Bókastaðir

Nú sitr Gizurr jarl at Stað. En á Hafsteins-stǫðum bjó Jórunn Kálfsdóttir, ok synir hennar, Kálfr ok Þorgeirr; þau vóru ǫll skyld Gizuri jarli; en þó var ekki mart með þeim. Um sumarit fóru þeir til þings með jarli.

Um sumarit er á leið sendi Þórðr Andrésson mann með bréfum sunnan til þeirra Brands-sona frænda sinna, þann er Krákr hét. En þat var um-mál í bréfinu, ef þeir vildi vera í þeim ráðum með Þórði frænda sínum, at ráða af Gizur jarl, eða ríða í móti honum með þá menn er þeir fengi upp í Mælifells-dal; ok sitja eigi skammir Gizuri jarli, er hann sat á fǫður-leifð þeirra, en unni þeim engis góðs fyrir. Þessi orðsending þótti þeim íll, en móður þeirra verri.

"Vil ek," segir hon, "at þit sét í øngum ráðum þeim er til svika megi virða við Gizur jarl." Þeir játtu því; en þótti eigi gott til órráða, er nánir frændr þeirra áttu hlut at. Þeir mæltu þá mikit við sendi-mann Þórðar, at hann skyldi eigi finna Gizur jarl.

En Krákr gerði eigi svá. Var hann tekinn ok fœrðr jarli. Tóku þeir hann á Hafsteins-stǫðum; ok bar jarl þat at Kráki, at hann hefði farit með njósn eða nǫkkur óráð í móti jarlinum. Hann synjar þess mjǫk. Síðan var hann barðr ok bundinn á stiga, ok svá af hýddr, at menn þóttusk øngan mann sét hafa meirr hýddan eða hræddan. Ok veit jarl eigi gǫrr af Kráki hvert hans ørendi var. Mæltu þá jarls-menn, at þessi maðr mundi fyrr sagt hafa slíkt sem jarli þótti ván um hans ørendi, en taka þvílíka meiðing.

Jarl mælti: "Þótt þér ætlið at ek ljúga, en hann segi satt, þá hefir hann allt at einu með nǫkkut íllt farit. En nú skal hann at sinni fara hvert er hann vill fyrir mér."

Setr Krákr þá sǫðul á hest sinn. En þeir rannsaka allan hans reiðing, ok allan hans klæðnað ok þing, ok finna þar ekki. Nú býsk hann, ok eru þeir þar hjá honum. Hann bregðr þá knífi lítlum er hann hafði; gengr at, ok sprettir sǫðul-gjǫrðunum, ok léttir sǫðlinum upp af þófanum; ok undir sǫðul-fjǫlinni sprettir hann upp speldi; tekr þar upp bréfit. Biðr nú fá jarlinum, "Ef honum er forvitni á at vita hvat á er."

Jarl mælti, er hann hafði lesit: "Þegar vissa ek, er ek sá hann, at hann mundi með íllu fara; ok verði hann nú á brottu sem skjótast."

Þeir brœðr riðu heiman ok kómu til Staðar. Kálfr mælti, er þeir jarl tǫluðu tveir; bað jarl vera varan um sik, "Því at ek veit hvat ek segi; ok má ek þó framarr segja ef ek vil."

Jarl mælti: "Svá má vera. En hygg at því, frændi, nær þat skarð verðr bœtt í ætt þinni, ef ek em ór hǫgginn."

Við þat skilðu þeir; ok kenndi jarl þeim fjǫrráð. En þat samðisk þó með þeim fyrir góðra manna tillǫgur ok orð.

Gizurr [jarl] lét þá liði samna um allt hérað; hann sendi ok menn til Eyjafjarðar. Gizurr jarl reið suðr á sveitir með fimm hundruð manna; hann hafði ok nǫkkura menn ór Hrunamannahrepp er hann kom suðr, ok reið austr yfir ór með átta hundruð manna. Sturla Þórðarson kom vestan með mikinn flokk til móts við Gizur jarl, ok hǫfðu vingjarnleg orð milli farit þar um sumarit. Þórðr reið austr undan í Þórs-mǫrk ok þar í skóginn. Þá var víða rænt á Rangár-vǫllum ok drepin [nǫkkur] tíu hundruð nauta um haustit.

Um síðir fóru menn í millum þeirra. Vóru þá grið seld, ok fundusk þeir at Þingskálum; ok skyldu bœndr gera með þeim, þeir er þeim sýndisk til at nefna. En þat var skilt í sætt þeirra, at Þórðr skyldi vera með Gizuri um vetrinn. En þat varð eigi svá; en þó hélzk sætt þeirra þann vetr.

Gizurr jarl reið aptr til Skagafjarðar; var þá dreift flokkum. Sturla reið heim vestr; ok skilðu þeir Gizurr jarl með kærleikum miklum.

Var þá ákveðin brullaups-stefna á Stað með jarli, er Sturla gipti Ingibjǫrgu dóttur sína Þórði syni Þorvarðs ór Saurbœ, tveim nóttum fyrir Marteins-messu um vetrinn. Kom Sturla vestan við tuttugu manns. Sighvatr Bǫðvarsson var með honum ok fleiri gǫfgir menn. Fékk Þórðr Ingibjargar Sturlu dóttur. Þar var fǫgr veizla ok fjǫlmenn; skorti eigi drykk góðan; vóru menn út leiddir með gjǫfum, ok skilðu með vináttu. Þá gerðisk Sturla lendr maðr Gizurar jarls. Þá gipti ok Sturla Guðnýju dóttur sína um vetrinn Kálfi Brandssyni; þat var ok mikit brullaup.

Skilðu þeir Gizurr jarl ok Sturla með vináttu mikilli; hét Gizurr Sturlu Borgarfirði, ok þar ǫðrum sœmðum með. En Sighvatr Bǫðvarsson fékk øngar sœmðir af jarli í þat sinn; þóttisk hann hafa verit ginntr til at gerask hand-genginn Gizuri jarli; ok skilðusk þeir all-fálega.

Annat sumar er Gizurr jarl var at Stað, reið hann af þingi austr yfir ár með fjǫlmenni mikit. Var þá fundr stefndr at Þingskálum með Gizuri jarli ok Rangæingum; var Loptr Hálfdanarson fyrir þeim ok Bjǫrn Sæmundarson. Sóru Rangæingar þá trúnaðar-eiða Hákoni konungi ok Gizuri jarli. Þórðr Andrésson var [þá] í liði með Gizuri jarli, ok reið norðr með honum til Skagafjarðar, ok var með jarli um vetrinn. Þá var vetr mikill, ok felldu menn mjǫk fé sitt.

Þat vár stofnaði Gizurr heit, til Guðs ok hins heilaga Óláfs konungs, á vár-þingi, at vatn-fasta skyldi jafnan fyrir Óláfs-messu ina fyrri alþjóð manna á Íslandi. Var þat heit þá fest ok játat af allri alþýðu. Gizurr jarl sendi menn með bréfum suðr til Sigvarðar biskups; ok gékk þat við um alla biskups-sýslu hans. Varð ok svá við um heitit, at bati varð á veðráttu bæði skjótr ok góðr. Sigvarðr biskup lét festa heitit Páska-dag sjálfan í Skálaholti, þvíat Gizurr jarl ritaði til hans á Fǫstunni. Var ok þann dag veðr svá gott, at langlega hafði aldri slíkt komit.

Um sumarit eptir kom skip í Hvítá í Borgarfirði; var þar stýri-maðr Hallvarðr gull-skór. Fór hann með bréfum Hákonar konungs. Þá var Hrafni Oddssyni skipaðr Borgarfjǫrðr, en tekinn af Gizuri jarli. En jarl hafði áðr skipat Sturlu Þórðarsyni. Þótti honum þá eigi efnd við sik þau in fǫgru heit er fram vóru mælt við hann. Þá kvað Sturla vísu: —

Ásgrímr Þorsteinsson fór þat sumar útan er Gizurr jarl kom til Staðar; ok sættisk hann við jarl ok seldi honum sjálfdœmi. Ásgrímr fór af landi í brott, ok út til páfa. Þá var Alexander páfi; hann var næstr eptir Innocentium páfa. Ásgrímr kom út í Hvítá með Hallvarði gull-skó ok hafði bréf Einars Erkibiskups til staðarins á Grenjaðar-stǫðum, at honum var skipaðr. Gerði hann þar bú um várit eptir. Héldu þeir Gizurr vel sætt sína.

Þat sumar kom Ingibjǫrg í Noreg, dróttning, dóttir Eireks konungs ins helga. Þá var Magnús konungr vígðr undir kórónu Óláfs-messu-dag inn fyrra. Á því ári andaðisk Knútr jarl.

Um sumarit eptir, er Hallvarðr kom út, var þing-reið mikil norðan ór sveitum. Fjǫlmennti Gizurr jarl mjǫk; reið Ásgrímr þá með honum, ok margir gǫfgir bœndr. Hrafn fjǫlmennti þá ok mjǫk vestan; reið með honum á þing Hallvarðr gull-skór, Einarr Vatnsfirðingr, Vigfúss Gunnsteinsson, ok enn fleiri stór-bœndr; ok mundu þeir hafa sex hundrað manna. Gizurr jarl hafði alls eigi fœra, með liði því er hann tók upp suðr, en átta hundruð manna.

Var á því þingi svarinn skattr Hákoni konungi um allan Norðlendinga-fjórðung, ok Sunnlendinga-fjórðung fyrir vestan Þjórsá; skattr var þá ok svarðr um allan Vestfirðinga-fjórðung. Þessir tólf menn sóru skatt ór Norðlendinga-fjórðungi: Ásgrímr Þorsteinsson, Hallr tístr ok Guðrikr. Ór Eyjafirði: Hallr af Mǫðruvǫllum, Þorvarðr ór Saurbœ, Guðmundr frá Hrafnagili. Ór Skagafirði: Geirr auðgi [Þorvaldsson], Kálfr ok Þorgeirr Brands-synir. En fyrir vestan Vatns-skarð: Bjarni á Auðkúlu-stǫðum, Sigurðr ór Hvammi, Íllugi Gunnarsson. Tólf menn sóru ok skatt ór Vestfirðinga-fjórðungi, ok svá Rangæinga-fjórðungi, ok Borgarfirði.

Á því sumri sættusk þeir Gizurr ok Hrafn. Vóru þá trygðir veittar. Gizurr jarl gékk þar til, ok Hrafn ok Sturla son hans; tókusk þeir í hendr fyrir kirkju-durum á Alþingi. Var þar við Sigvarðr biskup, ok Brandr ábóti Jónsson, Sighvatr Bǫðvarsson, ok Sturla Þórðarson. Hǫfðu nú þrír fjórðungar gengit undir skatt við Hákon konung. Þann vetr sat konungr í Níðarósi.

Þat er nú þessu næst, at Þórðr Andrésson reið austr um ár af þingi, ok skilðu þeir Gizurr jarl skipulega í þat sinn á þingi. Reið Þórðr þá austr á Vǫllu til bús síns, ok var þat þó lítit bú at því sem fyrr hafði á verit. Gizurr jarl var heima at Stað ǫndurt sumarit, ok var þá kyrrt um hagi hans.

Segja þat sumir menn, at Gizur jarl hafi grunat, at Þórðr Andrésson muni eigi með fullum trúleik verit hafa við jarl þann vetr er hann var at Stað; en þó lét jarl þat eigi við veðri komask. Gizurr jarl reið suðr um Kjǫl er á leið sumarit, ok með honum heima-menn hans: Bjǫrn Hranason, Hildibrandr Arason, Þórðr magri, Busku-Skeggi, ok enn fleiri heima-menn hans. Gizurr jarl var í Tungu at Klængs bróðursonar síns. Klængr átti Ástu, dóttur Andrés Sæmundar sonar, systur Þórðar.

Suðr þar kom til móts við Gizur jarl, Gizurr glaði, ok Haukr frá Hǫmrum son Óláfs Svarts sonar; ok enn nǫkkurir menn aðrir. Gizurr jarl reið suðr á Kjalarnes, ok gisti í Gǫrðum á Álptanesi at Einars bónda Ormssonar; var honum þar vel fagnat, ok var þar nǫkkurar nætr. Þar kom til móts við jarl Óláfr Oddsson, bróðir Hrafns; ok hafði Hrafn sent hann til jarls þess ørendis, at Hrafn bað Gizur jarl varask ófrið, ok mest Andrés-sonu.

Kvezk nú eigi skyldu krapsa á þat, at segja honum sannindi, hvárt er hann vildi trúa eða eigi; ok kvezk þat þá enn muna, at Gizuri þótti hann eigi sik varaðan við hafa áðr brennan varð á Flugumýri; en þóttisk hafa varit sik víti. Ok er Óláfr hafði þetta flutt jarli, þá þótti honum hann fár við verða, ok æmta sér lítt. Þeir tǫluðu þetta í kirkju-garðinum þar í Gǫrðum. Óláfr varð skjótt í brott aptr af fundi jarls, ok reið aptr til Hrafns bróður síns.

Gizurr jarl reið sunnan af Nesjum þar til er hann gisti á þeim bœ, er heitir á Drumbodds-stǫðum; þar bjó þá Jón Skúmsson, ok þau Helga dóttir Gizurar glaða. Þeir vóru þar á gistingu sjau menn eða átta. Gizurr jarl svaf lítit um nóttina.

Riðu þaðan um daginn upp með Hvítá. Þá sjá þeir at menn ríða á móti þeim, ok áttu þó þá langt til at sjá. Ok er nálgaðisk, sá þeir at þat var flokkr mikill ok vel vápnaðir menn. Gizurr jarl stǫðvaði þá hestinn undir sér, ok leit á um hríð ok mælti: "Áverjar! Áverjar!" segir hann, "ok snúum undan!"

Þessa menn bar brátt eptir; vóru þar Andrés-synir, Eyjólfr ór Skarði, ok Brandr ór Skógum, ok Magnús agnarr. Þórðr var eigi þar; ætlaði hann, at þá mundi minnr grunat, ef þeir fyndi menn, at hann væri eigi í ferðinni. Nú veittu þeir atreið mikla, ok hǫfðu þeir Þórðr skilit austr við Þjórsá. Hildiglúmr hét sá maðr er til þess var ætlaðr at vega Gizur jarl; var honum fenginn inn bezti hestr til reiðar.

Nú berr þá brátt at borði. Ok er þeir Andrés-synir vóru eptir komnir, bregðr Gizurr jarl sverði sínu Eyfara-naut, ok sveiflaði um sik. Hildiglúmr lagði spjóti til Gizurar jarls, ok skárusk klæðin; ok varð jarl lítt sárr; kom lagit hægra-megin hjá geirvǫrtu. Gizurr jarl hallaðisk mjǫk á baki. Þá reið at jarli Sæmundr Haraldsson, ok hjó til hans tveim hǫndum með breiðǫxi, ok hugðisk kjósa mundu á, ok ætlaði at hǫggva á ǫxlina. En í því rasaði hestrinn undir honum, svá at í sundr gengu báðir beisl-taumarnir; ok bar øxina niðr hjá þjói hestsins þess er jarl reið; en þat hǫgg kom eigi á jarl.

Gizurr glaði reið jafnan á aðra hǫnd honum með brugðit sverð; en Haukr Óláfsson á aðra hǫnd honum; ok fylgðu honum vel ok drengilega. Þeir Gizurr jarl hleypðu at ánni Hvítá, ok þar á sund þegar þeir kómu at; ok kómusk allir heilir yfir; ok riðu síðan til Tungu.

Klængr var úti, ok spyrr hví þeir hleypði svá. Gizurr jarl svaraði: "Þeir elta mik nú, mágar þínir; ok lát upp kirkjuna skjótt!" Klængr gerði svá. Þorleifr hreimr var þar fyrir ok seinkaði eigi mjǫk.

Gizurr jarl fór í kirkju; en sendi þegar í brott Gizur glaða, ok bað hann samna mǫnnum at sér skjótlega, ok vita at þeir kœmi brátt til fulltings við hann. Nú reið Gizurr glaði á brott; en Þorleifr hreimr bar kistur, þær er í vóru kirkjunni, fyrir kirkju-hurðina; ok tók þá heldr knálega til. Klængr bóndi ok heima-menn hans gengu at kirkjunni, ok vildu fulltingja Gizuri jarli. Menn jarls, er þar vóru, stóðu fyrir kirkju-durum.

Nú kómu Andrés-synir at kirkjunni, ok hljópu af baki. Ásta húsfreyja Andrés-dóttir hljóp at Eyjólfi bróður sínum, ok laust hann með tré miklu [er hon hafði í hendi]; ok kom þat á stálhúfu-barðit; ok varð því hǫggit minna; en hon var tekin af fǫru-nauti þeirra brœðra hennar. Klængr bað þá fyrir sjá mága sína vel, ok gera Gizuri jarli ekki grand þar sem hann var þá kominn. Þeir svara fá um; ok vóru í øngu skeleggir, sem síðar bar raun á.

En þeir menn er minna háttar þóttu vera, eggjuðu at brotin mundi vera kirkjan austan til, ok kvóðu ekki mundu fyrir vera, at ná jarlinum. Svá gera nǫkkurir menn af liði þeirra; fóru austr um kirkjuna, ok ætluðu at brjóta hana. Andrés-synir vildu þat eigi gera láta, ok vildu tala við jarl fyrst; ok svá var, at þeir gengu í forkirkjuna ok tǫluðusk við. Gizurr jarl segir svá: at þat eitt var í orðit, at þeir frændr mætti þat semja sjálfir með góðra manna tillǫgum. Klængr lagði þar mǫrg góð orð til; ok tǫluðusk þeir mjǫk lengi við.

Ok þá kómu at margir menn til fulltings við jarl. Var hann þá þegar seinni í ǫllum ját-yrðum sem fulltings-menn vóru fleiri; ok dró þá málit fyrir þeim sem kœnlegast, allt þar til er mann-fjǫldi dreif at. Þá riðu Andrés-synir í brott. Ok skildi svá með þeim.

Riðu þeir þá til móts við Þórð bróður sinn austr til Þjórsár, ok segja honum frá ferðum sínum sem farit hafði. [Magnús] agnarr Andrésson segir svá, at þeir hefði vel leikit, er þeir hǫfðu eltan jarlinn.

Þórðr varð fár um, ok segir svá: "Orðit hefir Gizurr þá beiskr ok harðr í horn at taka, er honum mundi eigi heldr þykkja til gǫrt en nú; ok mun eigi ráðleysi duga; þvíat eigi mun Gizurr jarl lengi um kyrt sitja; ok hefir mikill kænleiks-munr með yðr orðit." —

Þeir Þórðr riðu nú austr um ár, ok allt austr í Þórs-mǫrk, ok hǫfðusk þar við um hríð; en stundum í bygðum.

Gizurr jarl samnar nú liði at sér. Hann sendir menn sína norðr um land til Skagafjarðar at kveðja lið upp; ok gaf landráða-sǫk þeim er eigi fóru; ok fór mart manna norðan, ok kom suðr yfir heiði. Gizurr jarl var þá riðinn austr um ár er Norðlendingar kómu suðr. Fundu þeir jarl á Rangár-vǫllum; hafði hann þá eigi minna lið en sex hundruð manna; var þá enn víða drepit fé á Rangár-vǫllum; ok galt margr óverðr þessa ófriðar ok ófagnaðar.

Þórðr Andrésson, ok hans félagar, vóru í fjǫllunum upp frá Þórs-mǫrk, sem fyrr var sagt. Þeim varð opt talat um hagi sína. Þórðr segir svá, at þeir brœðr hans ok aðrir vinir hans skyldu þat at marki hafa, at þá mundi hann feigr, ef hann trýði Gizuri jarli. Þat var eitt kveld er Þórðr ræddi um við Simon Þórhallsson fylgðar-mann sinn, at hann skyldi hrífa um hálsinn á sér; kvað þar klæja mjǫk. Símon gerði svá. Þórðr kvað hann eigi at gera þeim kláða.