allir sé sælir, er á þessum heilaga stað eru staddir".

Þá mælti maðrinn sá er henni vitraðisk: "einskis ráðs leita menn ok í, þó at í slíkum háska verði staddir".

Konan svarar: "eigi vita menn svá glǫggt, hvat helzt liggr til við slíkum hlutum at gera".

Hann lagði þá ráð til ok mælti svá: "Taki menn ór jǫrðu kistu heilags Jóns biskups, ok dýrki svá sem menn hafa framast fǫng á, ok sjái síðan hvat í gerisk".

Ok er hann hafði þetta mælt, hvarf hann frá henni at sýn, en hon vaknaði ok sagði mǫnnum fyrirburðinn, ok þótti ǫllum mikils um vert.