Bókastaðir

Um haustit lítlu eptir Máríu-messu er Oddr var bann-sunginn samnar hann mǫnnum at sér, ok riðu út á Fagranes. Hann spyrr at biskup mundi þar vera ok vígja kirkju. Þat var Frjádag inn næsta fyrir Kross-messu, en hon var Mánadaginn eptir. Þessir menn fóru með Oddi: Steinólfr bróðir hans, Hallageirr, Þorgeirr kiðlingr, Ǫrnólfr Jónsson, Már Eyjólfsson, Halldórr galpin, Koðran Pálsson, Þórarinn grautnefr, Þórir rǫdd, — ok fór hann út fyrir á Fagranes á njósn, ok kvezk skyldu kaupa skreið til handa Bergþóri bónda ór Héraðsdal; grunaði hann engi maðr; — ok eru nú tíu menn. Einriði Kormaksson, Markús Guðmundarson, Eyjólfr steins-ungi, Hvápta-Kolr, Þórðr krǫbbungr, Ǫgmundr prjónn, Bangar-Oddr, tveir Ísleifs-synir. Þeir kómu í Fagranes, ok vóru á þriðja tigi manna.

Þá var biskup ok hans menn undir borðum, ok matr á borð borinn, en eigi til tekit. Þá bjó Brandr Þjóðólfsson á Fagranesi. Þeir gengu flestir í stofuna. Biskup bað í brott bera matinn; ok svá var gǫrt.

Þá tók Oddr til máls: "Því em ek hér kominn, herra," segir hann, "at ek vil at vit sættimsk. Vil ek þat bjóða af minni hendi at ríða af héraði ok mínir félagar, ef yðr þykkir svá betr; en þér heitið mér því í móti, at brennu-menn komi eigi á hérað svá at bóndum verði mein at."

Biskup kvezk þat eigi mega ábyrgjask. Oddr beiddisk sættar með nǫkkuru móti. Biskup bað Odd ríða af sveitum þessum ok austr til Fjarða, ok bœta Þorsteini rán þat, er Oddr rænti hann. Oddr kvazk eigi þat mundu gera; "Munu þér víst eigi einir ǫllu ráða."

Hvápta-Kolr segir svá, at biskup vildi þat eitt reyndar, at fara með þeim; "Er hann lítt arm-vitigr um flest; ok lítt harmaðir þú, er menn vóru inni brenndir á Flugumýri," segir hann.

Biskup segir: "Víst harma ek þat; ok þat harma ek ok at sál þín skal brenna í helvíti, ok vilt þú þat; því er verr."

Svá reigðisk talit sem þeir hǫfðu lengr talat. Þá gengu þeir at pallinum innarr, Oddr ok hans menn, ok lǫgðu hendr á biskup, Hvápta-Kolr ok Þórarinn graut-nefr. Oddr kvað þat ǫllum mǫnnum óráð skyldu at halda biskupi; en biskup hafði á sér sull, ok varð honum sárt við, er þeir tóku á honum. Þeir hǫfðu ønga viðtǫku er fyrir váru; því at øngir treystusk. Fór biskup þá út með þeim. Allir máttu þat sjá, at hann var mjǫk nauðigr. Sumir menn Odds gengu út ór stofunni, þegar þeir sá í hvat fór. Ǫgmundr prjónn ok Einriði Þormóðarson stigu á hesta sína ok riðu suðr á vǫllinn.

Var biskupi þá búinn hestr til reiðar. Þórarinn prestr kaggi fór með honum. Þeir riðu um nóttina upp á Flugumýri. Þeir Oddr fœrðu biskup upp í virkit, þat er Kolbeinn ungi hafði gera látit; vóru þar þá enn hús nǫkkur; var biskup í þeirra valdi nǫkkurar nætr.

Þessi tíðendi spurðusk brátt; sǫmnuðusk þá saman góðgjarnir menn, bæði Norœnir ok Íslendzkir. Ásbjǫrn Íllugason var fyrir Héraðs-mǫnnum; vóru þeir [alls] nær tvau hundruð manna. Oddr hafði þá mann-fátt. Fóru nú menn milli þeirra. Vóru Austmenn harðir í tillǫgum; vildu þeir berjask til biskups, ef hann væri eigi skjótt lauss látinn. Ásbjǫrn sendi Oddi orð leynilega, ok bað hann greiða til um þetta mál. Ok svá varð. Lézk Oddr þetta gera mundu sakir bónda í Skagafirði. Var biskup þá lauss látinn, ok fór hann heim til Hóla. Þessa stund, er biskup var eigi sjálfráði, vóru hvergi tíðir sungnar við tóni, ok hvergi hringt í hans biskups-sýslu.

Páll Kolbeinsson frá Stað, ok Hallr Þorsteinsson ór Glaumbœ, riðu frá búum sínum suðr um heiði. Var Páll um vetrinn með Birni Sæmundar syni á Velli, móður-bróður sínum. Hallr var í Odda með Sigríði systur sinni.

Oddr Þórarinsson reið bráðlega suðr yfir heiði, ok þeir menn með honum flestir, er með honum hǫfðu verit í Fagranesi. Fór hann þá í hríðinni til þess er hann kom austr í Fjǫrðu ok settisk á Valþjófs-staði, ok var lǫngum fálátr meðan hann var þar heima. Ekki er þess getit at þeir Þorvarðr brœðr fyndisk.

Nú er at segja frá þeim Eyjólfi Þorsteinssyni ok Hrafni Oddssyni; — þeim kom orðsending Heinreks biskups, at þeir kœmi norðr at frelsa hann af ánauð þessi, ok koma Oddi af héraði, þvíat hann þver-knýtti þat þann tíma er hann sendi þeim mann, Hrafni ok Eyjólfi, at hann mundi lauss vera, ok rekinn útan. Nú sendu þeir Hrafn ok Eyjólfr orð Þorgilsi, ok fundusk þeir á Eyri at Snorra; beiddu þeir hann norðr-ferðar með sér; en Þorgils lézk fara mundu, ef þeir ynni honum at sitja í Skagafirði. Ok því játtu þeir, ef þat væri samþykki biskups ok bónda; enda fengi þeir støkkt Oddi ór héraði eða drepit hann.

Þorgils sendi eptir Sturlu frænda sínum; ok brá hann þegar við, ok samnar mǫnnum. Hrafn sendi eptir Þorleifi; ok fóru Borgfirðingar með honum, ok hǫfðu mikinn flokk. Þar var ok Vigfúss Gunnsteinsson með Krókfirðinga, Einarr Þorvaldsson með Ísfirðinga, Seldœlir, ok synir Gísla af Rauða-sandi, Stranda-menn, ok Steingrímsfirðingar. Var þessi ferð um haustit eptir Máríu-messu ina síðari. Var á því orpit, at í flokki þessum mundi vera átta hundruð manna. Drógu þeir her þenna norðr um land.

En er þeir kómu í Vatnsdal, var þeim sagt, at biskup var látinn lauss, en Oddr riðinn af héraði, ok vissu menn þat þó ógǫrla; ok var eigi dreift flokkinum. Gékk svá sǫgn at Oddr mundi riðinn til Austfjarða.

Þorgils reið um kveldit á Auðkúlu-staði, en þeir riðu til Svínavatns, Einarr Halldórsson með sveit manna, ok var þeim þar vel fagnat. Þar bjó þá Kolþerna Einarsdóttir systir Kolbeins í Gríms-tungum. Þau Einarr ok Kolþerna vóru systra-bǫrn; vóru þeir saman fjórir tigir; hafði Þorgils mælt at þeir skildi vera til hlífðar við hana hvat sem at kynni bera.

Maðr hét Ari, son Smið-Skeggja; hann átti dóttur Kolþernu; hann reikaði á hlaðinu um kveldit.

Þá riðu þeir þar at Hrafn Oddsson ok Eyjólfr með flokk sinn. Eyjólfr hljóp af baki, ok mælti við fylgðar-menn sína: "Taki hann Ara, ok láti hann berja!" Hámundr Várbelgr varð skjótastr, ok fékk tekit hann, ok héllt honum; en fylgðar-menn Eyjólfs knylltu hann með keyrum.

Þá kom maðr inn ok segir, at Eyjólfr Þorsteinsson ok menn hans vóru komnir, ok hrǫkðu hann Ara mág húsfreyju, "Ok kostið þér, Einarr, ok dugit honum, ef þér megit!" Einarr spratt þá upp ok þeir félagar, ok tóku vápn þau er næst vóru hendi. Hljópu þeir þá út, Steinn Arnsteinsson ok Jón var skjótastr; hljóp hann undir hann Hámund, ok tók hann upp, ok keyrði niðr mikit fall; varð Ari þá lauss, ok hljóp inn. Eyjólfr kastaði eptir honum buklara ok kom á dyri-stafinn; vóru þeir Einarr þá komnir í dyrrin. Eyjólfr bað menn sína inn hlaupa ok taka hann Ara.

Einarr kvað honum þat mundu með kaupi at því sinni; "Hǫfum vir íllu heilli yðvarn flokk fylldan, ef venzla-menn várir skulu vera hrakðir í hǫndum oss; ok skulu vér vera hrakðir fleiri ef hann er."

Var nú staðar numit ok gengit eigi at. Þá reið Hrafn at í því; ok spurði hvat þeir ættisk við. En honum var sagt.

Þá mælti hann: "Ríðu vér, Eyjólfr! opt munu vér kost eiga at gera við Ara þat er vér viljum, þótt vit berimsk eigi við heima-menn okkra."

Síðan riðu þeir Ǫgmundr Ísólfsson ok þeir félagar þar at; þeir hǫfðu tekit hest frá Bjarna á Auðkúlu-stað. En Þorgils bað Þórð ríða til þeirra ok taka af þeim hestinn. Hann gerði svá, ok fœrði aptr á Auðkúlu-stað.

Riðu nú um kveldit allir flokkarnir norðr yfir Blǫndu, ok lágu þar um nóttina í sauða-húsum, en gerðu njósnar-menn í Vatns-skarð at vita þaðan sǫnn tíðendi. En er menn hǫfðu af hestum tekit, settusk menn niðr. Spurði Hrafn Þórð ef hann gengi við því, at hann hefði hrakt menn hans um daginn ok rænt. Þórðr kvazk við því ganga, at hann heimti hest Bjarna er þeir hǫfðu tekit. Hrafn kvað ófimlega stjórn mundu um flokka þessa, ef hverir skulu ræna aðra; "En vit þat víst, at þér skal skamt til meiri hrakningar." Brá honum ok því, at hann hefði staðit yfir vígi Valgarðs fóstrsonar síns, ok mǫrgu ǫðru; kvað ok maklegt, at hann fyndi sik fyrir. Þórðr kvazk eigi standa munda kyrr fyrir mǫnnum Hrafns ef þeir væri jafnliða; kvazk eigi vita at annat sinn mundi betr til fallit en nú.

Hrafn mælti: "Þú jafn-yrðir mik; en þér, Ǫgmundr, er ok ílla farit; ert manna íllgjarnastr, en þorir þá ekki er þú þarft til at taka."

Vigfúss mælti stundar-hátt: "Sittú, Ǫgmundr!"

Sturla mælti: "Eigi er þat ráð, Hrafn, at hrekja Þórð um þetta; var þetta annarra manna nauðsyn, er hann hefir mála-efni gǫrt. En ef þú lætr drepa Þórð mág várn, þá munu vér freista at vér komim í hel nǫkkurum mǫnnum fyrir þér." Skutusk þeir Hrafn ok Sturla á nǫkkurum orðum, ok þótti sinn veg hvárum.

Þorgils bað sína menn upp standa ok ganga brott; stóð Þorgils þá upp, ok Sturla, ok menn þeirra, ok gengu annan veg á túnit. Lǫgðusk þeir niðr með vápnum sínum ok klæðum. Þorgils lét nǫkkura menn vaka um nóttina.

En um morguninn snemma riðu allir flokkarnir til Bólstaðar-hlíðar; ok stigu menn af baki ok áðu; en hǫfðingjar gengu á tal. Gékk Þorgils tregr til; en þó fór hann; vóru þeir fjórir saman, Þórðr ok Einarr ok Bergr.

En er þeir settusk niðr spurði Hrafn: "Skulu allir þessir menn hér vera?"

Þorgils svaraði: "Vér skulum allir hér vera, eða allir brott ganga." Settusk þeir niðr, ok varð lítit at tali. En þat varð helzt ráðit, at þeir mundu ríða til Skagafjarðar, ok hafa þar héraðs-fund, Dróttinsdag.

Laugardag í Imbrudǫgum um haustit reið Hrafn ok Eyjólfr í Geldingaholt með sína flokka, ok Þorleifr með þeim. Þorgils ok Sturla riðu á Víðimýri. Vigfúss reið til Sæmundar-hlíðar; Guðlaugr Oddsson ok Seldœlir, Auðunn, ok Snǫrtr, í Glaumbœ. Þá sendu þeir Eyjólfr mann til Hóla, ok fundusk þeir biskup, Hrafn, ok Eyjólfr, niðri í Hegranesi.

Var fundr á Mánadaginn á Hestaþings-hamri; kómu þar þá allir þessir flokkar, ok mart héraðsfólk. Þar kom Heinrekr biskup. Þorgils skarði fór til tals við biskup, ok tǫluðu tveir skamma hríð.

Ok þá stóð Þorgils upp ok segir alþýðu í hávaða, at honum þótti eigi efnt við sik þat sem honum var heitit, at hann skyldi setjask í Skagafjǫrð. Hrafn spurði hverjum hann vildi kenna þat mest. "Eyjólfi," segir Þorgils, "hversu sem enn fara skipti vár."

Eptir þetta var eytt flokkinum; reið Þorleifr suðr, en Vigfúss ok Einarr vestr, Hrafn ok Eyjólfr norðr til Eyjafjarðar, ok svá... Sturla ok Þorgils riðu norðr til Gása til kaupa ok bráðlega vestr aptr.

En er Þorgils reið norðan, sendi hann Þórð til Ásbjarnar, ok vildi vita hvern styrk hann skyldi þar eiga, ef hann leitaði aptr til héraðs. Fannsk Þórði þat í svǫrum Ásbjarnar, at hann tók á ǫllu hræddr; en kallaði þat þó næst sínu skapi at þjóna Þorgilsi; sagði ok ekki vita drauma sína ef Þorgils yrði eigi hǫfðingi yfir Skagafirði nǫkkura hríð. En kvazk þat ráð á leggja, at Þorgils sæi um hérað í Skagafirði þenna vetr, ok sjá svá fyrst fyrir hverju rýmði; ok kallaði sér svá hug um segja, at mikil breytni mundi á verða þenna vetr. En þó lauk svá, at Ásbjǫrn hét slíkum hlutum ok styrk sem hann beiddi ok hann mætti sér við koma, þó at hann leitaði síðan aptr til héraðs. Reið Þorgils þá heim til Staðar ok sat um kyrt.

Þeir Hrafn ok Eyjólfr settusk á Grund í Eyjafirði. Brátt reið Ásgrímr ok [þeir] Eyjólfr [brœðr] norðr yfir Vǫðla-heiði. Sneri Eyjólfr með fimtán menn til Reykjardals á Helga-staði. Þeir tóku þar Halldór galpin um morguninn í baðstofu, ok drápu hann. En þeir Ásgrímr tíu saman riðu til Laxárdals til Þverár, ok tóku þar Jón son Eyjólfs prests Svalberðings, ok tóku hǫnd af honum, því at hann var frændi Gizurar, ok verit í ferðum með honum. Riðu síðan aptr til Eyjafjarðar á Grund, ok fluttu þangat fǫng at sér. Þeir vóru stundum um vetrinn á Mǫðruvǫllum í Hǫrgárdal at búi Eyjólfs, ok vóru heldr óspakir um vetrinn. Fóru þá menn milli þeirra Heinreks biskups um vetrinn jafnan. Fór allt vingjarnlega með þeim.

Oddr Þórarinsson fór af Valþjófs-stað þenna vetr þegar fyrir Jóla-fǫstu, ok fór allt it syðra; ok kom at Jólum í Haukadal til Þóris totts; ok var þar við þeim vel tekit.

Þaðan fóru þeir Þórir fimta dag Jóla með þrjá tigi manna norðr á fjall. Þá gerði á harða veðráttu ok hríðir á fjallinu; ok inn sjaunda dag Jóla hǫfðu þeir hríð mikla. Tók þá liðit at dasask mjǫk. Þorgeirr kiðlingr lagðisk þá fyrir, ok kómusk þeir eigi með hann. Dó hann suðr frá Hvinverja-dal — Guðrún var móðir hans, dóttir Álfeiðar Tumadóttur; — var hann þar kasaðr. Oddr bargsk vel á fjallinu, ok gaf mǫrgum mǫnnum líf ok limu, ok lypti á bak fólkinu í fjúkinu ok í ófœrðinni, er eigi urðu sjálf-bjarga. Þeir kómu í Hvinverja-dal, ok vóru þar um nóttina fyrir inn Átta dag. Um daginn eptir fóru þeir ór Hvinverja-dal; var þá veðr nǫkkuru léttara. Ok er þeir vóru skamt komnir frá Hvinverja-dal þá kom hræ-ljós á spjót þeirra gǫrvallra; ok var þat lengi dags.

Tíunda dag Jóla kómu þeir síð um kveldit ofan í Svartár-dal; vóru þá margir mjǫk þrekaðir af kulða. Þar skiptusk þeir á bœi í dalnum, ok hvíldusk þar tvær nætr. Þaðan fóru þeir [inn] Tólfta dag Jóla ofan í Bólstaðar-hlíð til Þorvarðs Árnasonar. Þrettánda dag Jóla riðu þeir til Skagafjarðar, ok var Oddr á Víðimýri, Þórir tottr á Reykjahóli.

Sendi Oddr þá boð um hérað, ok lét menn upp kveðja; kómu brátt menn til hans [drjúgum]. Fór Oddr með flokkinum ofan í Geldinga-holt; ok var þar lítit skort viku. Var þá hǫggvit bú Kolfinnu húsfreyju ok étit meðan vanzk. Þá kom lið til Odds, ok var mart lauslegt. Fóru margir heim um kveldum þeir er heimili áttu skamt þaðan.

Ásbjǫrn Íllugason kom til móts við Odd í Geldinga-holt með sveit manna, ok gerði sik glaðan við Odd í liðveizlu. En Ásbjǫrn var þó fyrir austan Vǫtn með sveit sína; kvazk þar vera mundu þar til er þeir væri búnir at ríða norðr á sveitir; þvíat Oddr ætlaði norðr at þeim Eyjólfi þegar hann þóttisk búinn. Fljóta-menn kómu útan til móts við Odd Einarr ór Hvammi Steingrímsson ok þeir tíu saman.

Eyjólfr ok þeir Hrafn sátu á Grund með sveit sína. Þá gengu njósnir um ferð Odds. Sendu þeir menn út í Svarfaðardal í liðs-samnað. Þorgils Hjaltason frá Urðum ok þeir tólf saman fóru inn til Eyjafjarðar til móts við þá Eyjólf ok Hrafn; þeir fengu nær átta tigi manna. Guthormr kǫrtr kvað þá vísu, er þeir bjoggusk til ferðar; hann var þá með Hrafni, frænda sínum: —

Þeir riðu [út] til Hǫrgárdals um kveldit af Grund; reið Eyjólfr á Mǫðruvǫllu, en Hrafn í Fornhaga.

Þá dreymði Hrafn um nóttina, at hann þóttisk úti vera þar í Fornhaga. Maðr gékk at honum mikill. Hrafn þóttisk spyrja hverr hann væri. Hann kvazk Hǫskuldr heita. Hrafn spurði, hversu fara mundi með þeim Oddi mála-ferlin. Hann svarar: "Svá sem glíman mun fara með okkr." Þessi maðr rann á Hrafn; ok þóttisk hann í fyrstu forviða verða; en þess at fastari þóttisk hann fyrir verða sem þeir hǫfðu lengr at gengizk; ok Hǫskuldr hrǫkk allr fyrir um þat er lauk. Þá vaknaði Hrafn ok segir Guthormi kǫrt drauminn.

Guthormr mælti: "Hvárt þótti þér hann seint leiða nafn sitt eða skjótt?"

"Víst heldr seint," segir Hrafn.

"Þá kalla ek hann Haust-skuld," segir Guthormr, "ok munu vit nú gjalda Oddi haust-skuld er hann tók á hausti Heinrek biskup, ok fé Þorsteins bónda í Hvammi; ok þat hefir hann sagt, at svá mundi fara með oss Oddi sem glíman fór með ykkr. Eigi kann ek ǫðruvís at ráða þenna draum."

"Líklega er upp tekit," segir Hrafn.

Sjaunda dag frá Þrettánda degi riðu þeir upp um Hǫrgárdal, ok átu mat í ofanverðri bygð. Þeir riðu til Hjaltadals-heiðar. Ok er þeir kómu upp á heiðina, kendi at lit brá. Hrafnar tveir flugu með þeim um alla heiðina. Hrafn kvað sér þat vel líka, er nafnar hans vóru með þeim í sinni. Þá kvað Þorvarðr tréfótr vísu þessa: —

"Er þat sannast sem mælt er, at ‚Á mǫrgu henda spakir menn mið.’"

Góðu áttu þeir fœrð um heiðina, ok svá um héruðin; bar því skjótt yfir ferð þeirra. Var liðit vel búit, en formenninir einharðir ok skeleggir um allt þar er þeir vildu at hafa. Tóku þeir þá á reið mikilli. En er þeir kómu ofan í dalinn, áðu þeir lítla stund áðr þeir riðu upp eptir héraðinu; var allgott at ríða upp eptir ísinum; þeir kómu nǫkkurir í Ás í Hegranes, ok hǫfðu sanna frétt, at Oddr var í Geldinga-holti, ok á ǫðru hundraði manna með honum; ok þá lið hans hér ok hvar um héraðit.