Bókastaðir

Nú sitr Gizurr jarl at Stað. En á Hafsteins-stöðum bjó Jórunn Kálfsdóttir, ok synir hennar, Kálfr ok Þorgeirr; þau vóru öll skyld Gizuri jarli; en þó var ekki mart með þeim. Um sumarit fóru þeir til þings með jarli. Um sumarit er á leið sendi Þórðr Andrésson mann með bréfum sunnan til þeirra Brandz-sona frænda sínna, þann er Krákr hét. En þat var um-mál í bréfinu, ef þeir vildi vera í þeim ráðum með Þórði frænda sínum, at ráða af Gizur jarl, eðr ríða í móti hónum með þá menn er þeir fengi upp í Mælifellz-dal; ok sitja eigi skammir Gizuri jarli, er hann sat á föður-leifð þeirra, en unni þeim eingis góðs fyrir. Þessi orðsending þótti þeim íll, en móður þeirra verri.

" Vil ek," segir hón, "at þit sét í öngum ráðum þeim er til svika megi virða við Gizur jarl." Þeir játtu því; en þótti eigi gótt til órráða, er nánir frændr þeirra áttu hlut at. Þeir mæltu þá mikit við sendi-mann Þórðar, at hann skyldi eigi finna Gizur jarl. En Krákr görði eigi svá. Var hann tekinn ok færðr jarli. Tóku þeir hann á Hafsteins-stöðum; ok bar jarl þat at Kráki, at hann hefði farit með njósn eðr nökkur óráð í móti jarlinum. Hann synjar þess mjök. Síðan var hann barðr ok bundinn á stiga, ok svá af hýddr, at menn þóttusk öngan mann sét hafa meirr hýddan eðr hræddan. Ok veit jarl eigi görr af Kráki hvert hans örendi var. Mæltu þá jarls-menn, at þessi maðr mundi fyrr sagt hafa slíkt sem jarli þótti ván um hans örendi, en taka þvílíka meiðing. Jarl mælti: "Þótt þér ætlið at ek ljúga, en hann segi satt, þá hefir hann allt at einu með nökkut íllt farit. En nú skal hann at sinni fara hvert er hann vill fyrir mér." Setr Krákr þá söðul á hest sínn. En þeir rannsaka allan hans reiðing, ok allan hans klæðnað ok þing, ok finna þar ekki. Nú býsk hann, ok eru þeir þar hjá hónum.

Hann bregðr þá knífi lítlum er hann hafði; gengr at, ok sprettir söðul-gjörðunum, ok léttir söðlinum upp af þófanum; ok undir söðul-fjölinni sprettir hann upp speldi; tekr þar upp bréfit. Biðr nú fá jarlinum, "Ef hónum er forvitni á at vita hvat á er." Jarl mælti, er hann hafði lesit: "Þegar vissa ek, er ek sá hann, at hann mundi með íllu fara; ok verði hann nú á brottu sem skjótast." Þeir bræðr riðu heiman ok kómu til Staðar. Kálfr mælti, er þeir jarl töluðu tveir; bað jarl vera varan um sik, "Því at ek veit hvat ek segi; ok má ek þó framarr segja ef ek vil." Jarl mælti: "Svá má vera. En hygg at því, frændi, nær þat skarð verðr bætt í ætt þínni, ef ek em ór högginn." Við þat skilðu þeir; ok kenndi jarl þeim fjörráð. En þat samðisk þó með þeim fyrir góðra manna tillögur ok orð.

Gizurr [jarl] lét þá liði samna um allt héraðá; hann sendi ok menn til Eyjafjarðar. Gizurr jarl reið suðr á sveitir með fimm hundruð manna; hann hafði ok nökkura menn ór Hrunamannahrepp er hann kom suðr, ok reið austr yfir ór með átta hundruð manna. Sturla Þórðarson kom vestan með mikinn flokk til mótz við Gizur jarl, ok höfðu vingjarnleg orð milli farit þar um sumarit. Þórðr reið austr undan í Þórs-mörk ok þar í skóginn. Þá var víða rænt á Rangár-völlum ok drepin [nökkur] tíu hundruð nauta um haustið. Um síðir fóru menn í millum þeirra. Vóru þá grið seld, ok fundusk þeir at Þingskálum; ok skyldu bændr göra með þeim, þeir er þeim sýndisk til at nefna. En þat var skilt í sætt þeirra, at Þórðr skyldi vera með Gizuri um vetrinn. En þat varð eigi svá; en þó hélzk sætt þeirra þann vetr. Gizurr jarl reið aptr til Skagafjarðar; var þá dreift flokkum. Sturla reið heim vestr; ok skilðu þeir Gizurr jarl með kærleikum miklum.

Var þá ákveðin brullaups-stefna á Stað með jarli, er Sturla gipti Ingibjörgu dóttur sína Þórði syni Þorvarðz ór Saurbæ, tveim nóttum fyrir Marteins-messu um vetrinn. Kom Sturla vestan við tuttugu mannz. Sighvatr Böðvarsson var með hónum ok fleiri göfgir menn. Fékk Þórðr Ingibjargar Sturlu dóttur. Þar var fögr veizla ok fjölmenn; skorti eigi drykk góðan; vóru menn út leiddir með gjöfum, ok skilðu með vináttu. Þá görðisk Sturla lendr maðr Gizurar jarls. Þá gipti ok Sturla Guðnýju dóttur sína um vetrinn Kálfi Brandzsyni; þat var ok mikit brullaup. Skilðu þeir Gizurr jarl ok Sturla með vináttu mikilli; hét Gizurr Sturlu Borgarfirði, ok þar öðrum sæmðum með. En Sighvatr Böðvarsson fékk öngar sæmðir af jarli í þat sinn; þóttisk hann hafa verit ginntr til at görask hand-genginn Gizuri jarli; ok skilðusk þeir all-fálega.

Annat sumar er Gizurr jarl var at Stað, reið hann af þingi austr yfir ár með fjölmenni mikit. Var þá fundr stefndr at Þingskálum með Gizuri jarli ok Rangæingum; var Loptr Hálfdanarson fyrir þeim ok Björn Sæmundarson. Sóru Rangæingar þá trúnaðar-eiða Hákoni konungi ok Gizuri jarli. Þórðr Andrésson var [þá] í liði með Gizuri jarli, ok reið norðr með hónum til Skagafjarðar, ok var með jarli um vetrinn. Þá var vetr mikill, ok felldu menn mjök fé sítt. Þat vár stofnaði Gizurr heit, til Guðs ok hins heilaga Óláfs konungs, á vár-þingi, at vatn-fasta skyldi jafnan fyrir Óláfs-messu ina fyrri alþjóð manna á Íslandi. Var þat heit þá fest ok játað af allri alþýðu. Gizurr jarl sendi menn með bréfum suðr til Sigvarðar biskups; ok gékk þat við um alla biskups-sýslu hans. Varð ok svá við um heitið, at bati varð á veðráttu bæði skjótr ok góðr. Sigvarðr biskup lét festa heitið Páska-dag sjálfan í Skálaholti, þvíat Gizurr jarl ritaði til hans á Föstunni. Var ok þann dag veðr svá gótt, at langlega hafði aldri slíkt komit.

Um sumarit eptir kom skip í Hvítá í Borgarfirði; var þar stýri-maðr Hallvarðr gull-skór. Fór hann með bréfum Hákonar konungs. Þá var Hrafni Oddzsyni skipaðr Borgarfjörðr, en tekinn af Gizuri jarli. En jarl hafði áðr skipat Sturlu Þórðarsyni. Þótti hónum þá eigi efnd við sik þau in fögru heit er fram vóru mælt við hann. Þá kvað Sturla vísu: —

Ásgrímr Þorsteinsson fór þat sumar útan er Gizurr jarl kom til Staðar; ok sættisk hann við jarl og seldi hónum sjálfdæmi. Ásgrímr fór af landi í brott, ok út til páfa. Þá var Alexander páfi; hann var næstr eptir Innocentium páfa. Ásgrímr kom út í Hvítá með Hallvarði gull-skó ok hafði bréf Einars Erkibiskups til staðarins á Grenjaðar-stöðum, at hónum var skipaðr. Görði hann þar bú um várit eptir. Héldu þeir Gizurr vel sætt sína.

Þat sumar kom Ingibjörg í Noreg, dróttning, dóttir Eireks konungs ins helga. Þá var Magnús konungr vígðr undir kórónu Óláfs-messu-dag inn fyrra. Á því ári andaðisk Knútr jarl.

Um sumarit eptir, er Hallvarðr kom út, var þing-reið mikil norðan ór sveitum. Fjölmennti Gizurr jarl mjök; reið Ásgrímr þá með hónum, ok margir göfgir bændr. Hrafn fjölmennti þá ok mjök vestan; reið með hónum á þing Hallvarðr gull-skór, Einarr Vatzfirðingr, Vigfúss Gunnsteinsson, ok enn fleiri stór-bændr; ok mundu þeir hafa sex hundrað manna. Gizurr jarl hafði allz eigi færa, með liði því er hann tók upp suðr, en átta hundruð manna.

Var á því þingi svarinn skattr Hákoni konungi um allan Norðlendinga-fjórðung, ok Sunnlendinga-fjórðung fyrir vestan Þjórsá; skattr var þá ok svarðr um allan Vestfirðinga-fjórðung. Þessir tólf menn sóru skatt ór Norðlendinga-fjórðungi: Ásgrímr Þorsteinsson, Hallr tístr ok Guðrikr. Ór Eyjafirði: Hallr af Möðruvöllum, Þorvarðr ór Saurbæ, Guðmundr frá Hrafnagili. Ór Skagafirði: Geirr auðgi [Þorvaldzson], Kálfr ok Þorgeirr Brandz-synir. En fyrir vestan Vatz-skarð: Bjarni á Auðkúlu-stöðum, Sigurðr ór Hvammi, Íllugi Gunnarsson. Tólf menn sóru ok skatt ór Vestfirðinga-fjórðungi, ok svá Rangæinga-fjórðungi, ok Borgarfirði. Á því sumri sættusk þeir Gizurr ok Hrafn. Vóru þá trygðir veittar. Gizurr jarl gékk þar til, ok Hrafn ok Sturla son hans; tókusk þeir í hendr fyrir kirkju-durum á Alþingi. Var þar við Sigvarðr biskup, ok Brandr ábóti Jónsson, Sighvatr Böðvarsson, ok Sturla Þórðarson. Höfðu nú þrír fjórðungar gengit undir skatt við Hákon konung. Þann vetr sat konungr í Níðarósi.

Þat er nú þessu næst, at Þórðr Andrésson reið austr um ár af þingi, ok skilðu þeir Gizurr jarl skipulega í þat sinn á þingi.

Reið Þórðr þá austr á Völlu til bús síns, ok var þat þó lítið bú at því sem fyrr hafði á verit. Gizurr jarl var heima at Staö öndurt sumarit, ok var þá kyrrt um hagi hans.

Segja þat sumir menn, at Gizur jarl hafi grunat, at Þórðr Andrésson muni eigi með fullum trúleik verit hafa við jarl þann vetr er hann var at Stað; en þó lét jarl þat eigi við veðri komask. Gizurr jarl reið suðr um Kjöl er á leið sumarit, ok með hónum heima-menn hans: Björn Hranason, Hildibrandr Arason, Þórðr magri, Busku-Skeggi, ok enn fleiri heima-menn hans. Gizurr jarl var í Tungu at Klængs bróðursonar síns. Klængr átti Ástu, dóttur Andrés Sæmundar sonar, systur Þórðar.

Suðr þar kom til mótz við Gizur jarl, Gizurr glaði, ok Haukr frá Hömrum son Óláfs Svartz sonar; ok enn nökkurir menn aðrir. Gizurr jarl reið suðr á Kjalarnes, ok gisti í Görðum á Álptanesi at Einars bónda Ormssonar; var hónum þar vel fagnat, ok var þar nökkurar nætr. Þar kom til mótz við jarl Óláfr Oddzson, bróðir Hrafns; ok hafði Hrafn sent hann til jarls þess örendis, at Hrafn bað Gizur jarl varask ófrið, ok mest Andrés-sonu.

Kvezk nú eigi skyldu krapsa á þat, at segja hónum sannindi, hvárt er hann vildi trúa eðr eigi; ok kvezk þat þá enn muna, at Gizuri þótti eigi sik varaðan við hafa áðr brennan varð á Flugumýri; en þóttisk hafa varit sik víti. Ok er Óláfr hafði þetta flutt jarli, þá þótti hónum hann fár við verða, ok æmta sér lítt. Þeir töluðu þetta í kirkju-garðinum þar í Görðum. Óláfr varð skjótt í brott aptr af fundi jarls, ok reið aptr til Hrafns bróður síns. Gizurr jarl reið sunnan af Nesjum þar til er hann gisti á þeim bæ, er heitir á Drumboddz-stöðum; þar bjó þá Jón Skúmsson, ok þau Helga dóttir Gizurar glaða. Þeir vóru þar á gistingu sjau menn eðr átta. Gizurr jarl svaf lítið um nóttina.

Riðu þaðan um daginn upp með Hvítá. Þá sjá þeir at menn ríða á móti þeim, ok áttu þó þá langt til at sjá. Ok er nálgaðisk, sá þeir at þat var flokkr mikill ok vel vápnaðir menn. Gizurr jarl stöðvaði þá hestinn undir sér, ok leit á um hríð ok mælti: "Áverjar! Áverjar!" segir hann, "ok snúum undan!" Þessa menn bar brátt eptir; vóru þar Andrés-synir, Eyjólfr ór Skarði, ok Brandr ór Skógum, ok Magnús agnarr. Þórðr var eigi þar; ætlaði hann, at þá mundi minnr grunat, ef þeir fyndi menn, at hann væri eigi í ferðinni. Nú veittu þeir atreið mikla, ok höfðu þeir Þórðr skilit austr við Þjórsá. Hildiglúmr hét sá maðr er til þess var ætlaðr at vega Gizur jarl; var hónum fenginn inn bezti hestr til reiðar. Nú berr þá brátt at borði. Ok er þeir Andrés-synir vóru eptir komnir, bregðr Gizurr jarl sverði sínu Eyfara-naut, ok sveiflaði um sik. Hildiglúmr lagði spjóti til Gizurar jarls, ok skárusk klæðin; ok varð jarl lítt sárr; kom lagit hægra-megin hjá geirvörtu. Gizurr jarl hallaðisk mjök á baki. Þá reið at jarli Sæmundr Haraldzson, ok hjó til hans tveim höndum með breiðöxi, ok hugðisk kjósa mundu á, ok ætlaði at höggva á öxlina. En í því rasaði hestrinn undir hónum, svá at í sundr gengu báðir beisl-taumarnir; ok bar öxina niðr hjá þjói hestzins þess er jarl reið; en þat högg kom eigi á jarl. Gizurr glaði reið jafnan á aðra hönd hónum með brugðit sverð; en Haukr Óláfsson á aðra hönd hónum; ok fylgðu hónum vel ok drengilega. Þeir Gizurr jarl hleypðu at ánni Hvítá, ok þar á sund þegar þeir kómu at; ok kómusk allir heilir yfir; ok riðu síðan til Tungu. Klængr var úti, ok spyrr hví þeir hleypði svá. Gizurr jarl svaraði: "Þeir elta mik nú, mágar þínir; ok lát upp kirkjuna skjótt!" Klængr görði svá. Þorleifr hreimr var þar fyrir ok seinkaði eigi mjök. Gizurr jarl fór í kirkju; en sendi þegar í brott Gizur glaða, ok bað hann samna mönnum at sér skjótlega, ok vita at þeir kæmi brátt til fulltings við hann. Nú reið Gizurr glaði á brott; en Þorleifr hreimr bar kistur, þær er í vóru kirkjunni, fyrir kirkju-hurðina; ok tók þá heldr knálega til. Klængr bóndi ok heima-menn hans gengu at kirkjunni, ok vildu fulltingja Gizuri jarli. Menn jarls, er þar vóru, stóðu fyrir kirkju-durum. Nú kómu Andrés-synir at kirkjunni, ok hljópu af baki. Ásta húsfreyja Andrés-dóttir hljóp at Eyjólfi bróður sínum, ok laust hann með tré miklu [er hón hafði í hendi]; ok kom þat á stálhúfu-barðit; ok varð því höggit minna; en hón var tekin af föru-nauti þeirra bræðra hennar. Klængr bað þá fyrir sjá mága sína vel, ok göra Gizuri jarli ekki grand þar sem hann var þá kominn. Þeir svara fá um; ok vóru í öngu skeleggir, sem síðar bar raun á. En þeir menn er minna háttar þóttu vera, eggjuðu at brotin mundi vera kirkjan austan til, ok kvóðu ekki mundu fyrir vera, at ná jarlinum. Svá göra nökkurir menn af liði þeirra; fóru austr um kirkjuna, ok ætluðu at brjóta hana. Andrés-synir vildu þat eigi göra láta, ok vildu tala við jarl fyrst; ok svá var, at þeir gengu í forkirkjuna ok töluðusk við. Gizurr jarl segir svá: at þat eitt var í orðit, at þeir frændr mætti þat semja sjálfir með góðra manna tillögum. Klængr lagði þar mörg góð orð til; ok töluðusk þeir mjök lengi við. Ok þá kómu at margir menn til fulltings við jarl. Var hann þá þegar seinni í öllum ját-yrðum sem fulltings-menn vóru fleiri; ok dró þá málit fyrir þeim sem kænlegast, allt þar til er mann-fjöldi dreif at. Þá riðu Andrés-synir í brott. Ok skildi svá með þeim. Riðu þeir þá til mótz við Þórð bróður sínn austr til Þjórsár, ok segja hónum frá ferðum sínum sem farit hafði. [Magnús] agnarr Andrésson segir svá, at þeir hefði vel leikit, er þeir höfðu eltan jarlinn. Þórðr varð fár um, ok segir svá: "Orðit hefir Gizurr þá beiskr ok harðr í horn at taka, er hónum mundi eigi heldr þykkja til gört en nú; ok mun eigi ráðleysi duga; þvíat eigi mun Gizurr jarl lengi um kyrt sitja; ok hefir mikill kænleiks-munr með yðr orðit." — Þeir Þórðr riðu nú austr um ár, ok allt austr í Þórs-mörk, ok höfðusk þar við um hríð; en stundum í bygðum.

Gizurr jarl samnar nú liði at sér. Hann sendir menn sína norðr um land til Skagafjarðar at kveðja lið upp; ok gaf landráða-sök þeim er eigi fóru; ok fór mart manna norðan, ok kom suðr yfir heiði. Gizurr jarl var þá riðinn austr um ár er Norðlendingar kómu suðr. Fundu þeir jarl á Rangár-völlum; hafði hann þá eigi minna lið en sex hundruð manna; var þá enn víða drepit fé á Rangár-völlum; ok galt margr óverðr þessa ófriðar ok ófagnaðar. Þórðr Andrésson, ok hans félagar, vóru í fjöllunum upp frá Þórs-mörk, sem fyrr var sagt. Þeim varð opt talat um hagi sína. Þórðr segir svá, at þeir bræðr hans ok aðrir vinir hans skyldu þat at marki hafa, at þá mundi hann feigr, ef hann trýði Gizuri jarli. Þat var eitt kveld er Þórðrræddi um við Simon Þórhallzson fylgðar-mann sínn, at hann skyldi hrífa um hálsinn á sér; kvað þar klæja mjök. Simon görði svá. Þórðr kvað hann eigi at göra þeim kláða.