Bókastaðir

Nökkuru síðarr reið Þorgils suðr til Borgarfjarðar Arnarvatz-heiði. Reið Egill ór Reykjaholti út í Saurbæ til Halldórs prestz. Rézk þat þá, at Ásbjörn skyldi fá Eyrnýjar. Kom Þorgils niðr boði í Reykjaholti; var þar veizla góð. Egill segir Þorgilsi, at þar vóru fimm Hrafns-menn, Óláfr bróðir hans ok menn með hónum; "Skaltú skipa Óláfi," segir Egill, "sem þú vilt." Þorgils svarar: "Hann skal vera vel kominn, ok sitja it næsta mér, þvíat vit Hrafn erum nú vel sáttir." Þat varð til nýlundu í veizlunni, at þar sem brauð var kastað á borð fyrir þá Þorgils ok Óláf, sá þeir blóð-dropa ný-blædda á einum hleifinum. Þótti þeim þetta undarlegt. Var þá leitað, ef nökkurr væri sárr nær, sá er blæddi, eðr hvaðan þat blóð væri komit, ok fundusk til þess engi líkendi. Reið Þorgils þaðan til Skálaholtz, ok þá gjafir at biskupi. Ok þaðan reið hann heim norðr. Var Ásbjörn nú kvángaðr; ok vóru þau um vetrinn á Miklabæ með Þorgilsi.

Um haustið kom Þorvarðr austan ór Fjörðum, ok settisk á Grund í bú þat er Steinvör hafði gefit hónum. Þorgils reið brátt norðr til Eyjafjarðar, þvíat hann hafði þar frá mörgu van-luktu gengit, þá er sendimaðr Sturlu kom til hans. Þeir Þorvarðr fundusk, ok kallaði Þorvarðr þá til héraðs í Eyjafirði eptir því sem Steinvör hafði hann til skipat. Þorgils vildi eigi héraðs láta; — "Hefir ek til þess konungs-skipan, ok já-orð bónda þeirra er byggja héraðit." Var ok þat svá, at bændr vildu Þorgilsi þjóna en eigi Þorvarði. Þeir fundusk nökkurum sinnum um haustið, ok féll með þeim heldr fálega; en ávalt stilltu þeir orðum; ok á öllum fundum var Þorgils fjölmennari, ok hafði meira styrk en Þorvarðr. Þat var enn á einum fundi, at menn fundu þat mest á Þorvarði, at hónum misþóknaðisk mjök; þótti hónum þrotin ván, at hann mundi nökkut fá af héraði. Þorvarðr hafði setið á fundinum á langbekk útan-verðum við horn-stafinn. Stóð hann þá upp, ok menn hans með hónum, ok gékk út ok mælti þetta: "Eigi munu vér eiga óvænna en horn-ván." Gengu þeir Þorvarðr þá til hesta sínna; ok riðu síðan. Ok er þeir vóru skamt komnir, stigu þeir af baki ok áðu. Lítlu síðarr riðu þeir Þorgils í brott, ok sendi Þorgils menn sína á ymsa vega í brott á bæi at örendum. Urðu þeir þá eigi margir eptir. Þat sá þeir þá er þeir Þorvarðr stigu á bak, at þeir snöri hestunum ok bölldruðusk, sem þeir væri óráðnir hvert þeir skyldi ríða. En af stundu riðu þeir í brott. Þeir Þorgils höfðu staðit á hlaðinu með vápnum sínum þar til er Þorvarðr reið í brott. Var Þorgils-mönnum inn mesti grunr á, at Þorvarðr mundi ætla at stefna at Þorgilsi, ef hónum þætti færi á vera. Þorgils bað þá þegja; "Ok vil ek slíkt eigi heyra." Reið Þorgils þá heim til Skagafjarðar, er hann hafði lokit örendum sínum. Sat hann þá heima fram um Jól, ok hafði veizlur miklar, ok Jóla-boð mikit. Bauð hann þá til sín mörgum stór-bóndum, ok gaf þeim stór-gjafir. Var þar þá in mesta rausn bæði [fyrir] sakir fjölmennis ok híbýla.

Þar á Miklabæ urðu margir fyrirburðir, ok víðar annars-staðar þar um hérað. Lét Þorgils því öllu á dreif drepa; ok þeim öngum uppi haldit; ok því ritum vér þar ekki af.

Eptir Jólin bjósk Þorgils at ríða norðr yfir, fyrst til Svarfaðardals ok þaðan norðr til Eyjafjarðar. Þessar ferðar löttu hann margir menn hans vinir; þvíat mörgum var uggr á hvé Þorvarðr mundi trúr; en Þorgils vildi þat eigi heyra; " Ætla ek eigi þat Þorvarði," segir hann, "at ek mun eigi ætla sjálfum mér." Þat vissi Þorgils at fundr var stefndr með þeim Þorvarði ok Hrafni vestr í Vatzdal; mælti Þorgils þat við ráða-menn heima þar, at þeir skyldu taka sem bezt við Þorvarði, ef hann kæmi þar, ok láta hónum til reiðu hesta-skipti, ok allan þann greiða er hann þyrfti at hafa. Ríðr Þorgils þá heiman; vóru þeir saman nær þrír tigir; var þat flest einvala-lið. Er eigi sagt frá ferð Þorgils fyrr en hann reið inn til Eyjafjarðar; ok fundusk þeir Þorvarðr, ok töluðu mart um héraðs-stjórn, ok um skipti sín; ok kom aldri allt ásamt með þeim öllu; enda urðu aldri þver-brot með þeim í talinu. Þóttisk Þorvarðr eiga Eyjafjörð; þótti varnað sér sæmðar ok sínum mönnum, ef hann næði því eigi. En Þorgils bauð hónum upp allar sveitir norðr frá Varð-gjá. Þorvarðr neitaði því; þótti sér ekki boðit... Maðr hét Pétr er bjó á Öngulsstöðum; hann hafði Þorvarðr látið hand-höggva; hann var vin Þorgils. Um þat talði hann á við Þorvarð; þóttu hónum til hafa verit lítlar sakir eðr öngar; kvað hann ok þat suma menn mæla, at Pétr hefði lítt notið frá hónum vináttu við sik. Gékk þat ok eigi til vegar; talðisk með slíku sundr með þeim, ok skilðusk heldr fálega. Þorvarðr ór Saurbæ var inn mesti vin nafna síns af bóndum í Eyjafirði; hafði Þorvarðr Þórarinsson jafnan tal við hann. Hann þótti vera nökkut óheill ok fllráðr. En er þeir Þorgils skilðu, reið Þorvarðr út með Eyjafirði; ok var þat orð á, at hann mundi fara til mótz við Hrafn. En er Þorgils var á leið kominn, reið Magnús Jónsson aptr til Þorgils, ok talaði við hann nökkur orð, ok spurði hvé brátt hann mundi vestr ríða. En hann leysti eigi ór því greiðlega. Hann spurði, hvert hann mundi um kveldit. En hann segir, at hann mundi ríða til Hrafna-gils. Þorgils bað þá fara spaklega vestr um sveitir. "En þá er þér komit á Miklabæ," segir hann, "takit þar hesta-skipti, ok slíkan greiða sem þér þurfit;" kvað hann sér þat mundu falla ósmátt við Þorvarð frænda sínn. Skildusk þeir at því; bað hvárr annan vel fara. Bergr Ámundason talaði um við Þorgils, at hann skyldi ríða til Munka-Þverár, "Þvíat mér leizk illa á Þorvarð, ok trúi ek hónum illa," segir hann. Þorgils brosti at ok mælti: "Ekki mun þat vera l ok mun ek ríða til mágs míns, sem ek hefi áðr ætlat." Bergr kvað hann ráða mundu; "En fúsari væra ek at ríða til Munka-Þverár."

Þorgils reið til Hrafna-gils; var hónum þar vel fagnat; skipaði hann mönnum sínum þar á bæi. Hónum var kostr á boðinn hvat til gamans skyldi hafa, sögur eðr danz, um kveldit. Hann spurði, hverjar sögur í vali væri. Hónum var sagt, at til væri saga Thomas Erkibiskups; ok kauss hann hana, þvíat hann elskaði hann framarr en aðra helga menn. Var þá lesin sagan, ok allt þar til er unnit var á Erkibiskupi í kirkjunni, ok höggin af hónum krúnan. Segja menn, at Þorgils hætti þá ok mælti: "Þat mundi vera all-fagr dauði." Lítlu síðarr sofnaði hann. Var þá hætt sögunni, ok búisk til borða. En er menn vóru mjök mettir, töluðu þeir Bergr ok Guðmundr bóndi at halda skyldi hest-vörð; en Þorgils kvað þess eigi þurfa mundu, ok kvazk öngan grun mundu hafa á Þorvarði frænda sínum. Fórsk þat ok fyrir, ok varð ekki af. Þorvarðr sendi þangat mann, er Halldórr hét, ok var kallaðr skraf; hann skyldi geyma at hurðir væri opnar, ef þeir Þorvarðr kæmi þar um nóttina; hann skyldi ok kunna at segja þeim, í hverri rekkju Þorgils hvíldi. En ef því brygði nökkut, at Þorgils riði sem ætlat var, þá skyldi Halldórr segja Þorvarði; ok svá ef nökkur væri varðhöld. En er Þorgils kom í hvílu, lá Halldórr á hvílu-stokki hjá hónum, ok talaði við hann lengi, allt þar til er Þorgils var sofnaðr. Gékk Halldórr þá, ok lauk upp hurðir.

En er þeir Þorvarðr ok Þorgils höfðu skilit, reið Þorvarðr út með firði. En er þeir kómu í gróf eina út í Skjaldar-vík, stigu þeir af baki. Tók Þorvarðr þá til orða: "Hér kemr at því sem mælt er, at" Hvert ker kann verða svá fullt at yfir gangi;" ok þat er at segja, at ek þoli eigi lengr at Þorgils siti yfir sæmðum mínum, svá at ek leita einkis í. Vil ek yðr kunnigt göra, at ek ætla at ríða at Þorgilsi í nótt, ok drepa hann, ef svá vill verða. Vil ek at menn geymi, ef færi verðr á, at bera þegar vápn á hann, ok vinna at því ógrunsamlega svá at hann kunni eigi frá tíðendum at segja; þvíat þá er allt sem unnit, ef hann er af ráðinn; megut þér svá til ætla at Þorgils er engi klekkingar-maðr. Nú ef nökkurr er sá hér, er mér vill eigi fylgja, segi hann til þessa nú." Þá mælti Jörundr gestr: "Þat kann ek frá mér at segja, at fyrir sakir míns herra Hákonar konungs, ok löguneytis við Þorgils, þá mun ek frá ríða; ok kalla þetta it mesta níðings-verk ok óráð, sem þér hafit með höndum." Þorvarðr mælti: "Eigi gengr þér drengskapr til þóttú ríðir frá." Hljópu þeir Þorvarðr þá á hesta sína, ok riðu allir með hónum, nema Jörundr gestr; hann hvarflaði þar eptir.

Nú ríðr Þorvarðr, ok hans félagar, þar til er þeir kómu til Hrafna-gils; fóru þeir heldr hljóðlega; ok kómu þar at opnum durum; gengu þegar inn með brugðnum vápnum. Fundu þeir Halldórr, ok segir hann þeim hvar Þorgils hvíldi. Magnús gékk at hvílunni; en Þorgils svaf ok horfði í lopt upp, ok var einn í rúminu. Segja menn at Magnús hjöggi til hans með öxi um þvera bring-spöluna. Hafa menn þar deilzk at, hvárt þat mundi einhlítt til bana eðr eigi. Vaknaði Þorgils við þat. Spratt hann þá upp, ok þreif ofan sverðit, er hékk hjá hvílunni, ok hjó þegar til Magnúss. Hann bjó í sundr stálhúfu-barðit svá at þegar gékk frá. Hjó hann þá hvert högg at öðru. Magnús hörvaði undan, ok féll á knéin. Í því gékk hjaltið af sverðinu it efra, ok brandrinn fram ór meðalkafla-umgerðinni. Var Þorgils nú vápnlauss; hljóp hann fram at Magnúsi, ok rak hann undir sik. Þeir Þorvarðr hljópu þá fram at í því; ok unnu á hónum, hverr sem við mátti komask. Þorgils spurði Þorvarð hvárt hann skyldi grið hafa. Þorvarðr mælti: "Hafa muntú nú slík sem þú mátt sjá." Þá mælti Þorvarðr, at þeir skyldi draga hann út. Tók Þorvarðr þá undir bróka-beltið, ok drógu þeir hann útar eptir skálanum. En er þeir kómu þar gegnt er Þórðr prestr hvíldi, þá mælti Þorgils: "Þórðr prestr, ek vilda gjarna skriptask við þik!" — ok rétti til hans höndina. Þórðr prestr spratt upp, ok vildi seilask í móti hónum, ok bað djöflana láta hann ná at skriptask. En þeir hrundu hónum í frá, ok hörfaði hann í frá, ok náði Þorgils eigi prestinum. Þorgils spurði þá hvar væri sínir menn. Þorvarðr mælti þá: "Þessa skaltú nú fyrir þína menn hafa." Ok er þeir kómu í útan-verðan skálann, lagði Þorvarðr hann með sverði. En er þeir kómu út í dyrrin, kvaddi Þorvarðr til þann mann, er Jón hét, ok var kallaðr usti, at vinna at hónum. Jón hjó í höfuðit, niðr við þreskildinum, af hjarn-skálina í hár-rótunum. Var Þorgils þá út dreginn. Gengu þeir Þorvarðr þá inn í skálann aptr. Tóku þeir þá Berg ok Ásbjörn, ok leiddu þá út. En þeir beiddu griða, ok fengu eigi; vóru þeir drepnir báðir. Halldórr skraf vá at Bergi; en at Ásbirni vá...; en aðrir menn fengu grið þeir sem með Þorgilsi höfðu verit. Síðan var þar mörgu stolit ok rænt.

Riðu þeir Þorvarðr um daginn upp á Grund. Þetta var Vincentius-messu-dag á Þriðja degi viku. Þat var í öndurða dagan er þeir Þorvarðr kómu. Um morguninn eptir kómu þeir menn Þorgils, er verit höfðu á öðrum bæjum um nóttina. Tóku þeir Guðmundr bóndi ok Guthormr Guthormsson líkama Þorgils. Þá var sent til Munka-Þverár, ok sögð ábóta tíðendin. Þótti öllum þessi tíðendi mikil ok ill. Fór hann þegar í móti líkinu, ok með hónum bræðr ok prestar. En er ábóti kom, var hónum sýndr líkami Þorgils, ok mörgum öðrum, ok sveipuðu. Nú hafa þeir svá sagt, er þar stóðu yfir, at Þorgils hafði tvau sár ins þriðja tigar, ok sjau ein af þeim höfðu blætt. Eitt af þessum var þat á hár-skálinni er af var höggin hausinum. Veittisk Þorgilsi þat, at hann hafði þvílíkt sár sem sagt var um kveldit, at inn heilagi Thomas Erkibiskup hafði særðr verit í kirkjunni í Cantia, ok Þorgilsi þótti um kveldit fagrlegast vera mundu at taka slíkan dauða. Lét ábóti þá sveipa líkit, ok segir svá, sem margir hafa heyrt, at hann kvazk engis mannz líkama hafa sét þekkilegra en Þorgils, þar sem sjá mátti fyrir sárum. Lét ábóti þá aka líkinu upp til Munka-Þverár, ok jarða þar sæmilega. Stóð þar margr maðr yfir með harmi miklum. Þorvarðr var mjök ópokkaðr af verki þessu um öll þau héruð sem Þorgils hafði yfir-sókn haft. Mæltisk þetta verk illa fyrir. Tala flestir menn er vissu, at eigi vissi nökkurn mann hafa launat verr ok ómannlegar en Þorvarðr slíka liðveizlu sem Þorgils hafði veitt hónum. Er nú lokit at segja frá Þorgilsi. Riðu fylgðar-menn Þorgils þá vestr til Skagafjarðar, ok spurðusk tíðendi þessi um allt land. Létu menn illa yfir þessum tíðendum, hvárt sem verit höfðu menn Þorgils eðr eigi. Víg Þorgils var, þá liðit var frá holdgan várs Herra Jesu Christi, M ára ok cc. lviii ár, xi kal. Febr., Vincentius-messu-dag djákns. Þorvarðr brauzk nú til héraðs af nýju, ok fékk ekki af héraði. Vildu bændr nú því síðr játask undir hann, sem öllum þótti hann nú verri maðr en áðr af verki þessu. Sat hann nú á Grund þat sem eptir var vetrarins.