Bókastaðir

Þar hefjum vér sǫgu eða frásǫgn frá hinum helga Jóni biskupi, at í þann tíma er réð Noregi Haraldr Sigurðarson, en liðnir vóru frá falli Ólafs konungs hins helga tveir vetr ok tuttugu: þá var hinn helgi Jón biskup fæddr á bœ þeim í Fljótshlíð, er á Breiðabólstað heitir. Faðir hans hét Ǫgmundr, en Þorgerðr móðir; faðir Ǫgmundar hét Þorkell ok var son Ásgeirs kneifar. Móðir Jóns biskups hét Þorgerðr, hon var Egilsdóttir Hallssonar af Síðu, þess manns, er fyrstum varð auðit af ǫllum hǫfðingjum í Austfirðinga fjórðungi at taka skírn ok rétta trú. Móðir Þorgerðar hét Þorlaug, dóttir Þorvalds ór Ási.

Enn helgi Jón biskup óx upp heima með feðr sínum á Breiðabólstað, þar til er hann var fjǫgurra vetra gamall, þá urðu mikil tíðindi ok þau, er allu þessu landsfólki var mikill fagnaðr í: þá var vígðr til biskups Ísleifr, son Gizurar hins hvíta ok dótturson Þórodds goða, at bœn alls landslýðs. Hann var vígðr til biskups af Aðalberto erkibiskupi í Brimum af Saxlandi, á dǫgum Leonis, ens níunda páfa með því nafni. Ísleifr var lærðr á Saxlandi, í borg þeirri er Herfurða heitir. Hann var fyrst vígðr hingat til lands þeirra biskupa, er hér hafa at stóli setit. Margir biskupar hǫfðu áðr komit til þessa lands, þeir er ekki hǫfðu hegat til lands vígðir verit; vóru sumir hér mjǫk marga vetr, en sumir skamma stund. Ísleifr var í Noregi hinn næsta vetr eptir, er hann var vígðr til biskups, ok fór síðan til Íslands ok kom út á næsta sumri eptir óaldar vetr hinn mikla, ok hafði stól sinn ok heimili á fǫðurleifð sinni sjálfs í Skálaholti.

Snemmendis varð fyrirspáð af vitrum mǫnnum, hvílíkr þessi maðr mundi verða, enn helgi Jón biskup, því at hvar sem hann kom fannsk mǫnnum mikit um hann, þeim er hugleiddu, hvílíkt bragð yfir honum var. Guðini hét maðr ok var kallaðr Guðini hinn góði, ok þat hyggja menn at hann hafi svá verit; hann sá hinn helga Jón, þá er hann var barn at aldri, ok ræddi um hann þessum orðum: "sjá maðr er fríðr, ok hefir yfir sér mikit heilagleiks bragð". Nú kom þar at því sem mælt er: at "spá er þat er spakir mæla".

Þá er Jón var barn at aldri, þá breyttu þau faðir hans ok móðir ráði sínu ok fóru utan; þau kómu til Danmerkr ok fóru til Sveins konungs, ok tók konungrinn við þeim virðuliga, ok var Þorgerði skipat at sitja hjá sjálfri drótningunni, Ástriði, móður Sveins konungs. Þorgerðr hafði son sinn, enn helga Jón, undir borði með sér; ok er margskonar krásir dýrðligar, með góðum drykk, kómu á borð konungsins, þá varð sveininum Jóni þat fyrir, sem jafnan er barnanna háttr, at hann rétti hendr til þeirra hluta, er hann fýsti at hafa; en móðir hans vildi þat kviðja honum, ok drap á hendrnar honum; ok er drótningin Ástríðr sá þat, þá mælti hon við Þorgerði: "eigi svá! eigi svá Þorgerðr mín! ljóstu eigi á hendr þessar, því at þetta eru biskups hendr".

Nú má af slíkum atburðum marka þat, sem fyrr kómum vér orði á, hversu vitrum mǫnnum fannsk mikit um; ok þeir sá ok fyrir þá hluti, er síðan kómu fram, eptir guðligri fyrirætlan, um enn helga Jón biskup.

Þat er ok skylt at tjá, er hinn helgi Ólafr konungr mælti við Þorgerði, móður hins helga Jóns biskups: hon var þá átta vetra gǫmul, er hon fór til Noregs með feðr sínum, ok mœðr. Egill fór til hirðar hins helga Ólafs konungs ok var þar vel virðr, sem allir aðrir virðuligir menn, þeir sem heðan kómu at. En er at jólum dró, þá ógladdisk Egill. Konungrinn fann þat, ok spurði hvat til héldi. Egill kvað þat ekki vera.

En er konungr leitaði eptir, þá segir Egill honum: ef hann skyldi nǫkkut til finna, at honum þótti þat helzt at, ef Þorlaug kona hans skyldi eigi vera sett jafnvirðuliga sem hann, at þeirri hátíð hinni dýrðligu, er þá fór í hǫnd. Konungrinn kvezk mundu ráða bœtr á því, ok bauð henni til sín at jólunum ok báðum þeim mæðgum; ok jóla kveldit, er þær vóru í gǫngu með Ástríði drótningu eptir konungshǫll, ok þar var þeim ok í sæti skipat hjá drótningunni, þá þekkir konungrinn meyna, ok mælir síðan við Egil, fǫður hennar: "þessi dóttir þín lízk mér væn mær ok með góðu yfirbragði, ok þat kann ek at segja þér, at hon verðr gæfumaðr mikill, ok sá mun gǫfgastr ættbogi á Íslandi, er frá henni man koma".

Nú hefir þat fagrliga eptir gengit, sem ván var at, er þessi enn helgi maðr mælti, ok birtisk yfir þessum helga manni Jóni biskupi, syni hennar; því at sá er sannliga gǫfugr, er hann var prýddr með mǫrgum mannkostum ok vegsamaðr með biskupligri tign, meðan hann lifði þessa heims, en nú skín hann fǫgrum jartegnum, ok verðr at mikilli hjálp ǫllum þeim, er hann sœkja at árnaðarorði við almáttkan guð.

Þá er faðir Jóns ok móðir hǫfðu utan verit slíka stund, sem þeim þótti at ráði, þá fóru þau út aptr til Íslands ok settusk í bú sitt á Breiðabólstað. En er hinn helgi Jón var afliðinn hinni mestu bernsku, þá fekk faðir hans hann til læringar Ísleifi biskupi; óx hann upp honum undir hǫndum, ok þroskaðisk brátt í helgu námi ok góðum siðum, því at hann var vel til náms kominn um hvárttveggja með Ísleifi biskupi.

Margir hǫfðingjar ok virðuligir menn aðrir seldu sonu sína til fóstrs ok til læringar Ísleifi biskupi ok létu vígja til presta; þeir urðu síðan margir hǫfutkennimenn, en tveir vóru biskupar af þeim: enn helgi Jón Norðlendinga biskup, er nú segjum vér ífrá, ok annarr Kollr Víkverja biskup. Ísleifr biskup átti þrjá sonu, ok urðu allir hǫfðingjar miklir: Gizurr biskup ok Teitr ok Þorvaldr; Gizurr var lærðr í Herfurðu á Saxlandi. Teit fæddi Hallr í Haukadal. Teitr son Ísleifs biskups fæddi ok lærði marga kennimenn, ok vóru tveir biskupar af hans lærisveinum: Þorlákr biskup hinn fyrri, ok Bjǫrn biskup.

Ísleifr biskup sá brátt, hversu vel Jón fóstri hans fœrði sér í nyt nám sitt, ok þá aðra góða hluti, er hann kendi honum í sínum fǫgrum dœmum ok góðum siðum. Þá tók hann at elska hann mjǫk ok virða mikils í mǫrgum hlutum, ok þar gerðu þegar aðrir eptir.

Enn helgi Jón var mikill maðr vexti, manna vænstr ok liðmannligastr, eygðr manna bezt, bleikr á hár, ok sterkr at afli, ok enn þekkiligsti í ǫllu yfirbragði; ok svá þekkr sem hann var ǫllum mǫnnum af sínu yfirbragði, þá var hvergi minna um þat vert, hversu hann var linr ok léttr við alla alþýðu í máli; ok svá fekk hann til gætt með sínu góðu umstilli, at hann varð bæði kærr guði ok góðum mǫnnum.

Nú verðr ok skyldugt at segja nǫkkut frá því, hversu hinum helga Jóni biskupi hafði virzk Ísleifr biskup fóstri hans, því at svá segja hyggnir menn ok fróðir, at þat varð Jóni biskupi á munni jafnan, þá er hann var staddr hjá því, er menn rœddu um sín á millum um þá menn, er bezt þóttu at sér vera: "Ísleifr biskup fóstri minn", kvat hann, "allra manna vænstr, allra manna snjallastr, allra manna beztr".

Þá svǫruðu þeir biskupi, er áðr hǫfðu við talazk: "hverr gat nú, herra, Ísleifs biskups?" — Enn helgi Jón biskup svaraði: "hans skal ek ávalt geta, er ek heyri góðs manns getit". Nú var þetta fagr vitnisburðr Ísleifi biskupi, er heilagr maðr skyldi svá rœða um hann, en virðing mikil Jóni biskupi, er slíkr maðr skyldi hafa fóstraðan hann. Sá hlutr er ok einkum sagðr, at hinn helgi Jón hafði haft um aðra menn fram: at hann hafi verit raddaðr hverjum manni betr, ok þar man enn verða nǫkkur merki til þess sǫgð síðarr í frásǫgninni, at vitrum mǫnnum hafi svá þótt.

Hinn helgi Jón fýstisk enn at fara utan, ok var hinn helgi Jón þá djákn at vígslu, ok vonum nær roskinn at aldri, ok girntisk at sjá góðra manna siðu, ok nám sitt at auka, sjálfum sér til nytsemi ok mǫrgum ǫðrum, sem síðan reyndisk. Þá fór hann fyrst til Noregs, þaðan til Danmerkr, ok léttir hann eigi fyrr þessi ferð en hann gekk suðr, ok sœkir heim enn helga Pétr postula; ok síðan hverfr hann aptr þaðan ok kemr í Danmǫrk at in passione domini, ok var enn Sveinn konungr á lífi, ok sœkir hann á hans fund; ok er hann kemr í þann stað, er konungrinn var fyrir, þá var þat þar tíðenda, at konungr var at messu.

En prestr sá, er syngja skyldi messuna, hóf upp at lesa passio í því, er hinn helgi Jón kom í kirkjuna; en honum gekk lestrinn seint ok tregliga, en mǫnnum þótti þungt ok hǫfugt at hlýða, þeim er hjá stóðu. En er hinn helgi Jón fann þat, at prestrinn var næsta gǫrr at fyrirsjón af mǫnnum, þá leggr hinn helgi Jón stólu yfir herðar sér ok gengr at prestinum, ok tók bókina ór hendi honum með lítilæti, ok las passiona svá skǫruliga ok skynsamliga, er allir undruðusk, þeir er við vóru staddir; ok er lokit var tíðunum, þá sendir konungr eptir honum ok býðr honum til sín, ok bað hann með sér lengi vera, ok lagði á hann svá mikla virðing, at hann setti hann hit næsta sér sjálfum, ok þótti mikit undir, at hann dveldisk með honum lengr en skemr ok dvaldisk hann með honum um stundar sakir.

Á þessi stundu, meðan hinn helgi Jón var með Sveini konungi, þá var hann vegsamaðr af guði með ágætligum fyrirburðum, ok um dag, er hann kom undir konungsborð, þá segir hann sjálfr konunginum, hvat fyrir hann hafði borit.

"Svá þótti mér í nótt, sem ek væra staddr í nǫkkurri hǫfutkirkju, forkunnar virðuligri, ok í kórnum kirkjunnar, ok svá sem í biskups rúmi, sá ek sitja drottinn várn Jesum Kristum, ok á fótskefli fyrir fótum honum sá ek hvar sat hinn helgi Davíð konungr, ok sló hǫrpu sína með ágætligri iðrótt ok fagrligri hljóðon, ok þat þykki mér líkara, herra! at eptir muni dvalizk hafa í minni mínu af þeim hinum fagrligum hljóðum, er hann sló. Nú láttu, herra! fœra hǫrpu, ok at þér hjáveranda man ek reyna, ef ek mega muna nǫkkut af því, er hann sló".

Þá bauð konungrinn at taka skyldi hǫrpu ok fá Jóni; ok tók hann við hǫrpunni ok stillti, ok sló með svá mikilli kænsku, at konungrinn sjálfr, ok allir þeir er við vóru staddir þá, hǫfðu á máli, hversu vel slegit var. Ǫllum þótti mikils um vert þenna atburð, þeim er frá var sagt, ok lofuðu allir almáttkan guð, þann er sér lætr sóma at birta dýrð heilagra manna sinna.

Eigi hœfir annat en geta þess við, hversu mikit lið íslenzkum mǫnnum varð, jafnvel utanlendis sem hér, at hinum helga Jóni biskupi. Teljum vér þann hlut fyrstan til þess, at hann spanði út hingat með sér Sæmund Sigfússon, þann mann, er einnhverr hefir enn verit mestr nytjamaðr guðs kristni á þessu landi, ok hafði verit lengi utan svá at ekki spurðisk til hans. En hinn helgi Jón fekk hann uppspurðan ok hafði hann sunnan með sér, ok fóru þeir báðir saman sunnan út hegat til frænda sinna ok fóstrjarðar.

Þá er hinn helgi Jón var utan þessu sinni, réð fyrir Noregi Magnús konungr Ólafsson, Haraldssonar, Sigurðarsonar; ok er hinn helgi Jón kom norðr í Þrándheim, þá var konungrinn þar. Í þenna tíma vóru í Noregi margir íslenzkir menn; þá var þar Teitr, son Gizurar biskups, ok þá urðu þar þau tíðendi, at íslenzkr maðr, sá er Gisl hét, vá víg, ok var sá maðr, er veginn var, hirðmaðr Magnús konungs. En Gisl rak þat til þessa snarræðis, at hann átti at hefna fǫður síns; en þessi maðr hét Gjafvaldr, er Gisl vá; hann hafði verit at vígi Illuga fǫður hans. Ok bráðliga eptir vígit þá var Gisl tekinn ok fjǫtraðr af mǫnnum konungsins. En er þeir spurðu þat enir íslenzku menn, þá ganga þeir þegar þangat allir saman, til stofu þeirrar er Gisl var inni, ok var Teitr fyrir liðinu, ok hǫggr hann af honum fjǫturinn, ok leiðir hann á braut með sér.

Ok eptir þessi tíðindi lætr konungr þings kveðja, ok var ákafareiðr, ok horfði til hins mesta váða um málit. Á þessu þingi var ǫllum íslenzkum mǫnnum bannat at tala sín mál, nema hinum helga Jóni, honum var leyft at tala af konunginum, ok talaði um málit langt ørendi ok forkunnar snjallt, ok þat kom til svá mikillar nytsemdar, at reiði konungsins mýktisk, en þeir menn náðu griðum ok sáttum, er áðr vóru náliga til bana ráðnir.

Eptir þetta fóru þeir út hingat til Íslands Jón ok Sæmundr, ok settusk í bú, hvárr á sína fǫðurleifð, Jón á Breiðabólstað, en Sæmundr í Odda, ok bjǫggu þar báðir mjǫk lengi, ok var þeirra í milli bróðrlig ást ok heilakt samþykki, enda var þeim um marga hluti góða líkt farit. Þeir vóru ok nær jafngamlir menn at vetratali, at því er vér ætlum, ok var Jón tveim vetrum eldri. Þeir prýddu báðir mjǫk heilagar kirkjur, þær er þeir hǫfðu at varðveita, í mǫrgum hlutum, ok þjónuðu þeim lítilátliga í sínum prestsskap ok æxtu mikit rétt þeirra í kennimanna vistum, þeirra er þjóna skyldu at hvárri kirkjunni fleiri en áðr hǫfðu verit; þeir máttu ok kallask at réttu stólpar kristninnar, því at þeir studdu hana fagrliga í sínum kenningum helgum ok mǫrgum ǫðrum farsæligum hlutum, þeim er þeir miðluðu af sér ǫllum þeim mǫnnum, er þar vóru í nánd, eða þeirra heilræði vildu þekkjask eða þýðask. Enn helgi Jón kvángaðisk ok átti tvær konur, ok lifði hin fyrri skamma stund, en við hvárigri átti hann bǫrn, þau er ór barnæsku hafi komizk, eða vér hafim sǫgur frá heyrðar.