Bókastaðir

Oddr sendi menn Geisla-daginn ofan á Hafsteins-staði til Jórunnar Kálfs-dóttur er þar bjó, ok lét fala at henni naut nǫkkur til matar mǫnnum um kveldit. Þá var Frjádagr eptir. Jórunn sendi honum uxa rauðan fimm vetra gamlan; var hann drepinn ok étinn þegar um kveldit. Oddr lá í Almanna-stofu um nóttina, ok svá mart manna sem stofan tók við. Oddr svaf lítit um nóttina, ok sǫng lengi ok las psaltara sinn.

[Þeir] Hrafn ok Eyjólfr riðu með flokk sinn upp eptir ísinum; ok er þeir riðu útan at vellinum, reið Svarthǫfði í fyrra lagi Dufgusson, ok Jón járnbúkr, ok nǫkkurir menn með þeim. Hestr Svarthǫfða rasaði er hann reið at túngarðinum; ok stǫkk hann af baki, ok hljóp skjótt á hestinn fyrir aptan sǫðulinn, ok síðan reið hann heim í túnit. Einn maðr af liði Odds sá er Tosti hét, hafði farit til hesta um nóttina út á vǫllinn; hann varð fyrstr fyrir liði þeirra Eyjólfs. Sveinn Eyþjófsson lagði hann spjóti til bana.

Eptir þat riðu þeir heim á bœinn, ok hljópu af hestum millum kirkju-garðs ok úti-búrs þess er stóð út ok ofan frá branda-durum í túninu. Þeir gengu þá hljóðlega heim at branda-durum ok allir menn þeirra með dregluðum stálhúfum.

Kona hét Ǫngul-Þóra; hon varð fyrst vǫr við ófriðinn, ok gékk skjótt til stofunnar. Vóru þar þá margir menn vaknaðir, ok tǫluðu um með sér hvar norðr í sveitum þeir mundu finna þá Hrafn ok Eyjólf. Hon svaraði Þóra, [ok sagði,] at eigi mundi langt at leita þeirra, "Þvíat nǫkkurir menn kómu í túnit með dregluðum stálhúfum." Hljópu þeir Oddr þá upp skjótt, ok taka vápn sín, er þar hengu í stofunni, ok hljópu fram til úti-dura.

Eyjólfr ok Hrafn gengu at branda-durum ok fylgðar-manna sveit þeirra. Ásgrímr gékk at eldhúss-durum, ok Svarfdœlir með honum. Svarthǫfði Dufgusson at [enum] synnstum durum ok þeir Kvistungar. Jón járnbúkr hljóp fyrstr upp at durunum. Jón dúði spjótit inn í dyrnar ok spurði hvárt skolli væri inni.

Þeir Oddr hljópu nú í dyrrin, ok fylgðar-manna sveit hans með honum, ok mart annarra manna: Halla-geirr ok Sumarliði inn sterki, Eindriði Þormóðsson, Már Eyjólfsson, Hjálmr af Víðivǫllum, Einarr ór Hvammi Steingrímsson; — þessir eru nefndir með Oddi í branda-durum. Skipaði hann nú til varnar sínum mǫnnum. Þórir tottr ok sveit manna með honum, hljóp í eldhúsdyrr, ok varði þar. Steinólfr Þórarinsson, bróðir Odds, varði [in] synnstu dyrr, ok sveit manna með honum. Nú vǫrðu þeir hverir sem skipat var; en sóttu þar at hverir sem fyrr var sagt.

Teksk nú harðr bardagi. Veitti Oddr góða vǫrn, ok hans menn, mjǫk langa hríð; en sumir hlífðusk við mjǫk. Þá mundi þriðjungr nætr lifa er þeir tóku at berjask. Þrǫngt varð þeim Oddi í durunum, ok óhœgt vǫrn við at koma. Eyjólfr Þorsteinsson hljóp brátt upp á húsin, ok nǫkkurir menn með honum, ok rufu þakit; lǫgðu þar inn ok grýttu. Varð þeim Oddi þat skeini-samt. Urðu þá margir sárir, bæði af grjóti ok vápnum.

Þórir tottr veitti harða vǫrn um hríð; hann var í panzara øruggum ok stálhúfu Norœna á hǫfði, ok spjót mikit í hendi, ok lagði því bæði hart ok tíðum. Þórir var skamma hríð í durunum, ok støkkr hann út eldahúss-dyrrin, ok nǫkkurir menn með honum. Þórir komsk í kirkju. Eigi þykkjask menn séð hafa, hverju faraldi er hann komsk í kirkju. Með honum hljóp út Þórarinn grautnefr. Ok er hann kom ofan í kirkju-garðinn mælti hann: "Strauk hann yðr þar, grautnefr!" segir hann. Þá var kastat eptir honum buklara, ok kom í knés-bœtr honum, ok féll hann á bak aptr. Hljópu menn þá til af liði Eyjólfs ok drápu hann.

Þá var ok veginn Þórir rǫdd; þeir vóru báðir Fagraness-menn.

Ok er þeir [Þórir] vóru út gengnir, þá var gengit í eldhús-dyrrin; gékk þar inn Hrafn Oddsson ok sveit manna með honum. Þessir eru nefndir at með honum vóru: Óláfr Óláfsson var með honum, Guthormr kǫrtr, Auðunn Thomasson ok Snǫrtr bróðir hans, Ari Ingimundarson, Halldórr greppr ok Erlingr bróðir hans. Eggjaði Hrafn þá menn sína at þeir skyldu trúlega ryðja skálann, ef þeir kœmi í skálann. Þá var fyrir í skálanum Þorbjǫrn Þórólfsson af Ríp, ok var hann lagðr spjóti til bana.

Már Eyjólfsson var þá í skálanum; hann hljóp upp í stafn-rekkju við [inar] syðri skáladyrr, ok varðisk þaðan vel ok drengilega, svá at hans vǫrn hafa margir við brugðit, þeim er kunnast var. Hrafn hjó til hans ok í set-stokkinn, en Már hjó um þverar herðar Hrafni, er hann laut við, er hann vildi ná sverðinu ór stokkinum, ok varð hǫggit lítit, er honum var óhœgt til at hǫggva yfir bríkina, ok varð Hrafn ekki sárr. Már hljóp þá ór hvílunni fram, ok komsk í andyrit til Odds.

Þorbjǫrn Sælendingr Snorrason varði branda-dyrr með Oddi, ok var þá enn eigi eptir-bátr vaskra manna þar er karlmennsku skyldi fremja. Þorbjǫrn stóð í durunum hjá Oddi; hann var í panzara erma-lausum, ok hafði skjǫld fyrir sér í inni vinstri hendi, en vá með sverði inni hœgri hendi. Auðunn Thomasson Seldœll hjó með sverði til Þorbjarnar á hǫndina vinstri fyrir ofan ǫlnbogann; þat var mikill áverki, Auðunn mælti: "Skall þar einum!"

Þorbjǫrn svaraði: "Lítt var þat." En Þorbjǫrn hafði áðr vegit Þórarin bróður hans á Haugsness-fundi; en þó kenndi Auðunn eigi Þorbjǫrn. En Þorbjǫrn vissi gǫrla hverr á honum vann; sagði hann svá ok síðan, at hann var af honum maklegastr áverka at taka allra þeirra manna er þar vóru. Þeim Oddi varð þrǫngt mjǫk í anddurinu, rofin húsin yfir þeim, en sótt at þeim mjǫk harðfengilega ǫllum-megin.

Oddr mælti við menn sína, þá er honum vóru næstir, at þeir mundi út leita, "Mun ek hlaupa út fyrstr," segir hann, "en þér fylgit mér [vel]. Eru þá mǫrg góð at, ef vér komumsk á víðan vǫll; ok látum eigi stanga oss hér inni svá auvirðilega."

Margir hétu [góðu] at fylgja honum. Oddr hljóp út ór durunum. Hann hafði skjǫld ok sverð ok stálhúfu; hann var í grœnum kyrtli. Svá var sem kólfi skyti er hann hljóp út; komsk hann ok langt ofan frá durunum; skjǫldinn hafði hann yfir hǫfði sér, en sveiflaði sverðinu í hring um sik. Hann var manna fimastr við skjǫld ok sverð, allra þeirra manna er þá vóru á Íslandi. Már Eyjólfsson hljóp út eptir honum, ok komsk ofan í túnit hjá honum.

Ok er Oddr gat séð Má, mælti hann: "Þar ertú enn, góðr félagi!" segir hann. Skildi þá með þeim; ok var þá margr um einn. Már hrǫkk upp at vegginum, ok féll hann þar fyrir vápnum, ok var þó lítt sárr; skaut hann yfir sik skildinum, en krepti upp undir fœtrna; vóru honum þá grið gefin, ok "Bergr hverjum nǫkkut er eigi er feigr."

Nú er Oddi veitt atsókn af mǫrgum mǫnnum; ok kómu þeir lítt sárum á hann meðan hann stóð upp; hann hlífði sér með skildinum, en vá með sverðinu, ok sveiflaði því um sik. Hann varðisk svá frœknlega, at varla finnask dœmi til, at einn maðr hafi betr varizk svá lengi fyrir svá margra manna atsókn úti...

Eyjólfr Þorsteinsson var uppi á húsum; hann eggjaði mjǫk sína menn, ok sagði þat skǫmm [mikla] at þeir sóttu einn mann svá margir, "Eða hvar er Nikulás Þórarinsson." Íllugi svarta-kollr, sonr Jóns Markússonar, lagðisk til fóta Oddi, ok gerði hepting at. Féll Oddr þá.

Ok þá mælti hann: "Prests-fund vilda'g í Guðs nafni," segir hann. Þat heyrði Svarthǫfði Dufgusson, er hann sat á kirkju-stoðinni, ok margir aðrir. Var þá unnit á Oddi. Nikulás Þórarinsson hjó í hǫfuð honum, ok var þat bana-sár. Hallbjǫrn hali Jónsson vann ok á honum. Lét Oddr þar líf sitt við mikla hreysti ok drengskap. Þá var lýst nǫkkut er Oddr lézk. Eigi flettu þeir hann. Var þá skotit skildi yfir líkit þar í túninu.

Oddr var mikill maðr vexti; eigi mátti hann styrkjan kalla at afli, en þó var hann inn knásti, ok inn fimasti, ok bezt at íþróttum búinn, ok manna mjúkastr með Þorvarði bróður sínum ok Kolbeini. Oddr var ljós-jarpr á hár ok vel fallinn í andliti, blá-eygr, ok manna bezt á sik kominn, blíðr ok góðr við alþýðu, ok ǫrr af fé; manna var hann vápnfimastr; ok svá segir Þorvarðr bróðir hans, at þat var einskis manns fœri eins á Íslandi, at skipta vápnum við Odd; þótti ǫllum mǫnnum mestr skaði at honum þeim er hann var kunnastr.

Eirekr hét Austfirzkr maðr, er ljómi var kallaðr; hann var veginn í úti-búri því er stóð norðr frá branda-durum; var þar atsókn mikil um nóttina. Fleiri menn vóru þar særðir í úti-búrinu. Halla-geirr var mjǫk sárr, bæði í hǫfði ok annars-staðar. Brandr hét maðr hrúga; hann lagði hǫndina upp á þilit ina hœgri; þá var hǫggit á hǫndina, ok tók af fjóra fingr við þilinu allt uppi við hnefann; kenna flestir Hámundi Várbelg þann áverka.

Átta menn létusk í Geldingaholti með Oddi: Kollsveinn krǫbbungr, Þorbjǫrn Þórólfsson, Tosti, Þórarinn grautnefr, Þórir rǫdd. Tvá nefni ek eigi. Flestum mǫnnum vóru grið gefin þegar Oddr var fallinn. Oddr var nær hálf-þritøgr er hann féll. Menn Odds fluttu líkama hans upp til Seylu, ok grafinn þar síðan undir kirkju-garðinum, — en þó var engi grǫptr at þeirri kirkju, — ok svá langt inn undir kirkjugarðinn.

Þeir Hrafn ok Eyjólfr riðu norðr skjótlega, ok settusk enn á Grund; ok hǫfðu þar fjǫlmennt.

Nú fréttusk þessi tíðendi, fall Odds; ok þótti Þorvarði bróður hans mikill skaði ok mǫrgum ǫðrum, þó at þeir brœðr bæri eigi með ǫllu auðnu til samþykkis. Randalín Philippus dóttir, er Oddr hafði átt, hélt búi sínu á Valþjófs-stǫðum; óxu þar upp bǫrn þeirra Odds með henni: Guðmundr er gríss var kallaðr, ok Rikiza dóttir. Þau vóru bæði mannvænleg.

Nú leið vetrinn af hendi ok várit. Ekki hafði Þorvarðr mála-tilbúnað eptir Odd bróður sinn.

Þenna vetr er nú var frá sagt, ríðr Þorsteinn Arnórsson ok Finnr af Sámsstǫðum Miðvikudag í Efstu-viku út á Hitarnes. Bað Þorsteinn Þórð, at hann riði með þeim til Staðar at leita um sættir með þeim Þorgilsi. Riðu þeir nú til Staðar Skírdag. Leitaði Þórðr eptir við Þorgils ef hann vildi nǫkkura sœmð unna Þorsteini fyrir handar-hǫggit. Talði þat til, at hann hafði sótt á fund hans nær einn saman, ok þat annat at þá stóð yfir svá mikill miskunnar-tími sakir píningar várs Herra Jesu Christi. Ok var Þorgils heldr treglegr í fyrstu. En þó lauk svá, at þeir sættusk, ok skyldi Þorgils dœma. Sættusk þeir þá með fullu, ok var mællt fyrir trygðum. Þorgils gerði fimtán hundruð, ok féllu niðr sum fyrir gagn sakir; ok hét honum sínu vinfengi ok fulltingi.

Þorgils skarði ok Þorvarðr Þórarinsson vóru þri-menningar at frændsemi, ok því kom Þorvarði þat í hug, at leita þangat liðsinnis eða nǫkkurs trausts. Sendi hann þá menn austan um várit með bréfum til Staðar at leita eptir, ef hann vildi nǫkkurn kost á gera at veita honum lið at hefna Odds bróður hans, ok hann fengi fyrir víg hans fulla sœmð. "Vil ek þar eigi góz til spara."

Þorgils bar þetta mál fyrir Sturlu ok fyrir aðra vini sína. Rézk þat af, at Þorgils stakk eigi af um liðveizlu; en segir þat svá framt mundu ráðask er þeir fyndisk. En bað Þorvarð sjá fyrir fundi þeirra; "Vil ek hvergi af héraði ríða."

Þetta sumar fyrir Alþingi drógu þeir Hrafn ok Eyjólfr flokka saman ok fóru suðr til Borgarfjarðar; hǫfðu þeir frétt af, at menn hǫfðu farit í millum þeirra Þorvarðs ok Þorgils; settusk þeir þá í Borgarfjǫrð með flokkana, ok ætluðu at Þorgils skyldi eigi ná þingreið. Sneru þeir þá á hann fjándskap. Var þat ok svá, at Þorgils reið eigi til þings ok eigi Sturla; var þat þá mælt, at farit mundi at Þorgilsi, ok mundi hann sæta nǫkkurum afar-kostum. En ekki varð af því. Þá er þeir vissu at Þorvarðr reið eigi til þings, dreifðu þeir flokkum um. Riðu þeir Eyjólfr þá norðr til sveita, ok settu Nikulás til í Kalmanstungu ok Egil í Reykjaholti, at gera sér njósn ef þeir yrði við nǫkkurn ófrið varir, eða flokka-drátt.

Þenna tíma kom austan ór Fjǫrðum Magnús Jónsson, frændi Þorvarðs; hafði hann farit lítt með bygðum, en jafnan um nóttum; gékk því engi njósn af hans ferðum fyrr en hann kom til Staðar. Skoraði hann þá enn af nýju á Þorgils til liðveizlu fyrir hǫnd Þorvarðs. Segir hann þá, at Þorvarðr mundi á ferð kominn austan, ok vildi at þeir fyndisk á Margrétar-messu-dag á vestan-verðri Bláskóga-heiði, ok skyldi Þorgils vera svá fjǫlmennr, at þeir þœttisk fœrir þaðan hvert ráð er þeir vildu upp taka. Var Þorvarðr þá heitbundinn í því, at sú ein skyldi vera sætt þeirra í milli, Hrafns ok Eyjólfs, at Þorgils skyldi ná héraði í Skagafirði, svá at hann þyrfti eigi þá at ugga. Sturla var þá riðinn vestr til Staðarhóls at gera þar upp stofu, ok sendi Þorgils heima-mann sinn at hann kœmi vestan til fundar við þá Þorvarð, ok því betr er hann væri fjǫlmennari.

Magnús hafði komit til Rauðs-gils, er hann fór austr aptr, ok var hann þar kenndr. Hǫfðu þeir Nikulás ok Egill á þessu njósn; ok sǫgðu þeim Hrafni ok Eyjólfi, at þeim þótti ótrúlegt um ferðir Magnúss, en hǫfðu ønga sanna fregn af Þorvarði. Reið Hrafn þá norðan ok stefndi fund við Þorleif í ofanverðum Hrútafirði við fjǫll uppi. Kunni Þorleifr ekki annat at segja en allt væri fjándskapar-fullt af Þorvarði við þá. Þá mæltusk þeir þat við, at Þorleifr skyldi búinn til liðveizlu við þá Hrafn ok Eyjólf þegar þeir þyrfti nǫkkurs við. Hrafn reið þaðan til Sauðafells, ok spurði at Þorgils var at Stað, en Sturla at Staðarhóli; varð hann eigi annars varr en allt væri kyrt í sveitum. Reið Hrafn norðr eptir þetta, en Þorleifr var uppi í héraði ok sat þar fyrir fréttum.

Þorgils Bǫðvarsson lét stefna manna-mót fjǫlmennt at Miðsumars-helgi. Kom þar Einarr Halldórsson ok mikit fjǫlmenni. Kvaddi Þorgils þá menn til ferðar með sér; "Man ek ríða suðr undir Hraun til Kráks, ok til móts við Sturlu frænda minn." Kvaddi hann þá til þess er honum þóttu bezt til fœrir fyrir vápna-sakir. Urðu þeir saman nær sjau tigir manna; var þar inn fyrsti maðr Einarr Halldórsson, frændi hans, ok þar með bœndr aðrir eða bónda-synir. Riðu þeir þegar af manna-mótinu suðr yfir fjǫrur; ok grunuðu menn mjǫk, at nǫkkut mundi undir búa þessi ferð.

En er þeir kómu suðr af Sela-Lóni, þá sendi hann Glúm Hafliðason ok Bǫðvar Vermundarson á Hitarnes til Þórðar. Bað hann koma til sín upp undir Hraun áðr sól væri upp komin. Kómu þeir á Hitarnes um miðnætti; vóru þar allir menn í svefni. Þeir báru þegar upp ørendi sín er þeir kómu. Stóð Þórðr þá upp þegar, ok bjó sik. Þeir sǫgðu honum eigi fleira. Bjósk hann því af skyndingu mikilli ok hafði ønga brynju; en hafði hann ǫnnur vápn. Með honum reið Þorkell brennir.

Ok er þeir kómu undir Hraun var Þorgils eigi upp risinn. Ok er hann var klæddr, kallaði hann Þórð til máls við sik, ok segir, at hann ætlar at ríða suðr í hérað til móts við Sturlu frænda sinn. Átu þeir þar dagverð á ymsum bœjum, ok riðu síðan. En er þeir kómu á leið, þá spurði Þórðr at nýju at ferð Þorgils. Segir hann þá af it ljósasta. "Hefi ek spurt," segir hann, "at Þorleifr hafðisk við í héraði, ok skyldi halda njósnum fyrir þá Hrafn ok Eyjólf, ef Þorvarðr kœmi sunnan eða Þorgils útan." Þóttisk hann hafa var-goldit Þorleifi fyrir óþokka þann er hann hafði lýst við hann í Borgarfirði; ok svá fyrir þat er hann hafði ætlat at fara at Þorgilsi um sumarit með þeim Hrafni ok Eyjólfi.

Um sumarit hafði Hrafn látit ríða eptir Þórði, mági Þorgils; ok lýsti í því fjándskap við hann. En Þórðr setti undan vestr til Staðarhóls, er honum var eigi fœrt um Dali fyrir Hrafni. Átti Sturla þar annat bú; en annat hafði hann gǫrt í Hítardal um várit; ok hafði hann þat treglega fengit af Katli, ok þó nauðungar-laust. Sat Sturla um sumarit ymist á Staðarhóli eða í Hítardal.

Þetta vár urðu þeir sekir á Þórness-þingi, Gísli á Rauða-sandi ok synir hans. Deilðu þeir Seldœlir um bergtoll af Barðs-gnípu. Veitti Þorgils Seldœlum, frændum sínum, á þinginu; en þeir hétu honum í móti sínum styrk.

Ok er Þórðr kom á Staðarhól var þat til tíðenda, at Sturla stóð úti einn saman, ok vóru menn at, at kasta steinum í stofu-vegginn. Heilsaði Sturla honum ok spurði tíðenda, eða hvat hann vissi at segja frá þeim Hrafni ok Eyjólfi. Þórðr segir þat, at hann vissi þat til Hrafns, at hann var þá kominn til Staðar í Hrútafjǫrð, ok þeir Þorleifr ok Hrafn mundu finnask; ok Hrafn mundi ríða til Dala, ok vita hvat þeir Sturla ok Þorgils hefðisk at, eða hvé kyrrlegt honum þœtti vera í sveitum. Sturla kvezk sjá, at bjósk til ófriðar með þeim ǫllum. Þórðr barði því níðr. Sturla kvað ekki skipta hvat þeir segði frá, "því at nú í sumar mun barizk vera, ok munu eigi allir þaðan frá tíðendum segja." —

Maðr hét Helgi; hann var kallaðr keis, heima-maðr Sturlu; hann var lítill maðr ok auvirðilegr; hann kastaði torfi á stofu-vegginn. Honum þótti torfit borit at sér of-skjótt; var veggrinn hár, en hann ókrǫptugr, ok gékk honum ílla upp at kasta: "Ok vili þér sprengja mik," segir hann.

Sturla mælti: "Gefstú vel, fóstri! annat mun þér verða en þú springir af torf-kasti; ok muntú þó eigi eiga langt ólifat." Þat gékk svá eptir, at Helgi keis var drepinn annat sumar eptir á Staðarhóli þá er þeir Hrafn ok Ásgrímr sóttu Sturlu heim.

Þetta sumar sættusk Seldœlir ok Rauðsendir; ok var Gísli ok synir hans jafnan vinir Þorgils síðan.