Bókastaðir

Brandr ábóti sendi menn sunnan til Þorgils, at hann skildi fara norðr til Hóla at sækja skript sína til Heinreks biskups. Reið Þorgils norðr fyrir Jóla-föstu. Hann fann Gizur á Flugu mýri, ok görði hann it mesta létta-bragð á sér. Reið Þorgils til Hóla; ok skriptaði biskup hónum fyrir víg Valgarðar; ok fór með þeim vel ok vingjarnlega. En er Þorgils reið aptr, fundusk þeir Gizurr á Flugumýri ok reið hann með Þorgilsi í Vatz-skarð. Töluðu þeir mart, ok féll með þeim álitlega, en þó ekki með fullum trúnaði. Skildusk þeir skipulega. Reið Þorgils til Staðar; ok sat heima um kyrt þann vetr.

Gizurr Þorvaldzson sat í Ási um vetrinn, sem fyrr var ritað; ok bar vel af sér sína harma, ok var kátr um vetrinn við menn sína ok vini er til hans kómu. Hann var mikill borði, ok lét lítt á sér finna þat er at höndum hafði borit. Ok aldri bar hónum þá hluti til handa, í ófriði eðr öðrum mann-raunum, at hónum stæði þat nokkut fyrir mál-snilli eðr mál-svefni. Um vetrinn eptir Jól reið Gizurr vestr um heiði; ok brá á því, at hann mundi ríða vestr til Miðfjarðar. En hann reið eigi lengra en á Auðkúlu-stað til Bjarna bónda. Hann reið skjótt vestan, ok samnaði mönnum at sér skjótlega. Þat spurðu brennu-menn er hann reið vestr, ok höfðu engi varðhöld á sér. Gizurr ætlaði norðr at brennu-mönnum, sem hann görði. Þótti hónum eigi haldizk hafa viðmæli þeirra um vistafar brennu-manna. Kolbeinn grön var annat skeið í Eyjafirði með Guðnýju Mána-dóttur í Gnúpufelli. Þessir menn vóru nefndir með Gizuri, — heima-menn hans, Ásbjörn Illugason var þá með hónum, ok Grýlu-Brandr fylgðar maðr hans, ok Þorleifr hreimr systur-son hans, Páll Hvalnesingr, Guðmundr ofsi, Markús Marðarson, Guthormr Guthormsson, Eyjólfr Þorleifsson, Óláfr gestr, Prest-Jóan, Ögmundr vandræða-mágr, Ormr upp-spretta, Þórarinn graut-nefr. Þá vóru bændr ór Héraði, — Geirr auðgi Þorvaldzson, Snorri bróðir hans, Hjálmr af Víðivöllum; þrír Gellis-synir: Arnoddr, Þrándr, Grímr; Örnólfr af Þverá, Einarr Faxi. Sex menn fóru ins sétta tigar. Nú ríðr Gizurr með sínum flokki norðr Öxnadals-heiði Laugar-nátt fyrir Páls-messu, en hón var Dróttins-dag eptir. Þeir kómu á Bakka er skamt var frá dagsetri. Þá nótt fyrstu lá Jón inni í skála ok þeir Ljótr son hans, en áðr höfðu þeir legit í kirkju þar til. En þeir brutu upp hurðina menn Gizurar, ok gengu inn ok tendroðu ljós. Jón hljóp upp á þver-tré í skálanum.

Ormr upp-spretta lagði spjóti upp til hans. Féll hann þá ofan, ok bað Guð gæta sín ok helgan Jón postula, kirkju-dróttinn sínn. Ormr vá hann. Ljótr fannsk eigi, ok gaf hónum þat líf. Ásbjörn Íllugason skaut hónum undan, frændi hans. Eptir þat riðu þeir í brott ofan eptir dal. Ok er þeir kómu gegnt Öxnahóli, ræddi Gizurr um at hann mundi koma þar ok finna Einar. Sneru þeir þá þangat við þrjá tigi manna; kómu þar á óvart ok brutu upp hurðir. Einarr hljóp upp er hann heyrði brestinn ok gat fengit vápn sín. Hann lá í lokhvílu, ok varðisk þaðan um hríð vel ok drengilega. Í því var hann tekinn ok út leiddr. Óláfr gestr vá hann. Braut riðu þeir af Öxnahóli, ok fundusk þar niðri á eyrunum um nóttina. Frost-viðri var á um nóttina ok kalt veðr.

Þeir riðu nú þar til er þeir kómu á Möðruvöllu. Þar vóru fyrir þrír brennu-menn, Andrés Brandzson, Ófeigr Eireksson, Þorgils Sveinsson; þeir lágu í skemmu norðr frá húsum. Brotin var upp skemman; var Ófeigr tekinn ok leiddr út; Ögmundr vandræða-mágr vá at hónum. Andrés komz út hjá þeim ok ætlaði til kirkju. Einarr faxi tók hann, ok ætlaði at fylgja hónum til kirkjunnar. Tóku þeir hann í höndum Einari, ok var hann höggvinn; margir unnu á hónum. Þorgils komsk ór skemmunni ok innar í almanna-stofu, ok varðisk vel ok drengilega; margir sóttu þeir at hónum, Páll Þorsteinsson, Þorleifr hreimr; varð hann handtekinn. Mart fólk lá í stofunni, ok flest konur. Þorgils mælti áðr þeir leiddu hann fram [ór stufunni]: "Lifit, konur, vel í stofunni ok heilar!" En er hann kom út, vá Uppspretu-Ormr hann. Gizurr sendi nökkura menn út á Hallgils-staði, — þat er it næsta Möðruvöllum; þar átti Hámundr Várbelgr bú. Gizurr mælti at þeir mundu drepa hann. Þangat fóru menn tíu eðr tólf. Þeir tóku hús á mönnum, ok brutu upp hurð. Kollsveinn kröbbungr var á húsum uppi ok á baðstofu, ok horfði forviðris, ok komsk Hámundr þar út at baki hónum um baðstofu-glugg í skyrtu einni ok línbrókum; ok komsk til næsta bæjar, ok var þar fólginn. Dró hann svá undan; ok var kalinn á fótum. Þat var í öndverða dagan. Þeir Gizurr riðu af Möðruvöllum; þeir átu dagverð í Hlíð; sumir at Gríms Einars sonar skeggs, sumir á öðrum bæjum.

Þaðan riðu þeir upp eptir Eyjafirði. Þá kom í móti þeim á Eyrarlandi, Eyjólfr andvaka, er Grímr hafði sent á njósn, ok sagði hann Gizuri at Kolbeinn grön var uppi í Eyjafirði ok skömmu norðan kominn af Grenjaðar-stöðum. Gizuri var reikunar-samt í orðum áðr hann spurði þetta; ok þótti þat eina fyrir hafa orðit er litil hefnd var í. Þeir riðu nú til þess er þeir kómu gegnt Hrafnagilslaugu. Gizurr bað nökkura menn sína snúa til laugarinnar, ok vita hvat þar væri. Viku þangat af tíu menn. At lauginni, var einn brennu-maðr, ok konur nökkurar, Ásmundr af Bringu.

Konur lágu á hónum ofan; ok grunaði þá ekki um þat, ok riðu upp eptir ánni; ok er þeir kómu gegnt Hrafnagili, gékk Guðmundr bóndi ofan til þeirra ok bauð Gizuri þar at vera. Gizurr þakkaði hónum boðit, en kvazk ríða mundu lengra, ok töluðu þeir Gizurr mjök langa stund. Svá er sagt at Gizurr reið svart-blesóttum hesti þá er þeir riðu upp eptir Eyjafirði; hann var vápnaðr vel, ok í blári kápu; vóru loðnir kálfskinns-skúar á fótum, þvíat frost var mikit ok kulði. Þá hafði hann sanna frétt af at Kolbeinn grön var í Eyjafirði. Nökkurir menn hans riðu fyrir á Espihól; skyldi þar leika um daginn, Örnólfr Jónsson ok þeir fimm saman; var þeim svarat skotyrðum er þeir kómu á bæinn. Leika skyldi á Möðruvöllum um daginn; þar kom til leiks Þorvaldr Sveinsson brennu-maðr einn, ok kvað betr mundu leikit á Espihóli; ok þangat fór hann um daginn. Nú kom flokkr Gizurar í tún. Þórðr bóndi Ormsson gékk út, ok heilsaði Gizuri, ok tók í tauma hestzins, ok leiddi undir hónum suðr eptir túni. Gizurr bað hann ekki leiða hest undir sér; bað alla menn af baki stíga ok rannsaka bæinn; var svá gört, at allir menn stigu af hestum sínum. Gizurr var úti ok allr flokkrinn, nema tíu einir gengu inn. Þorleifr hreimr ok Jón prestr. Kolbeinn grön var þar fyrir, ok hafði séð flokkinn, sem ván var at, ok vildi hann eigi í kirkjuna; var hann þá kominn í stofu, ok stóð undir tjaldi. Prest-Jóan sá at grænt kyrtils-blað kom undan tjaldinu; var hann þá tekinn ok út leiddr. Kolbeinn beiddi prestz-fundar; en þeir gáfu at því öngan gaum; þótti þeim þar "Fangs ván at frekum ulfi" er þann var, ef nökkut undanbragð yrði.

Ok er Gizurr sá Kolbein, brá hann sverðinu Brynju-bít, ok þótti eigi svá skjótt á hónum unnit sem hann vildi; ok spurði, hví þeir væri nú svá handlatir. þá hjó Prest-Jóan til Kolbeins; kom þat í höfuðit, ok varð þat mikill áverki, ok féll hann eigi. Kolbeinn greip til mannanna drjúgum ok kippir fast, er maðrinn var öflugr, ok lagði nær at hann mundi kippa sumum undir höggin. Unnu þeir þá margir á Kolbeini, ok féll hann eigi. þá hjó Prest-Jóan annat högg í höfuð Kolbeini, ok gékk þat sár ofan í ennit. þá féll hann á knéin bæði upp við vegginn norðr frá brandadurum; ok þar vágu þeir hann, ok varð við all-hraustlega sítt líflát. þorvaldr Sveinsson var úti í túni, ok vissu Gizurar-menn eigi hverr þar var. Gizurr spurði: "Hverr er sá inn lauslegi er þar reikar um túnit?" Ok er þorvaldr heyrði orð Gizurr, brá hann við, ok vildi hlaupa til kirkju; en á kirkju-stéttinni stóð Geirr auðgi. þorvaldr brá sverði, ok vildi leggja til hans; en lagit kom í lær þorbirni Sælendingi föru-naut þeirra sjálfra; var þat mikill áverki. þorvaldr varð tekinn, ok vá Ögmundr hann vandræða-mágr. Eptir þat riðu þeir Gizurr á brott; ok reið allr flokkrinn í Saurbæ um kveldit til þorvarðar. þá gékk nökkur njósn til þeirra Eyjólfs á Grenjaðar-staði; kölluðu þeir þetta sættar-rof, ok leituðu at forða sér; ok ríða upp Laxárdal ok til Mývatz; ætluðu þeir at Gizurr mundi norðr á snúa; en Gizurr reið þegar vestr aptr til Skagafjarðar. þá kvað hann vísu:

Páll þorsteinsson kvað þá vísu:

Gizurr settisk í Ási með sveit sína; en sumir bændr fóru heim. Ok er Heinrekr biskup spurði þessi tíðendi, lýsti hann stórmælum yfir Gizuri ok þeim mönnum öllum er þessa ferð fóru með hónum; kvað hann þá vera griðníðinga; gengit á grið ok görvar sættir. Eigi skyldi hringja né syngja svá at þeir væri hjá. Bráðlega eptir víg þessi reið Gizurr við nökkura menn vestr til Langadals í Geita-skarð til Gunnars Klængssonar; ok tók til sín Ingibjörgu Gunnars dóttur til frillu, ok unni henni mikit brátt. Hón var röskleg kona ok góð viðfangs fyrir margra hluta sakir; fór hón heim í Ás með hónum. Þá var fátt með þeim Heinreki biskupi ok Gizuri; varð þeim mart til; hafði biskup harðmæli mikil til Gizurar um víg þessi. Gizuri þótti biskup halda ríkt brennumenn. Reið hann þá suðr til sveita á Föstunni ok flest þeirra manna er til víganna vóru með hónum um vetrinn. Hann var í Kallaðarnesi er þeir kómu suðr.

Hrafn Oddzson var austr í Skarði þenna vetr sem fyrr er ritað með Andrési Sæmundar syni, mági sínum, við sjau menn; veitti Andrés hónum vel. Þórðr Andrésson átti þá bú á Völlum, ok var vinátta þeirra mikil með mágsemð. Þá fóru orð miðli þeirra Gizurar ok Hrafns at þeir mundu finnask á Föstunni er á liði. Tóku hvárir-tveggju því líklega. Þenna vetr, er Gizurr var suðr farinn, kom austan ór Fjörðum til mótz við Eyjólf Þorsteinsson, Þorvarðr Þórarinsson með sveit manna; ok segir, at hónum mislíkaði mjök dráp Kolbeins, er hann var heima-maðr hans um vetrinn, þótt hann væri skamma hríð. Þeir Þorvarðr ok Eyjólfr fóru þá vestr á sveitir, fyrst til Eyjafjarðar, ok þaðan til Skagafjarðar. Þeir kómu mjök á óvart til Silfra-staða. Geiri bónda Þorvaldz syni var sagt, at þeir riðu sunnan eptir vellinum. Gékk hann þá út mjök snúðigt. Ok er hann kom mjök svá at kirkju-garðinum hleypði Hámundr Várbelgr sunnan í túnit. Geirr fór þá til kirkju ok hratt upp hurðunni. Lagði Hámundr spjóti í því, ok kom í kirkju-hurðina, en ekki á Geir. Skildi þá með þeim.

Þá vóru þar flestir brennu-menn, þeir er á lífi vóru, í þeirri ferð, ok þar var allr flokkrinn um nóttina, ok rændu öllu því er þeir kómu höndum á; en mart var áðr í kirkju borit, því at vísa-ván þótti mörgum, at þeir mundu koma á héraðit, þegar Gizurr var í brottu farinn. Töðu gáfu þeir mikla á Silfra-stöðum. Enn morginninn eptir riðu þeir yfir í Tungu ok fundu þar þann mann yfir hjá Stöpum er Snorri hét ok var Brúsason; hann sögðu þeir haldit hafa njósn fyrir Gizuri; hann hand-hjoggu þeir. Þat var inn næsta dag fyrir Márfu-messu í Föstu. Riðu þeir ofan í Geldingaholt, ok þaðan vestr til Langadals, ok gátu ekki náð þeim mönnum, er þeir vildu, þvíat flestir vóru suðr með Gizuri. Þeir riðu brátt norðr yfir heiði; ok settusk þá á Grund allir í þat bú, er Hrani hafði þar varð-veitt, ok Þórðr Sighvatzson átti. Þá vóru flutt föng útan af Möðruvöllum. Um várit lítlu fyrir Páska, áðr Oddr kom til Gizurar, var fundr stefndr í Laugardal með Gizuri ok Hrafni. Fór Andrés Sæmundarson þar í milli; vóru áðr grið seld; skildu hvárir koma með tólf menn. En Gizurr kom við fjóra tigi manna. Þótti Andrési þá eigi trúlegt ok Þórði syni hans. Þeir vóru þar báðir með Hrafni. Settusk menn niðr ok töluðu úti, ok var Gizurr þess at harðari í talinu sem þeir töluðu lengr. Þá gékk at Hrafni Teitr Álason ok talaði einmæli; bað hann öllu því játa er Gizurr beiddi hann; kvað hónum eigi annat mundu duga þar sem þá var komit. Ok svá görði Hrafn, ok sór Gizuri þá eiða, at hann skyldi aldri hónum í móti vera, ok aldri veita brennu-mönnum á mót hónum. Skilðu þeir við svá búit. Reið Hrafn vestr til sveita, Skírdags-nótt ok Langa-Frjádag, allt it efra um fjöll frá Skarði, ok kom vestr í Dali at Páskum. Gizurr sagði svá síðan sjálfr, at hann kvazk eigi vita hvat Hrafni hefði hlíft á þeim fundi, þvíat hann kvazk ein-ráðit hafa áðr fyrir sér, at meiða hann at nokkuru, blinda eðr gelda. Hrafn reið þá vestr í Fjörðu ok hafðisk þar við um sumarit.

Um várit fóru orð milli þeirra Þorgils ok Hrafns, ok var þá lagðr fundr með þeim á Rauða-mel. Seldi Hrafn Þorgilsi sjálfdæmi fyrir Stafaholtz-för. Görði Þorgils af Hrafni níu tigi hundraða; fimm hundruð fyrir mann hvern, tíu hundruð fyrir Nikulás, tuttugu hundruð, fyrir Hrafn sjálfan. Vigfúss skyldi sjálfr sættask fyrir sik, ok hafði Þorgils sjálfdæmi af hónum; varp Þorgils svá á, at hann skyldi leysa sæmilegum gripum. Þorgils sat nú heima í búi sínu at Stað.

Gizurr ok Oddr Þórarinsson bundu nú lag sítt; kom Oddr til mótz við Gizur þá er hann var suðr. Segir Gizurr Oddi at hann vill útan um sumarit; kvazk fllt þykkja at hafa forboð biskups á sér, ok kvazk vænta at hann mundi hafa alla sæmð af þessum málum, ef hann fyndi sínn herra Hákon konung. Bað hann Odd vera fyrir sveitum meðan. En Oddr var þess trauðr; en riðu þó báðir samt norðr til sveita fyrir Páskir ok höfðu þá mikla sveit. Tóku þá bændr vel við þeim í Skagafirði. Þeir sömnuðu þá liði þegar eptir Páskana, ok riðu þá norðr Hörgárdals-heiði nær þrjú hundruð manna. Þeir Eyjólfr ok Þorvarðr höfðu njósn af, ok hljópu brennu-menn á skip. Hrani var þar þá með þeim. Þorvarðr reið þá til mótz við Odd bróður sínn. Var þá ráðit at brennu-menn skyldu finna Gizur í Glæsibæ. Fór Eyjólfr ábóti þá í milli. Gizurr ok Oddr kómu í Glæsibæ. Brennu-menn kómu á þrem skipum, ok treystusk eigi á land [at] ganga, ok gékk þar engi sætt saman. Vóru þar afar-yrði með mönnum at lykðum, ok skilðu við þat, at hvárki urðu víg né áverkar.