Bókastaðir

Maðr hét Sveinn ok var Þorsteinsson, hann varð svá ógurliga leikinn af djǫfli, at hann kastaði náliga kristninni ok gleymdi því ǫllu siðlæti, er kristnir menn eigu at hafa, en þat varð með því móti, at hann œrðisk at skrímsli nǫkkuru: honum sýndisk þat vera kona helzti væn, en hon fekk svá œrðan hann, at hann vildi ekki við aðra menn eiga, fór jafnan sem hugsi væri, en gáði einskis þess er hann þyrfti. En af miskun almáttigs guðs, er engan sinna manna vill fyrirfarask láta, heldr vill hann ǫllum við hjálpa, þá var þessi maðr tekinn ok fluttr á fund hins heilaga Jóns biskups; þetta var þann tíma, er hann var nýkominn til staðarins.

Hinn sæli Jón biskup tekr við honum vel ok blíðliga, leiðir hann með sér í kirkju ok byrgir síðan kirkjudyrnar. Hann tók þá at frétta hann at vandliga um allan saman atburðinn, ok eggjaði hann á fast til iðranar eptir þat. En með heilugum hans áminningum, þá tók þessi enn ungi maðr at komask við mjǫk ok segir síðan hinum helga Jóni biskupi tállausliga allan saman atburðinn, frá ǫllum svikum ok umsátum djǫfulsins, þeim er hann hafði orðit í vafiðr.

En er hinn helgi Jón biskup sá sanna iðran með honum, þá varð hann svá feginn, at hann felldi tár, at hann skyldi mega, sem góðr hirðir, koma þessum sauð aptr til drottinligrar hjarðar; tók eptir þat at bjóða honum skriptir með heilǫgum bœnum ok áminningum, ok bauð honum þat fyrst allra hluta, at til skemðar ok svívirðingar djǫflinum skyldi hann ólatr vera at segja hverjum manni þenna atburð, þeim er heyra vildi; svá gerði hann ok þat, ok mælti sér þat kaup af presti hverjum, þeim er hann sagði atburðinn, at þá er prestrinn spurði andlát hans skyldi hann syngja honum sálumessu; ok eptir þetta gengu þeir út ór kirkju ok var þá svá mikil skipun á orðin um ráð Sveins, at sá, er lifat hafði þartil leiðiligu lífi, bæði sér ok ǫðrum, en nú var hann heðan í frá blíðr ok þekkr við hvern mann, ok gætti sín vel, ok þakkaði, meðan hann lifði, heilsu sína almáttkum guði ok hinum helga Jóni biskupi.

Þá er hinn helgi Jón hafði skamma stund at stóli setit, þá gerði mǫnnum ráð sitt óhœgt, gnúði á hallæri mikit [ok] veðrátta kǫld, svá at jǫrð var ekki ígróðra at várðingi. Hinn helgi Jón biskup fór til várþings þess er var at Þingeyrum, ok er hann kom þar, þá heitr hann til árs, við samþykki allra manna, at þar skyldi reisa kirkju ok bœ, ok skyldu allir þar til leggja, þar til er sá staðr yrði efldr. Eptir heit þetta lagði hinn helgi Jón biskup af sér skikkju sína, ok markaði sjálfr grundvǫll undir kirkjuna, en svá snerisk skjótt ráð manna áleiðis, at á þeirri sǫmu viku vóru í brottu ísar þeir allir, er þetta hallæri hafði af staðit at miklum hluta, svá at hvergi varð vart við, en jǫrðin skipaðisk svá skjótt við til gróðrar, at á þeirri sǫmu viku vóru sauðgrǫs nær ærin.

Sá hlutr lá á staðnum at Hólum, at þat var bás einn sá í fjósi, er eigi hlýddi naut á at binda, því at hvert lá dautt um morguninn, er um aptaninn var á bundit.

Þat var eitthvert haust, at hinn helgi Jón biskup gekk til með ráðsmanni at ætla naut til lífs, þau er heima þar skyldu vera at staðnum; ok er þeir hǫfðu til ætlat, þá segir nautamaðr þeim deili á, at eigi mundu nautin svá mǫrg rúm hafa, með því at básinn einn var ónýtr. Biskup kvað svá vera skyldu, sem hann kvað á ok ætlaði til, ok kvað svá skyldu binda á þann bás, sem á aðra, ok svá var gǫrt; en um morguninn eptir, er til fjóss var komit, þá lá kýr á bási þeim sama ok var dauð. Þat var sagt biskupi, ok bað hann binda þangat naut annat ok hit þriðja, ok dó þau.

Þá mælti nautamaðr við biskup: "hversu lengi skal svá framfara, sem nú er?"

Biskup svarar: "svá skal á meðan nautin nǫkkur eru til, ef guð vill at staðr sjá eyðisk fyrir þessar sakir". Eptir þetta lét af, ok sigraði Jón biskup svá þetta ófrelsi með sinni trú ok staðfesti.

Þat var enn eitthvert vár, at váraði svá seint, at jǫrð var lítt ígróðra at fardǫgum; þá reið hinn helgi Jón biskup til alþingis ok hét þar til árbótar mǫnnum Jóns messu baptista, ok er hann hafði fyrir skilt heitinu ok þat var fest, þá mælti hann þessum orðum á eptir: "þat vilda ek, at guð gæfi oss nú þegar dǫggina!" ok lýstisk þat í því, at hann var mjǫk bráðlátr maðr. Sumarit hafði verit þurkusamt áðr, svá at eigi hafði getit dǫggvar, ok vóru fyrir því grǫsin nær engi. Ok þá er hinn helgi Jón biskup hét, þá var svá þunnt veðr ok hreint, at hvergi sá ský á himni. En þá er hann hóf upp gloria in excelsis þann dag í messu, þá kom regn svá mikit af himni, at mǫnnum þótti illvært úti fyrir vátviðris sǫkum. Þaðan í frá um sumarit vóru dǫggvar um nætr en sólskin um daga, ok gekk því nǫkkura stund; grasvǫxtr varð þat sumar til meðallags.

Þessi hinn heilagi Jón biskup var prýddr af guði í mǫrgum merkiligum fyrirburðum ok fǫgrum vitrunum, ok var þat eigi allkynlikt, at honum væri margir merkiligir hlutir í svefninum sýndir, því at hann hafði eigi meira svefninn en hann mátti minnstan nýta, en hugrinn var jafnan, áðr hann sofnaði ok þegar hann vaknaði, á guðs þjónostu ok heilugu bænahaldi.

Þat bar fyrir hann á þeirri sǫmu nótt, sem andaðisk suðr í Skálaholti Þorkell prestr, fóstbróðir hans, ok Trandill hét ǫðru nafni; hann var hinn virðuligsti kennimaðr. Þat var eptir náttsǫng, þar hinn helgi Jón biskup var kominn í hvílu, ok jafnskjótt, sem hann hneigði sik at hœgendi, rann þegar hǫfgi á hann, ok þótti honum sem maðr gengi inn, sá er hann kendi eigi, ok næmi stað í miðju herberginu. Honum þótti, sem sá maðr væri spurðr af þeim mǫnnum, sem við vóru, ef hann segði nǫkkut nýrra tíðenda, en hann sagði: "Þorkel helgan". Eigi mælti hann fleira.

Biskup vaknaði, ok spratt upp þegar ok kallaði á Rikinna erkiprest sinn, ok mælti við hann: "rís upp, þú bróðir! ok fǫrum til kirkju ok lofum almáttkan guð, því at Þorkell prestr, bróðir okkarr, er nú liðinn af þessu lífi, ok skulum vit nú fela ǫnd hans almáttkum guði á hendi". Spurt hǫfðu þeir, at hann var sjúkr. Þeir fóru þá til kirkju ok heldu sálutíðum, ok þá segir hann prestinum Rikinna, hvat fyrir hann hafði borit.

Á hinu tólfta ári biskupsdóms hins heilaga Jóns biskups urðu mǫrg stór tíðendi: þá andaðisk Gizurr biskup í Skálaholti, þrim tugum nóttum síðarr en Þorlákr Runólfsson tœki biskupsvígslu, þat var á þriðja dag viku quinto kal. Junii. Þorlákr var kosinn til biskups, at bœn Gizurar biskups, einu sumri fyr en Gizurr biskup andaðisk. Gizurr var biskup þrjá tigu ok sex vetr. Þá var liðit frá burð Krists þúsund ok hundrað ok átján [ár]. Á því ári enu sama andaðisk Paskalis papa, Baldvini Jórsala konungr, Arnaldus patriarcha í Hierusalem, Kirjalax Girkja [konungr], Philippus Sviakonungr. Þá var liðit frá falli Ólafs konungs Tryggvasonar hundrað ok átján vetr.

Eitthvert sinn, þá er heilagr Jón biskup hafði til svefns lagzk einhverja nótt, þá bar fyrir hann sýn. Hann þóttisk staddr vera á bœn sinni fyrir einum miklum róðukrossi, ok þvínæst þótti honum líkneskit á krossinum hneigjask at sér ok mæla nǫkkur orð í eyra sér, ok vitum vér eigi hver þau vóru. Þessa sýn sagði hann Rikinna presti, ok var engi sá er ráða kynni.

En hinn næsta dag eptir, þá kómu á fund heilags Jóns biskups þeir menn, er þá vóru nýkomnir af hafi, ok fœrðu honum bók eina. Á þeirri bók var sá atburðr ritaðr, er á þessu landi var þá mjǫk ókunnr: sagt frá því, er Gyðingar píndu líkneskju várs herra Jesú Kristi, eptir þeim hætti, sem þeir hǫfðu fyr píndan drottinn várn Jesum Kristum; þeir bǫrðu líkneskit með svipum ok spýttu á þat ok gáfu því hálshǫgg; eptir þat krossfestu þeir þat, ok gengu síðan fyrir krossinn ok skelktu at líkneskinu, eptir dœmum hinna fyrri Gyðinga. Eptir þat tóku þeir spjót ok lǫgðu grimmliga í síðu líkneskinu. Þá varð dásamligr atburðr ok fáheyrðr: vatn með blóði hljóp ór síðu líkneskinu, ok af því blóði ok vatni fengu margir sjúkir menn heilsu. Ok er Gyðingar sá þenna atburð allan jafnsaman, þá gerðu þeir iðran af ǫllu hjarta ok snerusk til guðs.

Ok er heilagr Jón biskup ok Rikini prestr hǫfðu lesit þenna atburð, þá mælti prestrinn við biskup brosandi: "sé hér nú, faðir, draum þann, er drottinn sýndi þér í nótt." Síðan lofuðu þeir báðir drottinn Jesum Kristum.

Nú er yfir farit nǫkkut um þær jartegnir, er vér hǫfum heyrt sagðar eða séð ritaðar af lífi hins heilaga Jóns biskups, þótt menn sæi við, at honum lifanda, at kalla þat berar jartegnir, en þó þótti ǫllum mikils um vert, þeim er gǫrla kunnu at sjá, um slíka hluti ok marga aðra, þá er almáttigr guð gerði fyrir þenna sinn ástvin. En þó þótti um þat hvergi minna vert, hversu dýrðliga hann helt staðinn ok kennimenn þá, er með honum vóru, ok hversu jafnlyndr hann var í ǫllum góðum hlutum. Hit sama var ávallt lítilæti hans, ok hin sama ástúð við fólkit ok almáttkan guð fyrst at upphafi. Hit sama var hans huggœði, svá at hann mátti ekki vetta aumt sjá. Hann fastaði lǫngum, ok vakti náliga nætr ok daga ok baðsk fyrir, en hafðisk jafnan nǫkkut þat at, er nytsamlikt var, ok hvat sem hann gerði þá vóru hans varrar aldri kyrrar frá lofi almáttigs guðs.