Bókastaðir

Á þessu sumri hóf Jón biskup yfirfǫr sína yfir ríki sitt, ok tók at stýra guðs kristni með mikilli stjórn; hirti hann vánda menn, af því veldi er honum var gefit af guðs hálfu, en styrkti góða menn ok siðláta í mǫrgum góðum hlutum.

Enn helgi Jón biskup hafði skamma stund at stóli setit at Hólum, áðr en hann lét leggja ofan kirkju þá, er þar var. Sjá kirkja hafði gǫr verit næst þeirri, er Oxi Hjaltason hafði gera látit. Þat hyggja menn, at sú kirkja hafi mest gǫr verit undir tréþaki á ǫllu Íslandi, er Oxi lét gera, ok lagði til þeirrar kirkju mikil auðræði ok lét hana búa innan vel ok vandliga ok þekja blýi alla. En sú kirkja brann upp ǫll með ǫllu skrúði sínu ok leyndum dómi guðs. Enn helgi Jón biskup lét gera kirkju at Hólum mikla ok virðuliga, sú er stendr þar í dag, ok hefir hon þó verit bæði þakit, ok margir hlutir aðrir at gǫrfir síðan. Enn helgi Jón biskup sparði ekki til þessar kirkjugerðar, þat er þá væri meiri guðs dýrð en áðr, ok þetta hús væri sem fagrligast gǫrt ok búit.

Hann valdi þann mann til kirkjugerðarinnar, er þá þótti einn hverr hagastr vera, sá hét Þóroddr, ok var bæði, at hinn helgi Jón sparði eigi at reiða honum kaupit mikit ok gott, enda leysti hann ok sína sýslu vel ok góðmannliga. Þat er sagt frá þessum manni, at hann var svá næmr, [at] þá er hann var í smíðinni, þá heyrði hann til, er prestlingum var kennd íðrótt sú, er grammatica heitir; en svá loddi honum þat vel í eyrum af miklum næmleik ok athuga, at hann gerðisk enn mesti íðróttamaðr í þesskonar námi.

Þá er Jón hafði skamma stund biskup verit, þá lét hann setja skóla heima þar at staðnum, vestr frá kirkjudyrum, ok lét smíða vel ok vandliga, ok enn sér merki húsanna. En til þess at stýra skólanum ok kenna þeim mǫnnum, er þar settisk í, þá valdi hann einn enn bezta klerk ok enn snjallasta, af Gautlandi; hann hét Gísli ok var Finnason. Hann reiddi honum mikit kaup til hvasstveggja, at kenna prestlingum ok at veita slíkt upphald heilagri kristni með sjálfum biskupi, sem hann mátti sér við koma, í kenningum sínum ok formælum, ok ávallt, er hann predicaði fyrir fólkinu, þá lét hann liggja bók fyrir sér, ok tók þar af slíkt er hann talaði fyrir fólkinu, ok gerði hann þetta mest af forsjá ok lítilæti, at þar hann var ungr at aldri þótti þeim meira um vert, er til lýddu, at þeir sæi þat, at hann tók sínar kenningar af helgum bókum, en eigi af einusaman brjóstviti.

En svá mikil gipt fylgði þó hans kenningum, at menninir, þeir er til lýddu, kómusk við mjǫk ok tóku mikla skipan ok góða um sitt ráð. En þat er hann kendi í orðunum, þá sýndi hann þat í verkunum. Kenningar hans vóru línar ok léttbærar ǫllum góðum mǫnnum, en vitrum mǫnnum þóttu vera skapligar ok skemtiligar; en vondum mǫnnum varð ótti at mikill ok sǫnn hirting.

Um allar stórhátíðir þá var þar fjǫlmenni mikit, því at þannig var þá mikit ørendi margra manna, fyrst at lýða tíðum, svá fagrliga sem þær vóru fram fœrðar, þar með boðorðum biskups ok kenningum þeim hinum dýrðligum, er þar var þá kostr at heyra, hvárt sem heldr vóru fram fluttar af sjálfum biskupi, eða þessum manni er nú var frá sagt.

Skamma stund hafði enn helgi Jón biskup verit, áðr hann tók at fœra siðu manna ok háttu mjǫk í annat efni en áðr hafði verit: gerðisk hirtingasamr við ósiðamenn, en var blíðr ok hœgr ǫllum góðum mǫnnum, en sýndi á sjálfum sér, at allt þat, er hann kenndi í orðunum, þá fylldi hann þat í verkunum. Sýndisk svá vitrum mǫnnum, þeim er gǫrst vissu hans ráð, at hann yrði sjaldan afhuga því, er sjálfr drottinn mælti til sinna lærisveina: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona et glorificent patrem vestrum, qui in celis est. Þessi orð mæla svá: "lýsi ljós yðart fyrir mǫnnum, til þess at þeir sjái góð verk yðr ok dýrki þeir fǫður yðarn, þann er í himnum er".

Enn helgi Jón biskup lagði ríkt við þat, sem síðan hefir haldizk: at menn skyldu sœkja til tíða á helgum dǫgum eða á ǫðrum vandatíðum, en bauð prestinum at segja optliga þá hluti, er þeir þyrftu at vita. Hann bauð mǫnnum at hafa hversdagliga háttu sem kristnum mǫnnum sómir, en þat er at sœkja hvern dag, síð ok snemma, kross eða kirkju ok flytja þar fram bœnir sínar með athuga. Hann bauð at menn skyldu hafa, hverr í sínu herbergi, mark ens helga kross til gæzlu sjálfum sér, ok þegar er maðrinn vaknaði, þá skyldi hann signa sik ok syngja fyrst: credo in deum, ok segja svá trú sína almáttkum guði, ok ganga svá síðan allan daginn vápnaðr með marki heilags kross, því er hann merkti sik með þegar er hann vaknaði, en taka aldreigi svá mat eða svefn eða drykk, at maðr signi sik eigi áðr. Hann bauð hverjum manni at kunna pater noster ok credo in deum, ok minnask sjau sinnum tíða sinna á hverjum degi, en syngja skylduliga hvert kveld, áðr hann sofnaði: credo in deum [ok] pater noster.

Ok at vér lúkum þessu máli í fám orðum, þá fekk hann svá samit siðu sinna undirmanna á skǫmmu bragði með guðs fulltingi, at heilug kristni í Norðlendingafjórðungi hefir aldreigi staðit með slíkum blóma, hvárki áðr né síðan, sem þá stóð, meðan fólkit var svá sælt, at þeir hǫfðu slíks biskups stjórn yfir sér.

Hann bannaði ok með ǫllu alla óháttu ok forneskju eða blótzskapi, gǫrninga eða galdra, ok reis í móti því með ǫllu afli, ok því hafði eigi orðit af komit með ǫllu, meðan kristnin var ung. Hann bannaði ok alla hindrvitni, þá er fornir menn hǫfðu tekit af tunglkomum eða dœgrum, eða eigna daga heiðnum mǫnnum eða guðum, sem er at kalla Óðins dag eða Þórs, ok alla þá hluti aðra, er honum þóttu af illum rótum rísa.

Leikr sá var mǫnnum tíðr, er ófagrligr er, at kveðask skyldu at: karlmaðr at konu, en kona at karlmanni, klækiligar vísur ok hæðiligar ok óáheyriligar, en þat lét hann af takask ok bannaði með ǫllu at gera. Mansǫngs kvæði eða vísur vildi hann eigi heyra kveðin ok eigi láta kveða, þó fekk [hann] því eigi með ǫllu af komit.

Þat er sagt í frá, at hann kom á hljóð, at Klængr Þorsteinsson, sá er síðan varð biskup í Skálaholti, en var þá prestlingr ok ungr at aldri, las bók þá er kǫllut er Ovidius epistolarum. Í þeirri bók býr mansǫngr mikill, en hann bannaði honum at lesa þesskonar bœkr, ok kallaði þó hverjum manni mundu ærit hǫfugt at gæta sín við líkamligri munut ok rangri ást, þó at hann kveykti eigi upp hug sinn til þess meðr né einum siðum eða þesskonar kvæðum.

Hann var ok iðinn at því, at sníða af mǫnnum ljóta [lǫstu] ok svá fór hann kænliga með því, at sá kom náliga engi á hans fund, at eigi fengi hann á nǫkkura lund leiðréttan fyrir sakir guðligrar ástar ok kostgæfi þeirrar, er hann lagði á hverjum manni at hjálpa; ok ef hann lagði mǫnnum harðar skriptir á hendr fyrir sakir mikilla glæpa, en þeir gengi undir vel ok lítilátliga, þá var skamt at bíða, áðr helgasta hans brjóst, þat er heilagr andi hafði valit sér til bygðar: þá samharmaði hann þeirra meinlætum ok létti þá nǫkkut skriptunum, ok þá sǫmu menn, er hann hafði fyr barða fyrir sakir guðligrar ástar ok umvandanar, þeim hinum sǫmu líknaði hann þá miskunsamliga, er þeir vóru við skildir sína annmarka; ok sá er alla sína undirmenn elskaði sem brœðr eða syni, þá fæddisk hann af engra manna annmǫrkum eða vanhǫgum, en samfagnaði því, er ǫðrum gekk vel, en harmaði þat allt, er annan veg varð.

Hann var maðr svá huggóðr, at varla mátti hann sjá eða vita þat er mǫnnum var til meins, en svá ǫrr ok mildr við fátæka menn, at varla hafði hans maki fengizk. Hann var sannr faðir allra fátækra manna; huggaði hann ekkjur ok fǫðurlausa, ok engi kom svá harmþrunginn á hans fund, at eigi fengi á nǫkkurn veg huggan af hans tilstilli. Svá var hann ástsæll við allt fólk, at engi vildi náliga honum í móti gera, ok var þat meir fyrir sakir guðligrar ástar, þeirrar er allir menn unnu honum, en líkamligrar hræzlu, ok þar er hann braut sína fýsi í marga staði, en gerði guðs vilja, ef hann fann þat, at þat var eigi allt eitt fyrir sakir líkamligs eðlis, þá launaði guð honum þat svá í hǫnd þegar, at hann okaði undir hann alla hans undirmenn í heilagri hlýðni.

En heilagr Jóhannes lifði líf sitt eptir guðligri setningu ok góðra manna dœmum; var á bœnum nætr ok daga, vakti mikit ok fastaði lǫngum, ok deyddi sik í mǫrgum hlutum til þess, at þá mætti hann meira ávǫxt gjalda guði en áðr, af þeim hlutum ǫllum, er honum váru á hendi fólgnir.

Ok til þess, at hann mætti þá vera frjálsari en áðr tíðir at veita eða formæli, eða aðra hluti þá fram at fœra, er guðs kristni væri mest upphald at: þá valdi hann menn til forráða fyrir staðinn með sér, þá er fyrir skyldu sjá staðarins eign með huspreyju þeirri gǫfugri, er hann hafði áðr átta. Einn af þeim mǫnnum var prestr virðuligr, sá er Hámundr hét Bjarnarson, hann var afi Hildar nunnu ok einsetukonu, sem enn man getit verða síðarr í þessu máli. Næst Hámunda var at ráðum prestr sá er Hjalti hét, ok var frændi biskups. Af leikmǫnnum var sá maðr með í ráðum, er var gǫfugr at ætt, hann hét Ǫrn ok var son Þorkels af Víðimýri.

Þessir menn ǫnnuðusk mest þat er til staðarins kom, ok skipuðu mǫnnum til sýslu, sumum til atflutningar við staðinn um þá hluti er [við þótti] þurfa. Sumir váru settir til verknaðar, sumir at þjóna fátækum mǫnnum, ok var biskup vandr at því, at þat væri miskunsamliga gǫrt; sumir at taka við gestum, því at á hverri hátíð sóttu menn á fund biskups, hundrað manna eða stundum tvau hundruð, eða nǫkkuru fleiri, því at hinn heilagi Jón biskup hafði þat í formælum sínum, at honum þótti því at einu til fulls, ef hverr maðr í heraðinu, sá er fǫng hefði á, kœmi til sín, hit sjaldnasta, at vitja staðarins at Hólum, á tólf mánuðum, ok fyrir þá sǫk varð þar svá fjǫlmennt at skirdegi eða páskum, at þar skorti þá eigi fjǫgur hundruð manna, allt saman, karlar ok konur; ok þó at margir af þessum mǫnnum hefði vistir með sér, þá vóru hinir fleiri, er á biskups kosti vóru, ok af honum vóru saddir bæði andligri fœzlu ok líkamligri, ok styrktir með biskupligri blezan fóru með fagnaði til sinna heimkynna. Margir siðlátir menn réðusk þangat heim til staðarins ok gáfu fé með sér, en sumir fæddu sik sjálfir, til þess at hlýða kenningum biskups ok tíðagerð, ok gerðu sér hús umhverfis kirkjugarðinn.

Heilagr Jón biskup tók marga menn til læringar, ok fekk til góða meistara at kenna þeim: Gísla Finnason, er fyr gátum vér, at kenna grammaticam, en Rikinna prest, kapulan sinn ok ástvin, at kenna sǫng eða versagerð, því at hann var ok hinn mesti lærdómsmaðr. Þá var þat ekki hús náliga, at eigi væri nǫkkut iðnat í, þat er til nytsemðar var; þat var hinna ellri manna háttr, at kenna hinum yngrum, en hinir yngri rituðu, þá er náms varð í milli. Þeir vóru allir samþykkir, ok eigi deildu þeir, ok engi ǫfundaði annan.

Ok þegar er til var hringt tíða, þá kómu þeir þar allir ok fluttu fram tíðir sínar með miklum athuga; var ekki at heyra í kórinn nema fagr sǫngr ok heilakt bœnahald. Hinir ellri menn kunnu sér at vera vel siðaðir, en smásveinar vóru svá hirtir af meistǫrum sínum, at þeir skyldu eigi treystask með gáleysi at fara.

Þessir kennimenn fæddusk upp undir hendi Jóni biskupi: Klængr, er fyr var nefndr, er síðan varð biskup í Skálaholti ok prýddi þann stað í sinni bókagerð, ok þar var hann um daga Ketils biskups ok svá Bjarnar biskups, vinsæll við alla góða menn; þar var ok lærðr Vilmundr, hinn fyrsti ábóti at Þingeyrum, ok Hreinn ábóti. Þar var ok lærðr Bjǫrn biskup, sá er hinn þriði var biskup at Hólum. Margir vóru þar virðuligir kennimenn aðrir upp fæddir ok lærðir, þó at vér nefnim þá eigi.

Margir hlutir urðu þeir í biskupsdómi heilags Jóns biskups, er mikils vóru [verðir] ok stórum jartegnum sættu, þó at menn bæri eigi traust á þat, at kalla þat jartegnir, meðan hinn heilagi Jón biskup lifði, því at svá býðr heilug ritning: ne laudaveris hominem in vita sua; þat mælir svá: "eigi skaltu lofa mann í lífi sínu"; því er svá boðit, at þat kann verða, at maðrinn fellir ofmjǫk eyrun til mannalofsins, ok þverrir þat þá nǫkkut verðleik hans í guðs augliti; heldr kom hér hitt fram, sem sú en sama ritning segir: lauda post mortem prædica securum, "lofaðu hann eptir dauðann, ok boða hann øruggan". Nú er leyft at boða hans dýrð ok fagna øruggum hans verðleikum fyrir almáttkum guði.

Sá atburðr er sagðr frá hinum heilaga Jóni biskupi, at maðr kom til fundar við hann ok bað hann af ást mikilli miðla sér helgan dóm af beinum hins heilaga Marteins biskups, en hann nennti eigi at synja honum ok leitaði til beinsins ok hafði í hǫndum. Honum þótti mikit fyrir at bera járn á svá heilags manns [bein]. Síðan skrýddisk hann til messu, ok er komit var at lágasǫngum, þá tók hann þetta heilaga bein ok lagði á altarit undir corporalia, hjá kalekinum, ok sǫng síðan messuna, þar til er lokit var. En eptir messuna, áðr hann fœri af messuklæðunum, þá leitaði hann til beinsins ok hafði þat þá sprottit í sundr í tvá hluti; ok er hinn heilagi Jón biskup sá þat, varð hann forkunnliga feginn ok gerði guði þakkir ok hinum heilaga Martino biskupi. Síðan miðlaði hann hinn minna hlutinn þeim er beðit hafði, en hann varðveitti virðuliga enn meira eptir at staðnum.

Margir menn kómu þeir á fund hins heilaga Jóns biskups, er hǫfðu ýmisligar sútir eða sjúkleika, ok fengu skjóta bót sinna meina eptir hans yfirsǫngva ok heilaga blezan.

Maðr hét Þórir, hann var heimamaðr hins heilaga Jóns biskups ok gætti sauða at staðnum. Hann var ungr maðr, frár ok heldr gálauss, gætti lítt orða sinna ok fylgði lítt tíðum, þó at hann væri heima staddr, en hinn helgi Jón biskup ræddi um við hann, at hann skyldi betr gera, því at honum þótti miklu máli skipta um alla sína heimamenn, at þeir væri vel siðaðir, ok hefði tíðir jafnan er þeir vóru heima staddir ok eigi gleptisk í því nauðsynjasýslur, en biskup hafði þó eyfvit at sǫk um þenna mann.

Þat var einn hátíðar aptan, þá er hinn heilagi Jón biskup var at aptansǫng, ok allir siðlátir menn vóru til farnir tíðum at hlýða, þá var þessi maðr Þórir inni, eptir sinni óvenju, ok sló sér þá í leik ok glímur með ungmenni. Sagt var honum at tíðir vóru úti, ok gaf hann at því engan gaum. Hann tók þá ok á sér bráðliga hefnd, fyrir þat er hann braut boðorð biskups, ok fell hann í leikinum, ok tungan sú en sama, er hann vildi jafnan lítt gæta, varð í millum tanna honum ok skeindisk hann ógurliga. Þar næst kom blástr mikill í tunguna, með miklum verk, ok gerði hana svá stirða ok þrútna, at hann mátti ekki mæla; honum kom þá í hug, hversu hann hafði háttat sér ok hlýtt eigi boðorðum biskups, ok iðrask þess mjǫk, ferr þegar til biskups ok bað sér líknar með bendingu. En hinn helgi Jón biskup, guðs maðr, samharmar þegar þessa manns mein ok vesǫld, ok tók með sinni hendi ok strauk tunguna hans, ok gerði hann með sínum bœnum á fám dǫgum heilan, sem hann hefði aldregi fyrir þessu meini orðit.