Bókastaðir

En er sú tíð var komin, er almáttigr guð vildi eilífliga ǫmbuna hinum helga Jóni biskupi þat starf ok erfiði með miklum meinlætum, er hann hafði fyrir guðs sakir borit, þá tók hinn helgi Jón biskup sótt, ok meðr þeirri sǫmu sótt leið hann af þessu lífi. Sóttin var ekki ákóf, ok mátti hann eptir því ǫllum hlutum skipa ok hugsa, sem hann vildi; ok er hann lá í þessi sótt ok var enn eigi oliaðr, þá kom til hans einn af lærisveinum [hans], ritari góðr ok vinsæll maðr, prestr at vígslu, hann hét Þorvarðr ok kallaðr knappi, ór Knappadal; hann hafði með sér bók, er hann hafði ritat ok gǫrva presti einum, þeim er þaðan var langt í brutt, ok hafði sá beðit hann mjǫk til at gera bókina, ok hǫfðu þeir á þat sæzk sín í millum, at biskup skyldi virða bókina, ok skyldi prestrinn eptir því kaupa.

Biskup varð feginn prestinum ok mælti við hann blíðliga: "gakk at mér, son minn! ok kyss fǫður þinn friðar koss, áðr en ek ǫndumsk, sem aðrir brœðr þínir." Síðan gekk prestrinn at honum ok kysti hann. Eptir þat sýnir hann honum bókina, ok segir á hvat þeir hǫfðu sæzk um verðit sín í millum, ok bað hann virða bókina.

En biskup hyggr at bókinni ok lofaði mjǫk ok mælti síðan: "góð er þessi bók ok vel rituð, en eigi man honum verða auðit bókarinnar; annarr nǫkkurr man hennar njóta skolu."

Prestrinn svarar: "fyrir hví, faðir? legg þú á verðit, en hann man gjarna kaupa eptir því, því at hann bað mik mjǫk, at ek skylda honum slíka bók gera."

Biskup svarar: "þat má ek gera," segir hann, "ef þú vill, at virða bókina, en eigi þarf þess, fyrir því at sá hinn sami prestr, er þú hefir bókina ætlat, er nú andaðr".

Þess var í millum nǫkkur hríð, ok þess, er spurðisk andlát þess hins sama prests, ok hafði hann þá andaðr verit, er biskup sagði andlát hans. Ǫllum mǫnnum þótti mikils um vert, er hinn heilagi Jón biskup mátti slíka hluti vita, þar er hann var þessu hvergi í nánd.

Nú tók þó mjǫk at líða at hinum helga Jóni biskupi; en þó at máttrinn þyrri mjǫk, þá helt hann þó jafnan sínu bænahaldi. Eptir þat lét hann olea sik, ok vóru þar við staddir allir þeir lærðir menn, sem á staðnum vóru, ok aðrir hans hugðumenn. Hafði hann ok þá áðr þannug til skipat, sem honum þótti vænligast.

Eptir þat lét hann gefa sér corpus domini; ok er hann hafði því bergt, þá sǫng hann fyrst communio þessa: Refecti domine pane celesti ad vitam quesumus nutriamur eternam. Eptir þat hóf hann upp sálm þenna: Benedicam dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Þessi orð þýðask svá: "lofa man ek drottinn á hverri tíð, ok jafnan sé lof hans í munni mínum." Ok þá er hann hafði þenna psálm í munni, ok enn hrœrðisk tungan til þessa hinna heilugu orða, þá skildisk hans hin heilaga ǫnd við sinn líkama, ok var þá borin af guðs englum til þeirra fagnaða, er henni vóru fyrirbúnir af almáttkum guði, ok man hann þar lofa almáttkan guð at eilífu með ǫðrum helgum mǫnnum, svá sem hann hafði fyrirheitit í psálminum, þeim er hann sǫng síðast.

En hinn heilagi Jón biskup leið af heimi þessum til eilífra fagnaða á laugardegi, nono kal. Maii; þá var liðit frá burð Krists þúsund ok hundrað ok einn ok tuttugu vetr. Hann var vígðr til biskups þá er hann hafði fjóra vetr hins sétta tigar, en hann sat í biskupsdómi sínum fimmtán vetr. Ok þá er hann hafði alls lífat í þessum heimi sex tigu vetra ok níu vetr, þá andaðisk hann í góðri elli. Þat var á dǫgum Calixti papa, er annarr var með því nafni. Þat var ok á dǫgum Noregs konunga Eysteins ok Sigurðar, en þá var andaðr Ólafr konungr bróðir þeirra. Þá var biskup í Skálaholti Þorlákr biskup Runólfsson.

Lærðir menn, þeir sem við vóru staddir, bjoggu um lík hins heilaga Jóns biskups vel ok rœkiliga; ok er þar var komit, er líkit var skrýtt ok búit til graptar ok sunginn líksǫngr, framan til þess, er út skyldi bera, þá gengu til af lærðum mǫnnum þeir er bera skyldu, ok tóku undir bararnar ok vildu upphefja. Þá brá því við, er ǫllum mǫnnum þótti mikils um vert, þeir er við vóru: líkit varð svá þungt, at þeir máttu engan veg hrœra, er til vóru settir út at bera. Þetta fekk ǫllum mikillar áhyggju, ok rœddu sín á millum, hverju gegna mundi.

Þá tekr til orða vel ok hyggiliga einn af klerkum ok segir svá: "várrar vanhyggju man at gjalda um þenna atburð, ok munum vér hafa gert nǫkkurn hlut óvirðuliga í várri þjónostu við biskup várn. Leitið nú eptir vandliga, hvárt hann hafi þá hluti alla í skrúðinu, sem hœfa ok til heyra hans vígslu."

Þá var um leitat, ok rannsakaðisk svá til, at þeir hǫfðu eigi dregit á hǫnd hinum heilaga Jóni biskupi fingrgull hans. Þeir tóku þá gullit ok drógu á hǫnd honum, ok eptir þat gengu til hinir sǫmu menn, sem fyrr, ok tóku þá upp líkit léttliga ok báru til graptar. Líkami hins heilaga Jóns biskups var jarðaðr utan kirkju, fyrir sunnan sǫnghúsit ok gǫrt yfir hválf.

Þar lágu bein hans átta tigu vetra ok nǫkkuru minnr, þar til er guð birti hans dýrð með fǫgrum jartegnum, ok heilagr dómr hans var ór jǫrðu tekinn. Þá lét virðuligr herra Brandr biskup taka upp helgan dóminn, ok fœra í kirkju inn, ok búa um virðuliga með mikilli dýrð, til lofs drottni várum Jesu Kristo. Sá láti sér sóma, fyrir verðleika þessa hins heilaga sins ástvinar ok bœnir, at firra oss vandræðum ok háskasamligum hlutum, en þá er vér líðum af þessum heimi, samtengi hann várar sálur sínum vǫldum mǫnnum.

Þá er liðnir vóru frá andláti hins heilaga Jóns biskups sjau tigu vetra ok sjau vetr, þá lét virðuligr hǫfðingi Brandr biskup, sá er hinn fjórði var biskup at Hólum, þvá bein hins heilaga Jóns biskups ok lét gera at nýja kistu ok búa um vandliga. Haus hins heilaga Jóns biskups lét hann þvá einn saman í hreinu vatni, ok lét varðveita þat vatnit vandliga. Hann lét ok á sǫmu tíð þvá bein Bjarnar biskups ok gera þar at nýju kistu. Síðan lét hann setja báðar kisturnar undir eitt hválf, en moka eigi moldu á. Bein hins heilaga Jóns biskups vóru þessu sinni ór jǫrðu tekin á nítjánda degi kalend. Januarii.

Á þeirri sǫmu tíð var mær ein ung at aldri, sú er Hjálmgerðr hét. Hon tók sjúkleika lengi, ok af miklu svefnleysi þá tók hon augnaverk mikinn á so-gurt ofan. Þá var tekit vatnit þetta hit sama, sem hǫfutbeinin heilags Jóns biskups hǫfðu verit þvegin í, at ráði Brands biskups, ok dreypt á augu meyjunni þrjá aptna ok þrjár nætr, er næstar vóru; þá svaf hon sætliga, ok varð á skǫmmu bragði alheil þessa meins.

Á ǫðru ári, á ǫndurðum vetri, tók mær sú hættligt mein, er Arnríðr hét. Þat var með því móti, at hon kendi fyrir brjósti sér ok at síðunni út ǫðrum megum sárligra verkja ok mikilla óhœgenda. Henni fell meinit svá nær, at allum mǫnnum þótti hon at bana komin. Þat fylgði ok, at ódaunan gekk svá mikit af henni, at menn þóttusk varla mega nýta at sitja yfir henni. Eigi mátti hon sofa né matask.

Faðir hennar var sorgmóðr af hennar vanheilsu. Ok er honum þótti hon vera mjǫk fram komin, þá tekr hann hana upp í faðm sér hógliga, ok vildi vita, ef hann mætti nǫkkut kenna undir hǫndunum, hvernug meininu væri farit, því at hann var læknir góðr. Ok er hann þreifar um hana, kennir hann fyrir ofan nafla, við rifin ǫðrum megum, at þar var sullr mikill ok ógurligr, ok þá tekr hann til orða: "Ef fénaðr nǫkkurr hefði slíka sótt, þá munda ek skera til, en nú þori ek þat eigi fyrir guði".

Eptir þat hét hann á hinn heilaga Jón biskup til árnaðarorðs við almáttkan guð, at láta gera kerti, þat er væri jafnhátt meyjunni, ok annat þat, er tœki um hana. Þau kerti skyldu brenna í kirkju at Hólum at ártíðardegi Jóns biskups. Hann hét ok bænahaldi ok kona hans, at syngja fimtigum sinna pater noster ok Maríuvers með, ok þegar, er heitit var fest, þá sofnaði mærin ok svaf til morgins.

Eptir þat tóku þeir, er yfir henni sátu, ok dreiptu vatni því í mjólk, er bein hins heilaga Jóns biskups hǫfðu verit þvegin í, ok létu meyna drekka allt saman. Ok jafnskjótt, sem hon hafði bergt, þá gaus upp ór henni spýja mikil með mikilli fýlu. Eptir þat lá hon kyr til aptans, þá tekr faðir hennar ok þreifar um hana ǫðru sinni, ok kennir hann, at þá var sullrinn sprunginn ok þrotinn hlaupinn í sundr í þrjár hellur. En er þrjár nætr vóru liðnar, frá því er heitit hafði verit, þá var mærin svá alheil, sem hon hefði aldreigi sjúk orðit. Allir lofuðu guð, þeir er við vóru staddir, ok hinn heilaga Jón biskup. Þessi atburðr varð litlu fyrir jólafóstu.

Sá atburðr varð þenna sama vetr, næsta dag fyrir Andres messu postula, heima þar at staðnum, at sá maðr, er Einarr hét, djákn at vígslu, átti þat at annask, at þjóna kirkju. Ok er hann skyldi at því vera, at skrýða hana móti messudeginum, þá kemr at honum hǫfutverkr svá mikill, at hann mátti eigi annask sýslu sína fyrir. Hann tekr þá nǫkkur lyf af helgum dómi Jóns biskups, ok leggr við hǫfut sér, ok gengr út eptir þat. Ok er hann sneri heim til húsanna ok ætlaði niðr at leggjask, þá fær hann svá skjóta bót, at hann kennir sér hvergi meint, ok hvarf þá aptr til kirkjunnar, ok gerði guði þakkir ok hinum heilaga Jóni biskupi, ok lauk góðmannliga sinni þjónostu.

Sétta dag jóla varð sá atburðr, at sá maðr, er Grímr hét, var í leik með jafnǫldrum sínum; þá varð hann fyrir meini: hleypr fótr hans ór knéliðnum, en blóð hljóp þegar milli leggjarins ok knútunnar; mátti fyrir því fótinn eigi til fulls í lag fœra. Blástr kom mikill í fótinn ok gerði stirðan sem stokk, ok mátti þá ekki ganga.

En er kemr þrettándi dagr jóla, ok allir menn vóru til nónu farnir, þá er hann einn samt, ok gerisk þá hryggr af sinni vanheilsu, ok hét af ǫllum hug á almáttkan guð ok á hinn heilaga Jón biskup til árnaðarorðs. Hann hét ok, at syngja guði til dýrðar ok hinum heilaga Jóni biskupi sálma þá alla, er hann kunni af psaltara, hvern dag, meðan hann lifði. Aptansǫngva kunni hann, ok tekr þegar til ok syngr; ok er hann hefir lokit þessum sǫng, þá kennir hann skjótt, hvat mátti við guð verðleiki hins heilaga Jóns biskups, ok færisk þá á fœtr ok gengr út til kirkju staflaust, ok hittir heimamenn sína ok segir þeim atburðinn. Ok á þessi sǫmu tíð gengr hann af bœ í brutt ok ferr at finna Guðmund prest, siðlátan kennimann, ok segir honum atburðinn allan jafnsaman. Hann varð feginn þessu ok þakkaði guði.