Bókastaðir

Nǫkkuru síðarr reið Þorgils suðr til Borgarfjarðar Arnarvatns-heiði. Reið Egill ór Reykjaholti út í Saurbœ til Halldórs prests. Rézk þat þá, at Ásbjǫrn skyldi fá Eyrnýjar.

Kom Þorgils niðr boði í Reykjaholti; var þar veizla góð. Egill segir Þorgilsi, at þar vóru fimm Hrafns-menn, Óláfr bróðir hans ok menn með honum; "Skaltú skipa Óláfi," segir Egill, "sem þú vilt."

Þorgils svarar: "Hann skal vera vel kominn, ok sitja it næsta mér, þvíat vit Hrafn erum nú vel sáttir."

Þat varð til nýlundu í veizlunni, at þar sem brauð var kastat á borð fyrir þá Þorgils ok Óláf, sá þeir blóð-dropa ný-blædda á einum hleifinum. Þótti þeim þetta undarlegt. Var þá leitat, ef nǫkkurr væri sárr nær, sá er blœddi, eða hvaðan þat blóð væri komit, ok fundusk til þess engi líkendi.

Reið Þorgils þaðan til Skálaholts, ok þá gjafir at biskupi. Ok þaðan reið hann heim norðr. Var Ásbjǫrn nú kvángaðr; ok vóru þau um vetrinn á Miklabœ með Þorgilsi.

Um haustit kom Þorvarðr austan ór Fjǫrðum, ok settisk á Grund í bú þat er Steinvǫr hafði gefit honum. Þorgils reið brátt norðr til Eyjafjarðar, þvíat hann hafði þar frá mǫrgu van-luktu gengit, þá er sendimaðr Sturlu kom til hans. Þeir Þorvarðr fundusk, ok kallaði Þorvarðr þá til héraðs í Eyjafirði eptir því sem Steinvǫr hafði hann til skipat. Þorgils vildi eigi hérað láta; — "Hefi ek til þess konungs-skipan, ok já-orð bónda þeirra er byggja héraðit." Var ok þat svá, at bœndr vildu Þorgilsi þjóna en eigi Þorvarði.

Þeir fundusk nǫkkurum sinnum um haustit, ok féll með þeim heldr fálega; en ávalt stilltu þeir orðum; ok á ǫllum fundum var Þorgils fjǫlmennari, ok hafði meira styrk en Þorvarðr.

Þat var enn á einum fundi, at menn fundu þat mest á Þorvarði, at honum misþóknaðisk mjǫk; þótti honum þrotin ván, at hann mundi nǫkkut fá af héraði. Þorvarðr hafði setit á fundinum á langbekk útan-verðum við horn-stafinn. Stóð hann þá upp, ok menn hans með honum, ok gékk út ok mælti þetta: "Eigi munu vér eiga óvænna en horn-ván." Gengu þeir Þorvarðr þá til hesta sinna; ok riðu síðan. Ok er þeir vóru skamt komnir, stigu þeir af baki ok áðu.

Lítlu síðarr riðu þeir Þorgils í brott, ok sendi Þorgils menn sína á ymsa vega í brott á bœi at ørendum. Urðu þeir þá eigi margir eptir. Þat sá þeir þá er þeir Þorvarðr stigu á bak, at þeir snøri hestunum ok bǫlldruðusk, sem þeir væri óráðnir hvert þeir skyldi ríða. En af stundu riðu þeir í brott. Þeir Þorgils hǫfðu staðit á hlaðinu með vápnum sínum þar til er Þorvarðr reið í brott. Var Þorgils-mǫnnum inn mesti grunr á, at Þorvarðr mundi ætla at stefna at Þorgilsi, ef honum þœtti fœri á vera. Þorgils bað þá þegja; "Ok vil ek slíkt eigi heyra."

Reið Þorgils þá heim til Skagafjarðar, er hann hafði lokit ørendum sínum. Sat hann þá heima fram um Jól, ok hafði veizlur miklar, ok Jóla-boð mikit. Bauð hann þá til sín mǫrgum stór-bóndum, ok gaf þeim stór-gjafir. Var þar þá in mesta rausn bæði [fyrir] sakir fjǫlmennis ok híbýla.

Þar á Miklabœ urðu margir fyrirburðir, ok víðar annars-staðar þar um hérað. Lét Þorgils því ǫllu á dreif drepa; ok þeim øngum uppi haldit; ok því ritum vér þar ekki af.

Eptir Jólin bjósk Þorgils at ríða norðr yfir, fyrst til Svarfaðardals ok þaðan norðr til Eyjafjarðar. Þessar ferðar lǫttu hann margir menn hans vinir; þvíat mǫrgum var uggr á hvé Þorvarðr mundi trúr; en Þorgils vildi þat eigi heyra; "Ætla ek eigi þat Þorvarði," segir hann, "at ek mun eigi ætla sjálfum mér." Þat vissi Þorgils at fundr var stefndr með þeim Þorvarði ok Hrafni vestr í Vatnsdal; mælti Þorgils þat við ráða-menn heima þar, at þeir skyldu taka sem bezt við Þorvarði, ef hann kœmi þar, ok láta honum til reiðu hesta-skipti, ok allan þann greiða er hann þyrfti at hafa.

Ríðr Þorgils þá heiman; vóru þeir saman nær þrír tigir; var þat flest einvala-lið.

Er eigi sagt frá ferð Þorgils fyrr en hann reið inn til Eyjafjarðar; ok fundusk þeir Þorvarðr, ok tǫluðu mart um héraðs-stjórn, ok um skipti sín; ok kom aldri allt ásamt með þeim ǫllu; enda urðu aldri þver-brot með þeim í talinu. Þóttisk Þorvarðr eiga Eyjafjǫrð; þótti varnat sér sœmðar ok sínum mǫnnum, ef hann næði því eigi. En Þorgils bauð honum upp allar sveitir norðr frá Varð-gjá. Þorvarðr neitaði því; þótti sér ekki boðit...

Maðr hét Pétr er bjó á Ǫngulsstǫðum; hann hafði Þorvarðr látit hand-hǫggva; hann var vin Þorgils. Um þat talði hann á við Þorvarð; þóttu honum til hafa verit lítlar sakir eða øngar; kvað hann ok þat suma menn mæla, at Pétr hefði lítt notit frá honum vináttu við sik. Gékk þat ok eigi til vegar; talðisk með slíku sundr með þeim, ok skilðusk heldr fálega.

Þorvarðr ór Saurbœ var inn mesti vin nafna síns af bóndum í Eyjafirði; hafði Þorvarðr Þórarinsson jafnan tal við hann. Hann þótti vera nǫkkut óheill ok íllráðr.

En er þeir Þorgils skilðu, reið Þorvarðr út með Eyjafirði; ok var þat orð á, at hann mundi fara til móts við Hrafn.

En er Þorgils var á leið kominn, reið Magnús Jónsson aptr til Þorgils, ok talaði við hann nǫkkur orð, ok spurði hvé brátt hann mundi vestr ríða. En hann leysti eigi ór því greiðlega. Hann spurði, hvert hann mundi um kveldit. En hann segir, at hann mundi ríða til Hrafna-gils. Þorgils bað þá fara spaklega vestr um sveitir. "En þá er þér komit á Miklabœ," segir hann, "takit þar hesta-skipti, ok slíkan greiða sem þér þurfit;" kvað hann sér þat mundu falla ósmátt við Þorvarð frænda sinn. Skildusk þeir at því; bað hvárr annan vel fara.

Bergr Ámundason talaði um við Þorgils, at hann skyldi ríða til Munka-Þverár, "Þvíat mér leizk ílla á Þorvarð, ok trúi ek honum ílla," segir hann.

Þorgils brosti at ok mælti: "Ekki mun þat vera! ok mun ek ríða til mágs míns, sem ek hefi áðr ætlat."

Bergr kvað hann ráða mundu; "En fúsari væra ek at ríða til Munka-Þverár."

Þorgils reið til Hrafna-gils; var honum þar vel fagnat; skipaði hann mǫnnum sínum þar á bœi.

Honum var kostr á boðinn hvat til gamans skyldi hafa, sǫgur eða dans, um kveldit. Hann spurði, hverjar sǫgur í vali væri. Honum var sagt, at til væri saga Thomas Erkibiskups; ok kauss hann hana, þvíat hann elskaði hann framarr en aðra helga menn. Var þá lesin sagan, ok allt þar til er unnit var á Erkibiskupi í kirkjunni, ok hǫggin af honum krúnan. Segja menn, at Þorgils hætti þá ok mælti: "Þat mundi vera all-fagr dauði." Lítlu síðarr sofnaði hann. Var þá hætt sǫgunni, ok búisk til borða.

En er menn vóru mjǫk mettir, tǫluðu þeir Bergr ok Guðmundr bóndi at halda skyldi hest-vǫrð; en Þorgils kvað þess eigi þurfa mundu, ok kvazk øngan grun mundu hafa á Þorvarði frænda sínum. Fórsk þat ok fyrir, ok varð ekki af.

Þorvarðr sendi þangat mann, er Halldórr hét, ok var kallaðr skraf; hann skyldi geyma at hurðir væri opnar, ef þeir Þorvarðr kœmi þar um nóttina; hann skyldi ok kunna at segja þeim, í hverri rekkju Þorgils hvíldi. En ef því brygði nǫkkut, at Þorgils riði sem ætlat var, þá skyldi Halldórr segja Þorvarði; ok svá ef nǫkkur væri varðhǫld.

En er Þorgils kom í hvílu, lá Halldórr á hvílu-stokki hjá honum, ok talaði við hann lengi, allt þar til er Þorgils var sofnaðr. Gékk Halldórr þá, ok lauk upp hurðir.

En er þeir Þorvarðr ok Þorgils hǫfðu skilit, reið Þorvarðr út með firði. En er þeir kómu í gróf eina út í Skjaldar-vík, stigu þeir af baki.

Tók Þorvarðr þá til orða: "Hér kemr at því sem mælt er, at ‚Hvert ker kann verða svá fullt at yfir gangi;’ ok þat er at segja, at ek þoli eigi lengr at Þorgils siti yfir sœmðum mínum, svá at ek leita einkis í. Vil ek yðr kunnigt gera, at ek ætla at ríða at Þorgilsi í nótt, ok drepa hann, ef svá vill verða. Vil ek at menn geymi, ef fœri verðr á, at bera þegar vápn á hann, ok vinna at því ógrunsamlega svá at hann kunni eigi frá tíðendum at segja; þvíat þá er allt sem unnit, ef hann er af ráðinn; megut þér svá til ætla at Þorgils er engi klekkingar-maðr. Nú ef nǫkkurr er sá hér, er mér vill eigi fylgja, segi hann til þessa nú."

Þá mælti Jǫrundr gestr: "Þat kann ek frá mér at segja, at fyrir sakir míns herra Hákonar konungs, ok lǫguneytis við Þorgils, þá mun ek frá ríða; ok kalla þetta it mesta níðings-verk ok óráð, sem þér hafit með hǫndum."

Þorvarðr mælti: "Eigi gengr þér drengskapr til þóttú ríðir frá."

Hljópu þeir Þorvarðr þá á hesta sína, ok riðu allir með honum, nema Jǫrundr gestr; hann hvarflaði þar eptir.

Nú ríðr Þorvarðr, ok hans félagar, þar til er þeir kómu til Hrafna-gils; fóru þeir heldr hljóðlega; ok kómu þar at opnum durum; gengu þegar inn með brugðnum vápnum. Fundu þeir Halldórr, ok segir hann þeim hvar Þorgils hvíldi.

Magnús gékk at hvílunni; en Þorgils svaf ok horfði í lopt upp, ok var einn í rúminu. Segja menn at Magnús hjǫggi til hans með øxi um þvera bring-spǫluna. Hafa menn þar deilzk at, hvárt þat mundi einhlítt til bana eða eigi. Vaknaði Þorgils við þat. Spratt hann þá upp, ok þreif ofan sverðit, er hékk hjá hvílunni, ok hjó þegar til Magnúss. Hann bjó í sundr stálhúfu-barðit svá at þegar gékk frá. Hjó hann þá hvert hǫgg at ǫðru. Magnús hǫrvaði undan, ok féll á knéin. Í því gékk hjaltit af sverðinu it efra, ok hljóp þá brandrinn fram ór meðalkafla-umgerðinni. Var Þorgils nú vápnlauss; hljóp hann fram at Magnúsi, ok rak hann undir sik. Þeir Þorvarðr hljópu þá fram at í því; ok unnu á honum, hverr sem við mátti komask.

Þorgils spurði Þorvarð hvárt hann skyldi grið hafa.

Þorvarðr mælti: "Hafa muntú nú slík sem þú mátt sjá." Þá mælti Þorvarðr, at þeir skyldi draga hann út. Tók Þorvarðr þá undir bróka-beltit, ok drógu þeir hann útar eptir skálanum.

En er þeir kómu þar gegnt er Þórðr prestr hvíldi, þá mælti Þorgils: "Þórðr prestr, ek vilda gjarna skriptask við þik!" — ok rétti til hans hǫndina. Þórðr prestr spratt upp, ok vildi seilask í móti honum, ok bað djǫflana láta hann ná at skriptask. En þeir hrundu honum í frá, ok hǫrfaði hann í frá, ok náði Þorgils eigi prestinum. Þorgils spurði þá hvar væri sínir menn.

Þorvarðr mælti þá: "Þessa skaltú nú fyrir þína menn hafa."

Ok er þeir kómu í útan-verðan skálann, lagði Þorvarðr hann með sverði. En er þeir kómu út í dyrrin, kvaddi Þorvarðr til þann mann, er Jón hét, ok var kallaðr usti, at vinna at honum. Jón hjó í hǫfuðit, niðr við þreskildinum, af hjarn-skálina í hár-rótunum. Var Þorgils þá út dreginn.

Gengu þeir Þorvarðr þá inn í skálann aptr. Tóku þeir þá Berg ok Ásbjǫrn, ok leiddu þá út. En þeir beiddu griða, ok fengu eigi; vóru þeir drepnir báðir. Halldórr skraf vá at Bergi; en at Ásbirni vá...; en aðrir menn fengu grið þeir sem með Þorgilsi hǫfðu verit. Síðan var þar mǫrgu stolit ok rænt.

Riðu þeir Þorvarðr um daginn upp á Grund. Þetta var Vincentius-messu-dag á Þriðja degi viku. Þat var í ǫndurða dagan er þeir Þorvarðr kómu.

Um morguninn eptir kómu þeir menn Þorgils, er verit hǫfðu á ǫðrum bœjum um nóttina. Tóku þeir Guðmundr bóndi ok Guthormr Guthormsson líkama Þorgils. Þá var sent til Munka-Þverár, ok sǫgð ábóta tíðendin. Þótti ǫllum þessi tíðendi mikil ok íll. Fór hann þegar í móti líkinu, ok með honum brœðr ok prestar. En er ábóti kom, var honum sýndr líkami Þorgils, ok mǫrgum ǫðrum, ok sveipuðu.

Nú hafa þeir svá sagt, er þar stóðu yfir, at Þorgils hafði tvau sár ins þriðja tigar, ok sjau ein af þeim hǫfðu blœtt. Eitt af þessum var þat á hár-skálinni er af var hǫggin hausinum. Veittisk Þorgilsi þat, at hann hafði þvílíkt sár sem sagt var um kveldit, at inn heilagi Thomas Erkibiskup hafði særðr verit í kirkjunni í Cantia, ok Þorgilsi þótti um kveldit fagrlegast vera mundu at taka slíkan dauða. Lét ábóti þá sveipa líkit, ok segir svá, sem margir hafa heyrt, at hann kvazk engis manns líkama hafa sét þekkilegra en Þorgils, þar sem sjá mátti fyrir sárum. Lét ábóti þá aka líkinu upp til Munka-Þverár, ok jarða þar sæmilega. Stóð þar margr maðr yfir með harmi miklum.

Þorvarðr var mjǫk óþokkaðr af verki þessu um ǫll þau héruð sem Þorgils hafði yfir-sókn haft. Mæltisk þetta verk ílla fyrir. Tala flestir menn er vissu, at eigi vissi nǫkkurn mann hafa launat verr ok ómannlegar en Þorvarðr slíka liðveizlu sem Þorgils hafði veitt honum. Er nú lokit at segja frá Þorgilsi.

Riðu fylgðar-menn Þorgils þá vestr til Skagafjarðar, ok spurðusk tíðendi þessi um allt land. Létu menn ílla yfir þessum tíðendum, hvárt sem verit hǫfðu menn Þorgils eða eigi. Víg Þorgils var, þá liðit var frá holdgan várs Herra Jesu Christi, þúsund ára ok tvau hundruð fimm tigir ok átta ár, undecimo kal. Febr., Vincentius-messu-dag djákns.

Þorvarðr brauzk nú til héraðs af nýju, ok fékk ekki af héraði. Vildu bœndr nú því síðr játask undir hann, sem ǫllum þótti hann nú verri maðr en áðr af verki þessu. Sat hann nú á Grund þat sem eptir var vetrarins.