Bókastaðir

Biskup reið til Flugumýrar, ok gisti þar at búi sínu ok Þorgils með honum. Þorgils reið með honum til Vatns-skarðs; reið hann þá aptr. Þeir biskup hǫfðu vǫtn ófærileg ok þeyi mikla. Þeir gistu at Stað í Hrútafirði næstu nótt fyrir Páls-messu. Þar kom til hans Jón járnbúkr. Þaðan var sendr Hrafn snati ok Þorsteinn Gellisson til við þá Hrafn ok Sturlu. Vildi biskup eiga fund við þá í Borgarfirði.

Páls-messu-dag var mikil drífa, ok myrkr mikit. Reið fyrir Jón járnbúkr. Þeir kómu í Hvamm um kveldit í Norðrár-dal, ok vóru þar um nóttina. Reið biskup þaðan um daginn til Reykjaholts, ok var þar við honum tekit sem menn kunnu. Biskup sendi menn í Skálaholt til Brands ábóta, at hann skildi koma sunnan sem skjótast.

Þeir kómu vestan, Hrafn ok Sturla, ok riðu til Ámóts-vaðs. Báðu þar koma biskup Kyndil-messu at fœru veðri; en ella mundu þeir bíða á Hellu. Mundu þeir vera við fimtánda mann; en biskup skyldi ok vera eigi fjǫlmennari en við fimtánda mann. Bœndr skylda vera svá margir sem þeir vildu. Þá tók af snjó allan, ok var lengstum þítt ok vǫtn mikil.

En Kyndil-messu var veðr allgott, ok sǫng biskup tíðir allskynsamlega. Riðu menn þá er búnir vóru; var þar Egill bóndi ok mart héraðs-bónda. Riðu þeir þá ofan til Ámóts-vaðs, ok var áin heldr mikil. En er þeir kómu yfir ána, vóru þeir eigi komnir.

Lítlu síðarr kómu þeir, ok riðu á hæð nǫkkura, skamt þaðan sem biskup hafði af baki stigit. Sturla sendi Svart Þórisson til Þórðar, ok bað hann koma til móts við sik í griðum. Ok er þeir fundusk, spurðu þeir ef hann vildi þat sverja, at Þorgils væri hvergi í nánd, svá at hann mætti þeim mein gera þann dag. Þórðr kvazk víst eigi vilja sverja; en segir þat, at Þorgils mundi um engin svik búa, "Ok er hann eigi nær en í Skagafirði." Hrafn kvað aldri mark at hvat hann segði, ok kvað hann allt ljúga mundu. Sturla mælti: "Satt mun hann segja; er þat eigi skap Þorgils eða þeirra frænda."

Létu þeir þá lausa hesta sína, ok gengu til biskups, ok tóku ofan stálhúfur sínar, ok kvǫddu hann. Þagði hann við. Settusk menn þá niðr, ok spyrja tíðenda.

Eptir þat tóku þeir at tala um málaferli sín; ok spyrr biskup hverja sætt þeir vildi bjóða Þorgilsi. Þeir kváðusk ønga bjóða mundu; en heyra til ef biskup byði nǫkkura; "Hafit þér sent oss orð til þessa fundar, en eigi hǫfu vér yðr sent."

Biskup tók á því erfiðlega; "Kalla ek yðr," segir hann, "friðbrots-menn á hirðmanni konungs." Þeir báðu hann bera fram sáttar-boð af hendi Þorgils, eða sá er hann fengi til. Biskup kvað á þat, at Þórðr skyldi fram bera sættar-boð af hendi Þorgils.

Þórðr segir þat vera sættar-boð af hendi Þorgils, "At hann vildi halda ok hafa Borgarfjǫrð í friði ok frelsi, ok ǫll þau ríki sem konungr hafði honum skipat. Síðan vill hann hafa fyrir Stafaholts-ferð þeirra sex manna dóm sem þeir allir samt vilja nefna, jafn-marga hvárir."

Þeir svǫruðu, at um þat væri eigi at leita, at þeir mundi gefa upp Borgarfjǫrð eða ǫnnur ríki þau sem Þórðr hafði þeim skipat, fyrr en bréf hans kœmi til; kǫlluðusk eigi konungs-skipan vilja hafa á héruðum.

Eysteinn mælti: "Eigi mundu þér þora þat at mæla, ef þér sætið jafn-nær konungi sem nú biskupi; mun þá sætt yðr sæmilegust, ef þér leggit allt á konungs vald, ok fœri hvárir-tveggju útan."

Þeir neittu því þverlega; "Muntú eigi, Eysteinn, ráða sættum manna, þótt þú þykkisk góðr kaupmaðr; er Þorleifr skipaðr yfir hérað með vóru samþykki." Var þá mart talat.

Þá sásk manna-reið upp með Hvítá at sunnan; vóru þeir menn eigi færi saman en tólf; ok skinu við vápnin. Vóru þar ymsar getur á; sumir ætla at vera mundi Þorleifr ór Gǫrðum; sumir ætla at vera mundi héraðs-bœndr; sumir ætla at vera mundi Þorgils Bǫðvarsson. Bar þessa menn brátt at; var þar Brandr ábóti ok Bǫðvarr ór Bœ, ok aðrir bœndr. Þar vóru kveðjur blíðar með biskupi ok ábóta; settisk ábóti þegar niðr, ok segir biskup ábóta hvat efni þar var talat.

Ábóti kvað þat Hrafni ok Sturlu vel sama, at unna Þorgilsi góðra sætta, svá ílla ok ómannlega sem þeir hefði brotit frið á honum í Stafaholti. Þeir tǫlðu þat, at hann hefði brotit frið í héraðinu, ok bart bœndr, en suma kúgat, en bœtt øngum. Ábóti kvað þat ílla vera; ok þyrfti þat þeim at bœta er brotit var á, en eigi hinum er á frýði.

Bǫðvarr bóndi mælti: "Víst var þat satt, at Þorgils var harðr sumum bóndum, enda var hans eigi með blíðu leitat." Var þá því firr um sættir er fleira var um talat.

Hrafn mælti: "Eigi varði mik, Bǫðvarr, slíkra tillaga af þér."

"Svá með því," segir Bǫðvarr, "at eru þeir sumir, at í svikum hafa verit við Þorgils; ætla ek þá marga er sín mundi til ljá at svíkja hann, ef þeir hefði mátt."

Hljópu þeir Hrafn þá upp, ok spyrja, ef þá væri séð fyrir enda um sættina. Biskup segir væri lokit því er hann mundi til leggja.

Sigurðr soll var með þeim Hrafni ok Sturlu; ok kenndi Þórðr at hann var gyrðr sverði því er hann hafði látit í Stafaholti; ok beiddi at hann mundi laust láta. Tók Þórðr þá til sverðsins er Sigurðr var gyrðr með; en hann hélt á, ok toguðusk þeir um. En er menn sá þat, þá fór til Kolbeinn Dufgusson, ok kvazk vilja at hann léti laust. Sigurðr kvað hann øngu mundu fyrir ráða. Þá gengu þeir til, Hrafn ok Sturla, ok báðu Sigurð laust láta sverðit, ok deila eigi um slíkt; "Máttú vita, at þú átt eigi." Sigurðr spyrr Hrafn hvárt hann skyldi laust láta. Hrafn mælti: "Ek hirði aldri hvárt þat er laust eða eigi." Þórðr togaði sverðit, ok þeir er með honum vóru, þar til er þorninn gékk í sundr í sverðs-fetlinum; var þá laust sverðit. Sigurðr hélt um skálpinn. Þórðr greip sverðit ór slíðrum; tók Jón járnbúkr við því, en þeir héldu á umgerðinni.

Ok í því kom at Brandr ábóti ok Bǫðvarr; bað ábóti þá eigi deila um þat er lítils væri vert; "En þú, Sigurðr, munt eigi vilja, at hljótisk jafn-íllt af þér sem fyrr." Þreif Kolbeinn um handlegg Sigurði fyrir ofan úlflið; lét Sigurðr þá rakna hendr af skálpinum.

Hrafn mælti þá nǫkkur háðungar-orð til Þórðar — "Er slíkt vel fallit, at launa þér síðarr." Þórðr kvað nú eigi mundu at því farit verða. Fóru þá hvárir-tveggju at taka hesta sína; ok skilðu með fjándskap.

Biskup var þá á bak kominn. Hvítá var all-mikil, ok vildu þeir eigi at biskup riði í stand-sǫðli þeim er hann hafði áðr í riðit; þótti sem hann mundi verða of-vátr. Reið biskup þá hesti þeim er átti Egill í Reykjaholti. Á sína hlið reið hvárr, Jón járnbúkr ok Bǫðvarr ór Bœ; reið Jón við strauminum, en Bǫðvarr for-streymis. Egill ok Eirekr Birkibeinn riðu fyrir vaðit. Áin tók síðuna. Þá snaraði biskup af baki, ok fékk hann eigi uppi setit ǫðru-vís, en þeir héldu honum á baki, ok sloðraði svá til lands. En af baki rak Eindriða af Rauðs-gili ok Sigurð ór Kálfanesi, ok varð þeim borgit. Biskup mælti, er hann kom af ánni, at hann mundi aldri á jafn-ófœrt vatn ríða síðan.

Reið biskup ok ábóti í Reykjaholt. Þeir sungu hátíðlega Blásius-messu, ok predicaði ábóti. Hann kom ok við forboð þat er biskup hafði sett á við þá Hrafn ok Sturlu; kvazk [því] vilja í hví-vetna fram halda ok samþykkja; en prestar skyldu skripta þeim, ef þeir vildi játa Þorgilsi jafn-sætti, ok vera þá í kirkju frá Skírdegi ok til Alþingis.

Blásius-messu riðu þeir biskup ok ábóti upp til Gils-bakka, ok þaðan reið biskup norðr til sveita. Ábóti reið aptr til Bœjar, ok þaðan suðr. Þórðr reið heim á Hitarnes, en Hrafn ok Sturla vestr á sveitir.

En er biskup kom norðr til Hóla, segir hann Þorgilsi frá ferð sinni; þótti mǫnnum hans ørendi lítit orðit. Biskup var inn blíðasti við Þorgils, sem áðr hafði hann verit.

En þessi kurr fór af ráða-mǫnnum, at mikill kostnaðr þótti standa af þar-vist Þorgils. En er Þorgils heyrði þann kurr, bjósk hann til brott-reiðar. Þórðr hafði ritat bréf til Þorgils, at ábóti bauð honum heim í Skálaholt, ok þótti hann betr kominn í Skálaholti en í Skagafirði. Reið hann þá norðan, ok skilðusk þeir biskup með blíðu, ok hét honum sinni vináttu. Hann þakkaði biskupi margfallega sinn velgerning.

Reið Þorgils þá á Arnarvatns-heiði ok í Reykjaholt, ok sendi mann til Þórðar á Hitarnes; en hann var riðinn til Staðar. En er hann kom eigi, at því er Þorgils hafði á kveðit, þá reið hann suðr í Skálaholt ok þeir tólf saman. Tók ábóti við honum forkunnar-vel; vóru þar um várit í inum bezta fagnaði.

Þorgils hafði mælt, at Þórðr skyldi til hans koma í Skálaholt it síðasta eptir Páskaviku, ok vildi at þeir Gunnlaugr prestr keypti þriggja hundraða kaupi bú í Reykjaholti. Ok þeir gerðu svá. Stóð nú kyrt fram um Páska-viku.

Reið Þórðr suðr eptir Páska-viku ok Ingimundr Bǫðvarsson. Ok er þeir kómu suðr á heiði, tók at drífa; ok féll snjór svá mikill, at hestarnir máttu eigi vaða. Treystusk þeir eigi at ríða Lyngdals-heiði, ok sneru til Gjábakka, ok kómu mjǫk þrekaðir til Brúa um kveldit. Þeir báðu þar greiða ok fengu eigi. Tóku þeir þar vǫndul heys fyrir hest hvern, ok lágu undir túngarði, þvíat bóndi lét byrgja hurðir vandlega. Fóru þeir þegar í sólar-upprás; var þá veðr bjart. Kómu þeir til Búrfells; hǫfðu þar messu ok dagverð. Riðu þeir um kveldit í Skálaholt. Var þá Þorgils í baði, ok kom lítlu síðarr innar, ok fagnaði þeim vel.

Þeir ábóti vóru ný-komnir heim austan af sættar-fundi þeim er gǫrr var um víg Sæmundar ok Guðmundar Orms-sona. Sagði Þorgils Þórði, at hann skyldi fara vestr til Staðar, ok efna þar til bús, þvíat hann ætlaði þangat til at Fardǫgum; en Þórðr segir honum ófimlegt frá hǫgum Bǫðvars. En er ábóti varð þess varr, þá latti hann þess mjǫk, ok bauð honum með sér at vera fram til Alþingis.

Þorgils þakkar honum blíðlega boð sitt. "En þó vil ek vestr ríða; vil ek eigi lengr," segir hann, "felask fyrir þeim Hrafni."

Þórðr ríðr þaðan á Þingvǫll, en annan dag í Reykjaholt. Um nóttina kom á hríð mikil. Þórðr segir, at Þorgils mundi eigi kaupa þar í bú framan til Fardaga. Líkaði Agli þat ílla, ok fór með þeim Þórði stuttlega. Gékk þá í sundr búit. Reið Gunnlaugr þá vestr um heiði, ok Hallbera; ok Aldís Sigmundar dóttir frá Húsafelli fór heim til fǫður síns. Ingimundr Bǫðvarsson fór með Þórði; ok allt þat lið, sem með Þorgilsi var, fór þá í brott. Skildusk þeir Þórðr ok Egill eigi með kærleikum.

Þórðr fór, þegar [er] hann kom þeim til Staðar, ok segir Bǫðvari ráð-stofnan Þorgils; tók Bǫðvarr því vel. Kolgrímr í Bjarnar-hǫfn lagði til bús við Þorgils fimm kúgildi. Þórðr stefndi fund á Stað, ok beiddi at hverr bóndi, sá er til færr væri, skyldi lána Þorgilsi kúgildi. Gengu menn undir þetta vel, ok hugðu gott til at Þorgils kœmi til Staðar.

Lítlu síðarr kom Þorgils sunnan; hǫfðu þeir ábóti skilizk með kærleikum, ok gaf hann Þorgilsi oxa fimm vetra, ok kult. Þorgils fékk Gunnlaugi land á Hitarnesi; ok bjó hann þar; en Þórðr fór til staðar ok Aldís, ok var hon þar fyrir búi, ok fékk Þorgils þeim land at Þorgeirs-felli. Bǫðvarr rézk til Eyrar, ok gerði þar bú. At Stað vóru fjórir tigir kúa ok hundrað á-sauðar; hafði Þorgils rausnar-ráð fyrir sakir fjǫl-mennis ok híbýla. Fæð sú er verit hafði með þeim Bǫðvari ok Einari Halldórs-syni talðisk ǫll ór þegar Þorgils kom til, ok varð með þeim in mesta vinátta með frændsemi. Hafði Þorgils hann mjǫk við ráð sitt, ok virði hann mest allra héraðs-manna.

Þorgils sendi Eyjólf Þorvarðsson til Alþingis með goðorð; hann skyldi ok nefna dóma fyri Reykhyltinga-goðorð ok Jǫkla-manna-goðorð. En Eyjólfr þóttisk því eigi fram koma; ok nefndi Þorleifr dóma fyrir ǫll hǫfðingjagoðorð með styrk Hrafns. En er Eyjólfr kom heim, talði Þorgils á hann; ok kallaði, at hann hefði eigi skǫrungskap til haft at gera sem hann hefði fyrir mælt; ok líkaði Þorgilsi stór-ílla.

Nú er frá því at segja, at þetta vár gerði Gizurr bú á Flugumýri, ok gengu undir hann allir héraðs-menn til Hrúta-fjarðar; en hann skipaði þau ríki, er hann átti fyrir sunnan land, sonum sínum, Halli ok Ísleifi. Gerðisk Gizurr inn mesti virðinga-maðr. Þetta sama vár fóru menn á milli þeirra Gizurar ok Hrafns, ok var leitat at koma sættum saman með þeim ok vináttu. Þá bað Hallr Gizurarson Ingibjargar dóttur Sturlu, ok rézk þat á þingi um sumarit, hon var þá þrettán vetra. Þá tók Teitr Einarsson lǫgsǫgu, en Óláfr Þórðarson lét lausa fyrir van-heilsu sakir. Ráð skyldu takask með þeim Halli ok Ingibjǫrgu á vetr-nátta-helgi á Flugumýri.

Þá bjó Hrafn Oddsson á Sauðafelli; hann var vin-margr ok inn mesti óvinr Þorgils, sem fyrr segir. Hann setti njósnir fyrir útan heiði. Maðr hét Halldórr Vilmundarson; hann var djákn at vígslu; hann hélt njósnum fyrir Hrafn fyrir útan heiði, svá at hann vissi síð ok snemma hvat þar var tíðenda. Hann bjó at Rauðamel inum ýtra.

Þat var orð á, at búit mundi eigi standa mega atfanga-laust at Stað. Þorgils reið með heima-menn sína til Rauða-mels, ok leitaði eptir við Halldór ok húsfreyju hans, at þau réðisk til Staðar, ok væri þar fyrir búi. Halldórr neitti því þverlega. Þorgils bauð at leita vǫrzlu við bœndr ina beztu fyrir kvikfé hans; en hann vill engan á gera. Þorgils kvazk ønga þá menn vilja vera láta þar í sveit er honum vóru ótrúir, hvárt sem eru vígðir eða óvígðir. Hann kvazk eigi þessa valdr. Þorgils bað hann þá sverja fyrir.

Hann mælti: "Ek mun engan eið þér sverja." Lét Þorgils þá reka kýr hans ok ær til Staðar. Prestr vildi eigi éta þann mat, eða aðrir kenni-menn, er undan því fé var gǫrr.

Halldórr fór at finna Guðmund umboðs-mann til Helgafells ok sendi [hann] bróður Þórhall; ok beiddi at Þorgils léti rakna rán þetta. En setti hann af kirkju ellegar, ok alla þá er af neyttu ráninu. Þorgils kvazk ekki rán mundu rakna láta, "En Guðmundr ráði kirkju-gǫngum." Halldórr fór til Sauðafells, ok segir Hrafni til svá búins. Hrafn varð við all-beiskr, ok bauð Halldóri til sín ok ǫllu hans skulda-liði; "Vil ek eigi," segir hann, "at þit deilit íll-deilðum; en ek vil sjá fyrir máli, ok skal þat mælt, at þessa máls skal rekit verða."

Reið Halldórr þaðan suðr til Kolbeins-staða, ok fann þar Ketil prest ok Narfa. Lǫgðu þeir þat ráð á með honum, at hann fœri í Skálaholt at finna Brand ábóta, ok segja honum til svá búins, ok fara hans ráðum fram, "Þar sem þú ert messu-djákn at vígslu."

Halldórr ferr til ábóta, ok segir honum um hvat hann á at vera, ok bað hann ásjá. Ábóti segir þat ljóst fyrir augum, at við hann var ranglega búit; "En hitt veit ek ógǫrr, hversu þú ert sekr um tilgerðir." Halldórr afsakaði sik fyrir ábóta; en hann tók honum eigi marglega, "Sýnisk mér svá, sem flestir menn sé honum of-skynja vestr þar, ef it sanna væri uppi." Ábóti gerði þó bréf með Halldóri, ok sendi orð Katli presti, at hann fœri með honum út til Staðar. Fór hann þá ok fann Ketil; reið hann með honum út til Staðar.

Þorgils tók vel við Katli; bar hann fram bréf ábóta, ok var þess beitt, at Þorgils léti rakna ránit, ok byði jafnaðar-dóm á máli þeirra Halldórs; ok hætti Þorgilsi heldr stórmælum. Þorgils svarar vel ørendum ábóta; ok kvað rán skyldu rakna á hverja leið er hann vildi; "en dóm á máli okkru Halldórs" kvazk hann øngum mundu í hendr fá nema sjálfum sér. Leitaði Ketill þá um sættir; ok féksk þar ekki annat af. En Þorgils hét Halldóri afar-kostum, sem hann kœmi því við. Lauk því svá, at Þorgils skyldi sœma Halldór nǫkkuru eptir því sem sannr hans væri til. Var þá fé á brott rekit; en Þorgils gaf Halldóri messu-klæði; ok áðr þeir skilðu, gaf Halldórr Þorgilsi þrjá geldinga ok oxa fjǫgurra vetra gamlan, ok bað hann vináttu; en Þorgils hét því. En er Hrafn spurði þetta, þótti honum hann farit hafa lítilmannlega.