Bókastaðir

Brandr ábóti sendi menn sunnan til Þorgils, at hann skildi fara norðr til Hóla at sækja skript sína til Heinreks biskups. Reið Þorgils norðr fyrir Jóla-fǫstu. Hann fann Gizur á Flugumýri, ok gerði hann it mesta létta-bragð á sér. Reið Þorgils til Hóla; ok skriptaði biskup honum fyrir víg Valgarðar; ok fór með þeim vel ok vingjarnlega. En er Þorgils reið aptr, fundusk þeir Gizurr á Flugumýri ok reið hann með Þorgilsi í Vatns-skarð. Tǫluðu þeir mart, ok féll með þeim álitlega, en þó ekki með fullum trúnaði. Skildusk þeir skipulega. Reið Þorgils til Staðar; ok sat heima um kyrt þann vetr.

Gizurr Þorvaldsson sat í Ási um vetrinn, sem fyrr var ritat; ok bar vel af sér sína harma, ok var kátr um vetrinn við menn sína ok vini er til hans kómu. Hann var mikill borði, ok lét lítt á sér finna þat er at hǫndum hafði borit. Ok aldri bar honum þá hluti til handa, í ófriði eða ǫðrum mann-raunum, at honum stœði þat nǫkkut fyrir mál-snilli eða mál-svefni.

Um vetrinn eptir Jól reið Gizurr vestr um heiði; ok brá á því, at hann mundi ríða vestr til Miðfjarðar. En hann reið eigi lengra en á Auðkúlu-stað til Bjarna bónda. Hann reið skjótt vestan, ok samnaði mǫnnum at sér skjótlega. Þat spurðu brennu-menn er hann reið vestr, ok hǫfðu engi varðhǫld á sér. Gizurr ætlaði norðr at brennu-mǫnnum, sem hann gerði. Þótti honum eigi haldizk hafa viðmæli þeirra um vistafar brennu-manna. Kolbeinn grǫn var annat skeið í Eyjafirði með Guðnýju Mána-dóttur í Gnúpufelli.

Þessir menn vóru nefndir með Gizuri, — heima-menn hans, Ásbjǫrn Íllugason var þá með honum, ok Grýlu-Brandr fylgðar maðr hans, ok Þorleifr hreimr systur-son hans, Páll Hvalnesingr, Guðmundr ofsi, Markús Marðarson, Guthormr Guthormsson, Eyjólfr Þorleifsson, Óláfr gestr, Prest-Jóan, Ǫgmundr vandræða-mágr, Ormr upp-spretta, Þórarinn graut-nefr. Þá vóru bœndr ór Héraði, — Geirr auðgi Þorvaldsson, Snorri bróðir hans, Hjálmr af Víðivǫllum; þrír Gellis-synir: Arnoddr, Þrándr, Grímr; Ǫrnólfr af Þverá, Einarr Faxi. Sex menn fóru ins sétta tigar.

Nú ríðr Gizurr með sínum flokki norðr Ǫxnadals-heiði Laugar-nátt fyrir Páls-messu, en hon var Dróttins-dag eptir. Þeir kómu á Bakka er skamt var frá dagsetri. Þá nótt fyrstu lá Jón inni í skála ok þeir Ljótr son hans, en áðr hǫfðu þeir legit í kirkju þar til. En þeir brutu upp hurðina menn Gizurar, ok gengu inn ok tendroðu ljós. Jón hljóp upp á þver-tré í skálanum. Ormr upp-spretta lagði spjóti upp til hans. Féll hann þá ofan, ok bað Guð gæta sín ok helgan Jón postula, kirkju-dróttinn sinn. Ormr vá hann. Ljótr fannsk eigi, ok gaf honum þat líf. Ásbjǫrn Íllugason skaut honum undan, frændi hans.

Eptir þat riðu þeir í brott ofan eptir dal. Ok er þeir kómu gegnt Ǫxnahóli, rœddi Gizurr um at hann mundi koma þar ok finna Einar. Sneru þeir þá þangat við þrjá tigi manna; kómu þar á óvart ok brutu upp hurðir. Einarr hljóp upp er hann heyrði brestinn ok gat fengit vápn sín. Hann lá í lokhvílu, ok varðisk þaðan um hríð vel ok drengilega. Í því var hann tekinn ok út leiddr. Óláfr gestr vá hann. Braut riðu þeir af Ǫxnahóli, ok fundusk þar niðri á eyrunum um nóttina. Frost-viðri var á um nóttina ok kalt veðr.

Þeir riðu nú þar til er þeir kómu á Mǫðruvǫllu. Þar vóru fyrir þrír brennu-menn, Andrés Brandsson, Ófeigr Eireksson, Þorgils Sveinsson; þeir lágu í skemmu norðr frá húsum. Brotin var upp skemman; var Ófeigr tekinn ok leiddr út; Ǫgmundr vandræða-mágr vá at honum. Andrés komsk út hjá þeim ok ætlaði til kirkju. Einarr faxi tók hann, ok ætlaði at fylgja honum til kirkjunnar. Tóku þeir hann í hǫndum Einari, ok var hann hǫggvinn; margir unnu á honum. Þorgils komsk ór skemmunni ok innar í almanna-stofu, ok varðisk vel ok drengilega; margir sóttu þeir at honum, Páll Þorsteinsson, Þorleifr hreimr; varð hann handtekinn. Mart fólk lá í stofunni, ok flest konur. Þorgils mælti áðr þeir leiddu hann fram [ór stufunni]: "Lifit, konur, vel í stofunni ok heilar!" En er hann kom út, vá Uppsprettu-Ormr hann.

Gizurr sendi nǫkkura menn út á Hallgils-staði, — þat er it næsta Mǫðruvǫllum; þar átti Hámundr Várbelgr bú. Gizurr mælti at þeir mundu drepa hann. Þangat fóru menn tíu eða tólf. Þeir tóku hús á mǫnnum, ok brutu upp hurð. Kollsveinn krǫbbungr var á húsum uppi ok á baðstofu, ok horfði forviðris, ok komsk Hámundr þar út at baki honum um baðstofu-glugg í skyrtu einni ok línbrókum; ok komsk til næsta bœjar, ok var þar fólginn. Dró hann svá undan; ok var kalinn á fótum. Þat var í ǫndverða dagan.

Þeir Gizurr riðu af Mǫðruvǫllum; þeir átu dagverð í Hlíð; sumir at Gríms Einars sonar skeggs, sumir á ǫðrum bœjum.

Þaðan riðu þeir upp eptir Eyjafirði. Þá kom í móti þeim á Eyrarlandi, Eyjólfr andvaka, er Grímr hafði sent á njósn, ok sagði hann Gizuri at Kolbeinn grǫn var uppi í Eyjafirði ok skǫmmu norðan kominn af Grenjaðar-stǫðum. Gizuri var reikunar-samt í orðum áðr hann spurði þetta; ok þótti þat eina fyrir hafa orðit er lítil hefnd var í. Þeir riðu nú til þess er þeir kómu gegnt Hrafnagilslaugu. Gizurr bað nǫkkura menn sína snúa til laugarinnar, ok vita hvat þar væri. Viku þangat af tíu menn. At lauginni, var einn brennu-maðr, ok konur nǫkkurar, Ásmundr af Bringu. Konur lágu á honum ofan; ok grunaði þá ekki um þat, ok riðu upp eptir ánni; ok er þeir kómu gegnt Hrafnagili, gékk Guðmundr bóndi ofan til þeirra ok bauð Gizuri þar at vera. Gizurr þakkaði honum boðit, en kvazk ríða mundu lengra, ok tǫluðu þeir Gizurr mjǫk langa stund.

Svá er sagt at Gizurr reið svart-blesóttum hesti þá er þeir riðu upp eptir Eyjafirði; hann var vápnaðr vel, ok í blári kápu; vóru loðnir kálfskinns-skúar á fótum, þvíat frost var mikit ok kulði. Þá hafði hann sanna frétt af at Kolbeinn grǫn var í Eyjafirði.

Nǫkkurir menn hans riðu fyrir á Espihól; skyldi þar leika um daginn, Ǫrnólfr Jónsson ok þeir fimm saman; var þeim svarat skotyrðum er þeir kómu á bœinn. Leika skyldi á Mǫðruvǫllum um daginn; þar kom til leiks Þorvaldr Sveinsson brennu-maðr einn, ok kvað betr mundu leikit á Espihóli; ok þangat fór hann um daginn.

Nú kom flokkr Gizurar í tún. Þórðr bóndi Ormsson gékk út, ok heilsaði Gizuri, ok tók í tauma hestsins, ok leiddi undir honum suðr eptir túni. Gizurr bað hann ekki leiða hest undir sér; bað alla menn af baki stíga ok rannsaka bœinn; var svá gǫrt, at allir menn stigu af hestum sínum. Gizurr var úti ok allr flokkrinn, nema tíu einir gengu inn. Þorleifr hreimr ok Jón prestr. Kolbeinn grǫn var þar fyrir, ok hafði séð flokkinn, sem ván var at, ok vildi hann eigi í kirkjuna; var hann þá kominn í stofu, ok stóð undir tjaldi. Prest-Jóan sá at grœnt kyrtils-blað kom undan tjaldinu; var hann þá tekinn ok út leiddr. Kolbeinn beiddi prests-fundar; en þeir gáfu at því øngan gaum; þótti þeim þar "Fangs ván at frekum ulfi" er þann var, ef nǫkkut undanbragð yrði.

Ok er Gizurr sá Kolbein, brá hann sverðinu Brynju-bít, ok þótti eigi svá skjótt á honum unnit sem hann vildi; ok spurði, hví þeir væri nú svá handlatir. Þá hjó Prest-Jóan til Kolbeins; kom þat í hǫfuðit, ok varð þat mikill áverki, ok féll hann eigi. Kolbeinn greip til mannanna drjúgum ok kippir fast, er maðrinn var ǫflugr, ok lagði nær at hann mundi kippa sumum undir hǫggin. Unnu þeir þá margir á Kolbeini, ok féll hann eigi. Þá hjó Prest-Jóan annat hǫgg í hǫfuð Kolbeini, ok gékk þat sár ofan í ennit. Þá féll hann á knéin bæði upp við vegginn norðr frá brandadurum; ok þar vágu þeir hann, ok varð við all-hraustlega sitt líflát.

Þorvaldr Sveinsson var úti í túni, ok vissu Gizurar-menn eigi hverr þar var. Gizurr spurði: "Hverr er sá inn lauslegi er þar reikar um túnit?" Ok er Þorvaldr heyrði orð Gizurar, brá hann við, ok vildi hlaupa til kirkju; en á kirkju-stéttinni stóð Geirr auðgi. Þorvaldr brá sverði, ok vildi leggja til hans; en lagit kom í lær Þorbirni Sælendingi fǫru-naut þeirra sjálfra; var þat mikill áverki. Þorvaldr varð tekinn, ok vá Ǫgmundr hann vandræða-mágr.

Eptir þat riðu þeir Gizurr á brott; ok reið allr flokkrinn í Saurbœ um kveldit til Þorvarðar. Þá gékk nǫkkur njósn til þeirra Eyjólfs á Grenjaðar-staði; kǫlluðu þeir þetta sættar-rof, ok leituðu at forða sér; ok ríða upp Laxárdal ok til Mývatns; ætluðu þeir at Gizurr mundi norðr á snúa; en Gizurr reið þegar vestr aptr til Skagafjarðar. Þá kvað hann vísu:

Páll Þorsteinsson kvað þá vísu:

Gizurr settisk í Ási með sveit sína; en sumir bœndr fóru heim. Ok er Heinrekr biskup spurði þessi tíðendi, lýsti hann stórmælum yfir Gizuri ok þeim mǫnnum ǫllum er þessa ferð fóru með honum; kvað hann þá vera griðníðinga; gengit á grið ok gǫrvar sættir. Eigi skyldi hringja né syngja svá at þeir væri hjá.

Bráðlega eptir víg þessi reið Gizurr við nǫkkura menn vestr til Langadals í Geita-skarð til Gunnars Klængssonar; ok tók til sín Ingibjǫrgu Gunnars dóttur til frillu, ok unni henni mikit brátt. Hon var rǫskleg kona ok góð viðfangs fyrir margra hluta sakir; fór hon heim í Ás með honum.

Þá var fátt með þeim Heinreki biskupi ok Gizuri; varð þeim mart til; hafði biskup harðmæli mikil til Gizurar um víg þessi. Gizuri þótti biskup halda ríkt brennumenn. Reið hann þá suðr til sveita á Fǫstunni ok flest þeirra manna er til víganna vóru með honum um vetrinn. Hann var í Kallaðarnesi er þeir kómu suðr.

Hrafn Oddsson var austr í Skarði þenna vetr sem fyrr er ritat með Andrési Sæmundar syni, mági sínum, við sjau menn; veitti Andrés honum vel. Þórðr Andrésson átti þá bú á Vǫllum, ok var vinátta þeirra mikil með mágsemð. Þá fóru orð miðli þeirra Gizurar ok Hrafns at þeir mundu finnask á Fǫstunni er á liði. Tóku hvárir-tveggju því líklega.

Þenna vetr, er Gizurr var suðr farinn, kom austan ór Fjǫrðum til móts við Eyjólf Þorsteinsson, Þorvarðr Þórarinsson með sveit manna; ok segir, at honum mislíkaði mjǫk dráp Kolbeins, er hann var heima-maðr hans um vetrinn, þótt hann væri skamma hríð. Þeir Þorvarðr ok Eyjólfr fóru þá vestr á sveitir, fyrst til Eyjafjarðar, ok þaðan til Skagafjarðar. Þeir kómu mjǫk á óvart til Silfra-staða. Geiri bónda Þorvalds syni var sagt, at þeir riðu sunnan eptir vellinum. Gékk hann þá út mjǫk snúðigt. Ok er hann kom mjǫk svá at kirkju-garðinum hleypði Hámundr Várbelgr sunnan í túnit. Geirr fór þá til kirkju ok hratt upp hurðunni. Lagði Hámundr spjóti í því, ok kom í kirkju-hurðina, en ekki á Geir. Skildi þá með þeim.

Þá vóru þar flestir brennu-menn, þeir er á lífi vóru, í þeirri ferð, ok þar var allr flokkrinn um nóttina, ok rændu ǫllu því er þeir kómu hǫndum á; en mart var áðr í kirkju borit, því at vísa-ván þótti mǫrgum, at þeir mundu koma á héraðit, þegar Gizurr var í brottu farinn. Tǫðu gáfu þeir mikla á Silfra-stǫðum.

Enn morginninn eptir riðu þeir yfir í Tungu ok fundu þar þann mann yfir hjá Stǫpum er Snorri hét ok var Brúsason; hann sǫgðu þeir haldit hafa njósn fyrir Gizuri; hann hand-hjoggu þeir. Þat var inn næsta dag fyrir Máríu-messu í Fǫstu. Riðu þeir ofan í Geldingaholt, ok þaðan vestr til Langadals, ok gátu ekki náð þeim mǫnnum, er þeir vildu, þvíat flestir vóru suðr með Gizuri. Þeir riðu brátt norðr yfir heiði; ok settusk þá á Grund allir í þat bú, er Hrani hafði þar varð-veitt, ok Þórðr Sighvatsson átti. Þá vóru flutt fǫng útan af Mǫðruvǫllum.

Um várit lítlu fyrir Páska, áðr Oddr kom til Gizurar, var fundr stefndr í Laugardal með Gizuri ok Hrafni. Fór Andrés Sæmundarson þar í milli; vóru áðr grið seld; skildu hvárir koma með tólf menn. En Gizurr kom við fjóra tigi manna. Þótti Andrési þá eigi trúlegt ok Þórði syni hans. Þeir vóru þar báðir með Hrafni. Settusk menn niðr ok tǫluðu úti, ok var Gizurr þess at harðari í talinu sem þeir tǫluðu lengr. Þá gékk at Hrafni Teitr Álason ok talaði einmæli; bað hann ǫllu því játa er Gizurr beiddi hann; kvað honum eigi annat mundu duga þar sem þá var komit. Ok svá gerði Hrafn, ok sór Gizuri þá eiða, at hann skyldi aldri honum í móti vera, ok aldri veita brennu-mǫnnum á mót honum. Skilðu þeir við svá búit.

Reið Hrafn vestr til sveita, Skírdags-nótt ok Langa-Frjádag, allt it efra um fjǫll frá Skarði, ok kom vestr í Dali at Páskum. Gizurr sagði svá síðan sjálfr, at hann kvazk eigi vita hvat Hrafni hefði hlíft á þeim fundi, þvíat hann kvazk ein-ráðit hafa áðr fyrir sér, at meiða hann at nǫkkuru, blinda eða gelda. Hrafn reið þá vestr í Fjǫrðu ok hafðisk þar við um sumarit.

Um várit fóru orð milli þeirra Þorgils ok Hrafns, ok var þá lagðr fundr með þeim á Rauða-mel. Seldi Hrafn Þorgilsi sjálfdœmi fyrir Stafaholts-fǫr. Gerði Þorgils af Hrafni níu tigi hundraða; fimm hundruð fyrir mann hvern, tíu hundruð fyrir Nikulás, tuttugu hundruð, fyrir Hrafn sjálfan. Vigfúss skyldi sjálfr sættask fyrir sik, ok hafði Þorgils sjálfdœmi af honum; varp Þorgils svá á, at hann skyldi leysa sæmilegum gripum. Þorgils sat nú heima í búi sínu at Stað.

Gizurr ok Oddr Þórarinsson bundu nú lag sitt; kom Oddr til móts við Gizur þá er hann var suðr. Segir Gizurr Oddi at hann vill útan um sumarit; kvazk íllt þykkja at hafa forboð biskups á sér, ok kvazk vænta at hann mundi hafa alla sœmð af þessum málum, ef hann fyndi sinn herra Hákon konung. Bað hann Odd vera fyrir sveitum meðan. En Oddr var þess trauðr; en riðu þó báðir samt norðr til sveita fyrir Páskir ok hǫfðu þá mikla sveit. Tóku þá bœndr vel við þeim í Skagafirði.

Þeir sǫmnuðu þá liði þegar eptir Páskana, ok riðu þá norðr Hǫrgárdals-heiði nær þrjú hundruð manna. Þeir Eyjólfr ok Þorvarðr hǫfðu njósn af, ok hljópu brennu-menn á skip. Hrani var þar þá með þeim. Þorvarðr reið þá til móts við Odd bróður sinn. Var þá ráðit at brennu-menn skyldu finna Gizur í Glæsibœ. Fór Eyjólfr ábóti þá í milli. Gizurr ok Oddr kómu í Glæsibœ. Brennu-menn kómu á þrem skipum, ok treystusk eigi á land [at] ganga, ok gékk þar engi sætt saman. Vóru þar afar-yrði með mǫnnum at lykðum, ok skilðu við þat, at hvárki urðu víg né áverkar.