Bókastaðir

Þá er Ísleifr biskup hafði setit at stóli í Skálaholti fjóra vetr ok tuttugu, þá tók hann sótt á alþingi, ok andaðisk heima í Skálaholti á drottinsdegi tertio nonas Julii, átta tigum vetra eptir fall Ólafs Tryggvasonar; þá var liðit frá burð Krists þúsund ára ok átta tigir.

Eptir þat var vígðr til biskups Gizurr, son Ísleifs biskups, at bœn allra landsmanna, þá er hann var fertugr at aldri, en þat var á dǫgum Gregorii páfa hins sjaunda með því nafni, ok á dǫgum Ólafs konungs Haraldssonar, tveim vetrum eptir andlát Ísleifs biskups. Gizurr fór suðr til Róms ok beiddi þar vígslu, fyrir því at Lemmarus erkibiskup var missáttr við páfa, ok mátti hann fyrir því eigi vígslu gefa. Þá sendi Gregorius páfi Gizur til erkibiskups þess, er var á Saxlandi, í Magaðaborg, ok Harðevigus hét; hann vígði Gizur til biskups at boðorði páfa. Þá tvá vetr, er í milli vóru andláts Ísleifs biskups ok útkvámu Gizurar biskups, var hann annan hér á landi, en annan, enn næsta eptir er hann var vígðr, var hann í Danmǫrk suman, en suman á Gautlandi, ok kom út um sumarit hegat til lands; þá hafði Markús Skeggjason lǫgsǫgu.

Gizurr biskup hefir verit mestr hǫfðingi ok algǫfgastr maðr á ǫllu Íslandi, at því er sagði Ari prestr Þorgilsson, at alþýðu virðing hafi á fallit. Af ástsæld hans ok fortǫlum Sæmundar prests, ok með umráðum Markús lǫgsǫgumanns, var þat í lǫg tekit, at allir menn á Íslandi skyldu telja fé sitt allt með svardǫgum, hvárt sem væri í lǫndum eða lausum aurum, ok gjalda tíund af, at þeim hætti, sem síðan hefir haldizk. Gizurr biskup lét lǫg leggja á þat, at stóll biskups þess, er á Íslandi væri, skyldi vera í Skálaholti, en áðr var hvergi. Hann lagði til stólsins Skálaholts land, ok mǫrg ǫnnur auðræði í lǫndum ok lausum aurum.

Þá er almáttigr guð vildi hefja upp sinn þjónostumann, enn helga Jón, á hærra pall kennimannligrar tignar, en áðr var hann, þá báðu Norðlendingar Gizur biskup, at hann mundi vilja setja biskupsstól í Norðlendingafjórðungi, fyrir því at þeir þóttusk fjarlægir, en fjórðungrinn sá fjǫlmennastr ok mestr, ok þyrfti þar fyr því mest biskupligrar yfirferðar, en hennar var þar áðr sjaldnast kostr. Gizurr biskup bar þetta mál fyrir hina byggnustu menn, ok sýndisk þeim svá ǫllum saman, sem þat mundi ráð, at láta eptir þeim þessa bœn, mest fyrir þá sǫk, at þat sýndisk vera mikit upphald guðs kristni, ok líkligt, at landit mundi verða skemrum biskuplaust, ef tveir væri biskuparnir. Þat var nú síðan ráðs tekit, at Gizurr biskup gaf meir en fjórðunginn biskupsdóms síns til þess, at biskupsstóll skyldi vera í Norðlendingafjórðungi, svá sem Norðlendingar báðu hann til.

En til þessa vanda ok virðingar, ok biskupsdóms yfir Norðlendingafjórðungi ok Norðlendingum, þá kaus Gizurr biskup Jón prest Ǫgmundarson, með samþykki allra lærðra manna ok ólærðra í Norðlendingafjórðungi, ok þótt hinn helgi Jón teldisk í fyrstunni mjǫk undan þessum vanda, fyrir lítilætis sakir, þá lét hann þó at bœn Gizurar biskups, ok játask undir utanferð ok biskupsvíglu at taka, ef guð vill at þess auðni.

Nú vóru opt síðan stefnur áttar um þetta mál, ok réðsk þat af, at stóll Norðlendingabiskups mundi vera settr norðr í Hjaltadal, á bœ þeim er at Hólum heitir. Þar bjó virðuligr prestr, sá er Illugi hét; hann einn varð til þess búinn af virðuligum mǫnnum í Norðlendingafjórðungi, at rísa upp af sinni fǫðurleifð fyrir guðs sakir ok nauðsynja heilagrar kirkju, því at áðr hǫfðu verit langar þæfur hǫfðingja í milli, hverr upp skyldi rísa af sinni fǫðurleifð ok staðfestu, ok varð engi til búinn, nema sjá einn, ok má þat ǫllum mǫnnum auðsætt vera, at þetta gerði hann fyrir [guðs] sakir ok mundi þess vænta, sem fram man hafa komit, at guð mundi gefa honum fagrar vistir í eilífri fullsælu, sú er at réttu má kallask fǫðurleifð góðra manna.

Ok á þessu sumri þá ferr biskupsefni til skips með fǫruneyti því, er ætlat var honum, ok fjárhlutum, ok hafði hann með sér bréf ok innsigli Gizurar biskups, þau er vitni báru um hans ørendi. Ok er þeir vóru búnir létu þeir í haf, ok er ekki sagt frá ferð þeirra, fyrr en þeir kómu í Danmǫrk, ok urðu vel reiðfara.

Enn helgi Jón biskupsefni sótti þegar á fund Ǫzurar erkibiskups, ok kom til þess staðar, er erkibiskup var staddr, ok heldr síð dags. Erkibiskup var at kirkju, at aptansǫng, ok er hinn helgi Jón biskupsefni kemr í kirkjuna, þá var lokit mjǫk aptansǫnginum. Hann nemr staðar fyrir utan kórinn, ok hefr upp aptansǫng sinn með klerkum sínum. Erkibiskup hafði bannat klerkum sínum ǫllum, ellrum sem yngrum, at líta utar ór kórnum, meðan tíðir væri sungnar, ok lagt víti við, ef af því væri brugðit sem hann bauð. En jafnskjótt sem erkibiskup heyrði sǫnginn ens helga Jóns, þá lítr hann utar eptir kirkjunni, ok vildi vita hverr sá maðr væri, er slíka rǫdd hafði.

En er lokit var aptansǫnginum, þá mæltu klerkar erkibiskups við hann sjálfan: "hvat er nú, herra biskup! hafi þér nú eigi sjálfir gengit á þau lǫg, sem þér settuð".

Erkibiskup svaraði: "Ek játi því, at þat er satt sem þér segit, en þó hefir mér þetta eigi fyrir enga sǫk atborizk, því at rǫdd hefir borit fyrir eyru mér, þá er ek hefi eigi slíka fyr heyrða, ok heldr má hon þykkja engla rǫddum lík en manna".

Heðan af má þat marka, er fyr kómum vér orði á í sǫgunni, hversu mjǫk rǫdd ens helga Jóns var frá því sem flestra manna annarra, at vitra manna virðingu. En er Jón hafði lokit aptansǫng sínum, þá gekk hann á fund erkibiskups ok tók hann við honum virðuliga, ok bauð honum til sín ok ǫllu fǫruneyti hans.

Ok er hinn helgi Jón hafði skamma stund verit með erkibiskupi, þá bar hann upp fyrir erkibiskup ørendi sín, ok sýndi honum bréf ok innsigli Gizurar biskups, ok er þeir hǫfðu nǫkkura daga um þetta rædt með þeim ǫðrum lærðum mǫnnum, sem erkibiskup vildi þetta mál fyrir bera, ok er þetta var vandliga rannsakat, þá mælir erkibiskup við biskupsefni: "Svá kannask mér til, hinn kærsti bróðir! sem þú munt flesta alla hluti til þess hafa, at þú sér til biskups fallinn, ok því trúi ek, at sæll sé sá lýðr, er slíkan biskup má hafa yfir sér. En fyrir sakir eins hlutar, þess er þú hefir sagt mér: at þú hefir tvær konur áttar, þá þori ek eigi at vígja þik, án leyfi páfa ok vitorði hans sjálfs. Nú fyrir þessa sǫk er þat várt ráð, at þú farir sem skjótast máttu á fund páfa, ok vér munum rita með þér með váru innsigli, ok tjá páfanum þitt mál. Ok ef svá verðr, sem vér viljum vænta, at hann leyfi þér vígslu at taka, en oss at gera, þá kom aptr til mín sem skjótast, ok mun ek þá með fagnaði láta lúkask þitt ørendi".

Eptir þetta ferr hinn helgi Jón biskupsefni til Rómaborgar, ok er hann kemr þar, þá var vel tekit hans máli af páfa. Þá var páfi, er hinn helgi Jón kom suðr, enn helgi Paskalis, sá er annarr var með því nafni. Enn helgi Jón berr upp fyrir páfann ǫll sín ørendi, ok þar með sýnir hann honum bréf erkibiskups ok innsigli þau, er tjáðu páfa málavǫxtu alla, er á hans máli vóru, ok er páfi hafði séð ritit, þá veitir hann þat þekkiliga, er hann var lítilátliga beðinn, ok vísar hinum helga [Jóni] biskupsefni á fund Ǫzurar erkibiskups, ok ritar til hans með sínu innsigli, ok gefr honum leyfi á at vígja hinn helga Jón til biskups; ok er Jón hafði tekit blezan af páfanum, þá ferr hann aptr á leið, ok kemr með sínu fǫrunauti á fund Ǫzurar erkibiskups.

Ok er [hann] verðr þess varr af bréfum páfa, þeim er hinn helgi Jón bar frá páfa fundi, at honum var fullt frelsi á gefit at vígja hann, þá verðr erkibiskup forkunnliga feginn, ok þakkar almáttkum guði, er honum skyldi þess auðit verða, at láta þat ørendi ens helga Jóns verða, sem menn mundu vilja, ok beið hann nú með sjálfum erkibiskupi þeirrar stundar, er honum sýndisk tilfellt at vígja hann. Eptir þat kallar erkibiskup saman kennimenn þá, sem við þyrftu at vera þetta embætti, ok at ǫllum hlutum tilbúnum, þá vígir hann enn helga Jón til biskups á drottinsdegi, tveim nóttum fyrir tveggja postula messo Philippi ok Jacobi, þat er þriðja kalendas Maii. Eptir þat er hinn helgi Jón var vígðr, þá dvaldisk hann með erkibiskupi, ok þá af honum mǫrg hjálpsamlig ráð, sjálfum sér til nytsemdar ok því fólki, sem hann var yfir settr.

Enn helgi Jón var vígðr til biskups, eptir því, sem nú var frá sagt, þá er hann hafði fjóra vetr ens sétta tigar at aldri. Þat var á dǫgum Paskalis páfa ok á dǫgum Noregs konunga Eysteins ok Sigurðar. En þá hafði Gizurr biskup stýrt guðs kristni á Íslandi jafnlengi sem Ísleifr biskup faðir hans, en þat vóru fjórir vetr ok tuttugu.

Jón biskup fór út til Íslands á hinu næsta sumri eptir, er hann hafði vígðr verit, ok varð vel reiðfara; ok brátt eptir þat, er hann hafði land tekit, þá spurðisk hans útkváma ok urðu því allir fegnir góðir menn, ok drifu þegar flokkum at finna hann. Hann tekr hvers manns máli jafnléttliga, ok sýnir þat í ǫllu, at eigi var hann enn afhuga orðinn því hinu helga lítilæti, er hann hafði áðr hann væri vígðr til biskups, heldr hafði hann þat nú því gnœgra, með ǫllum ǫðrum mannkostum, sem nú var honum vandara um, svá mjǫk sem hann var upphafiðr af almáttkum guði til mikillar virðingar.

Ok þegar hinn helgi Jón var búinn at fara frá skipi, þá ferr hann heim til stólsins til Hóla, ok tók þegar at stýra vel ok fagrliga kristni almáttigs guðs, þeirri sem hann var yfir settr, ok sat hann þá heima um vetrinn at stóli sínum.

En at sumri, þá reið hann til alþingis, ok fundusk þeir þar ok Gizurr biskup með miklum fagnaði, ok þá tjáði Gizurr biskup mǫnnum, hversu mikit gott menn áttu þá guði at launa: þau fagnaðar tíðendi, sem þá vóru orðin, er tveir biskupar vóru á landinu, því at þat hafði eigi orðit áðr, síðan er kristni kom á landit. Marga hluti rœddu þeir sín á milli biskuparnir, þá er nytsamligir vóru, ok sǫmdu til með ǫðrum lærðum mǫnnum, hver boð þeir skyldu bjóða sínum undirmǫnnum.