Bókastaðir

Sá atburðr görðisk þar, at eina nótt varð þar eldr lauss í bænum; var þá blásit um allan bæinn. Ok er þetta herboð kom í konungs-herbergi, klæddisk hann nú sjálfr skjótt, ok hét á þá menn er hjá hónum vóru. Hann lét blása út allri hirðinni ok öllum bæjar-lýðnum til þessa ófriðar; ok vápnuðusk menn sem til bardaga, ok skipaði konungr hirð sínni þar sem hónum þótti mest þurfa; bað konungr menn fara varlega ok þó djarflega. Var eldz-gangrinn svá ákaflega mikill, at ólíklegt þótti at slökt mundi verða. Var þá margs í leitað, borit í vatn ok sjór, ok brotin víða herbergi. Konungr kvað á hvar Þorgils skyldi standa, en hann vildi fram ganga miklu lengra; fékk hann svá mikinn háska við þat, at þat þótti með ólíkendum er hann hélt lífi meiðingar-laust. Um síðir lét konungr taka lang-skips-segl, ok göra alvátt, ok bera at eldinum. Varð þat þá um síðir, at eldrinn slöknaði, með Guðs miskunn ok hamingju konungs. En Þorgils fékk þann orðróm af konungi sjálfum, ok öllum öðrum er vissu, at eingi maðr hefði þar jafn-vel borit sik, ok borgisk, sem hann, í jafn-miklum háska. Svá sem Sturla Þórðarson hefir kveðit í erfi-drápu þeirri er hann orti um Þorgils. Ok þessa naut Þorgils jafnan síðan hjá konungi, svá at hann þoldi hónum betr en flestum öðrum jafnar tilgörðir. Næsta dag eptir brennuna kom Þorgils í herbergi dróttningar. Tók hón hónum vel ok þakkaði hónum hvé drengilega hann hefði gefisk um nóttina. Ok er hón sá at klæði hans eru brunnin, þá gaf hón hónum vel sex álnar af skarlati. Hann þakkaði henni þetta. Fékk Þorgils af þessu mikla sæmð. Sem þar er kveðit um: —

Í þenna tíma kom af Íslandi Þórðr kakali. Hafði þá áðr orðit Haugsness-fundr, ok þau tíðendi er þar af leiddi. Var þá Gizurr í Noregi; ok settusk þeir þar undir konungs-dóm. Sögðu [þeir] þá svá einarðlega sín mála-efni fyrir konungi, at þá greindi ekki á. Þorgils kom þá til fundar við Þórð, ok var löngum með hónum. Ok einn dag, er þeir drukku í konungs-herbergi, mælti konungr til Þórðar: "Hví lætr þú eigi göra at lýti frænda þins?" Hann svarar: "Þar þurfu vér, herra, at njóta við þínna ráða; en ek vil þar eigi fé til spara; ef þér ætlit [at] at megi göra." Konungr mælti: "Þat ætla ek, at at megi göra;" ok nefndi til lækni þann er Vilhjálmr hét. Var þá leitað at lækninum; ok urðu þeir kaup-sáttir. Görði hann með konungs-ráði at. Sat konungr sjálfr hjá. Þóttusk menn þat sjá, at þetta var mikil þrek-raun. En Þorgils þolði þat vel. Gröri sárit svá, at Þorgils varð maðr lýta-lauss; ok var nú maðr fegri yfir-litz en áðr. Þórðr kakali fékk eigi orlof til Íslandz. Dvalðisk hann með konungi um hríð, þar til er hónum var skipuð sýsla. Þorgils var með konungi nökkura vetr; ok þóttisk vera haldinn; ok kunni því illa.

Hákon konungr hafði skipaðan jarl í Þrándheimi Knút, son Hákonar jarls galins. Knútr jarl var mikill maðr vexti, ok vænn sýnum. Hann hafði margar náttúrur fram yfir aðra menn. Engi var sá maðr í Noregi er svá kynni skynja steina náttúru sem hann; var hann drykkju-maðr mikill, ok þótti vera nökkut vanstilltr við drykkinn þá er á hann fékk. Hinn síðasta vetr er Þorgils var í Noregi, var hann norðr í Þrándheimi með Eysteini hvíta, ok höfðu þeir sveit mikla af Norænum mönnum ok Íslenzkum mönnum. Eysteinn var bóndi góðr. Mart var annarra manna hand-genginna með hónum í bænum, bæði hirðmenn ok gestir. Konungr vær eigi í bænum. Þorgils var mest fyrir konungs-mönnum. Knútr jarl var þá ríkastr maðr í bænum; ok var með hónum sveit mikil. Mart varð til greina um vetrinn með konungs-mönnum ok jarls-mönnum. Þat var eitt sinn, at [þeir] Knútr jarl drukku í einu herbergi, ok Þorgils, ok mikill fjöldi annarra manna; ok vóru nökkut druknir. Var þá talat mart. Mælti Knútr jarl heldr háðulega til Íslendinga; talaði til Snorra Sturlusonar, ok annarra Íslenzkra manna, er verit höfðu með Skúla hertoga; tók jarl á þeim öllum lítil-mannlega. En Þorgils svarar svá í móti, at þeir frændr hans mundi verit hafa, at eigi mundi sik allir vanta þykkja á við hann, fyrir útan nafnbót. Þetta líkaði jarli stór-illa; urðu af þessu mjök sundr-orða. Kom þá svá, at jarl hljóp upp bölvandi, ok greip öxi. En er Þorgils sá þat, sprettr hann upp, ok brá sverði; hljópu menn þá á milli þeirra svá þykkt, at þeir náðusk eigi til; skilðu þeir at því. Gengu þeir Þorgils á brott lítlu síðarr. Leið af nóttin. Stóð jarl upp, ok hlýddi tíðum. Síðan sendi hann eptir Þorgilsi, ok bauð hónum í boð sítt; var Þorgils treglegr, en Eysteinn fýsti Þorgils. Fór til með hónum Eysteinn ok mjök margir saman. Var jarl þá inn blíðasti, ok skilðu góðan afleiðing. Var þá kyrt um hríð, ok áttusk fátt við.

Þat bar til eitt hvert sinn, at á greindi jarls-mann ok gest konungs; urðu þeir mjök andorða, allt þangat til gestrinn vann á jarlz-manni. Þat var síð dags. En er gestrinn kom til herbergis síns, ok segir frá þessum atburðum. Þar var fátt manna fyrir, en flestir fýstu hann at fara í kirkju eðr á traust konungs-manna, þangat sem fleiri væri fyrir. Jarl varð skjótt varr þessara tíðenda, þvíat hann vissi görla hvert er hann hafði farit. Manninum hafði svá dvalizk, at hann var þá kominn út af herberginu er jarls-menn kómu at; ok tóku hann, ok færðu hann jarlinum, ok léku hann illa. Þá var myrkt, svá at jarli þótti eigi tóm til at drepa hann; var hann þá settr í fjötra, ok kastað inn, ok læst herbergi, ok fengnir menn til at varð-veita hann. Gestrinn hafði átt frillu í garðinum; ok þegar er hón vissi hvar komit var, hljóp hón kallandi með gráti miklum í garð Eysteins hvíta, ok segir þeim Þorgilsi skarða ok öðrum konungs-mönnum hversu maðrinn var nauðulega kominn, ok hann mundi drepinn, nema þeir frelsti hann með nökkuru móti; bar hón sína sögu með inum mesta ákafa. Þorgils vildi þegar at þeir tæki manninn út með valdi; en Eysteinn vildi at þeir stefndi at sér konungs-mönnum; þótti þeir of lið-fáir vera til hvárs-tveggja, fyrst at taka út manninn, en verja sik eptir. Ok svá görðu þeir, sem hann vildi vera láta; ok fleiri lögðu ráð eptir. Stefna at sér konungs-mönnum, ok búask um í garðinum. Síðan er á leið nóttina ferr af hvárs liði. Er þeir vóru búnir fara þeir Þorgils með sína sveit til herbergis þess er maðrinn var inn kastaðr; verða vöku-menn við þat varir; skipask þeir fyrir durum; ok hyggja, at þessir muni eigi svá harðlega at ganga.

En Þorgils laust þann er fyrir hónum varð, öxar-hamars-högg mikit; ok fleiri vóru þeir lamðir er fyrir vóru; ok stukku frá. Gékk Þorgils at hurðunni, ok braut; tók manninn í fang sér, ok bar út; braut af hónum fjöturinn. Fór þessi maðr með Þorgilsi heim í garðinn. En varð-menn segja jarlinum hversu harðlega þeir vóru leiknir. Varð hann við þat reiðr mjök, ok lét blása saman hirð sínni ok hand-gengnum mönnum, ok öllum þeim sem hans flokk vildu fylla. Lét jarl þá bera út merki sítt, ok vápnaðisk sjálfr, ok allir hans menn; ganga þeir nú út eptir bænum. Ok er nú sagt þeim Þorgilsi, at jarl ferr at þeim með her mikinn vápnaðan, ok létu heldr ófriðlega. Þorgils heitr nú á menn sína, at þeir skuli ganga út á vígin, er þeir höfðu gört, ok verja hendr sínar rösklega, "Ef þess þarf við; ok látum konung þat spyrja, at hann hefir hér drengjum skipat, en eigi dáðleysingum." Gengu þeir þá út, ok fram í vígin. Kom þá jarl at í því, ok spurði: "Hefir þú, Þorgils, ok þér félagar, gört hér svá mikit hervirki at; brotið upp herbergi, ok bart menn mína, en tekit þann í brott með valdi er sjálfr hafði unnit til dauða?" Þorgils kvað þat satt, at þessi maðr var á þeirra valdi, er hann leitaði eptir; "En annat ætla ek þat eitt gört, er lítillar umræðu sé vert. Er nú vel, at þú reynir þat í dag, hvárt Íslendingar eru svá linir ok lítils-háttar sem þér sögðut í vetri." Jarl mælti: "Slíkt er mikit ofbeldi ótígnum mönnum, at halda til jafns við oss, eðr meirr." Talði hann nú margar sakar við Þorgils; ok eggjaði þá menn sína til atsóknar. Þorgils segir sér þat vel líka. "Skulu þér, jarl, minni til reka, áðr þér náit manninum." Menn urðu seinir til atsóknar; þvíat þeir vóru margir með jarli, er þar áttu frændr ok vini í garðinum eðr aðra vanda-menn. Eysteinn bóndi var svá vinsæll, at eingi af bóndum var vinsælli. Þá lögðu inir betri menn til, ok báru sáttmál í millum þeirra. En jarl var inn óðasti, ok bað bera eld at bænum. En Þorgils gékk út í garðinn með brugðit sverðit, ok bað jarl þar undir ganga, ef hann þættisk eptir nökkurum eiga at sjá þar. Tókusk þá meðal-göngur; tjáðu menn þá fyrir jarli, hver ófæra hónum var í at göra svá mikit hervirki á konungs-þegnum, ok í konungs-landi. Kom þá svá fyrir jarli, at hann mundi taka sjálfdæmi. En er Þorgilsi var þat tjáð, neitaði hann því þverlega. Bað jarl þá sækja eðr frá hverfa. Eysteinn segir, at Þorgils mundi vilja konungs dóm á málinu. Þorgils segir, at hann vildi at svá búit stæði til konungs fundar, en síðan görði hann ráð fyrir sættinni. Eysteinn segir eigi síð, at mál stæði opin. Þorgils mælti: "Sé ek, Eysteinn, at þú ert sáttgjarn." "Svá er víst," segir Eysteinn, "þikkir mér góðr friðrinn; em ek hónum vanastr. En haltú þó, Þorgils, þessu máli svá fast sem þú vilt; fyrir því, at ek mun eigi fyrstr við þik skiljask; ok fyrr skal hér í garðinum étið ok drukkit allt þat er ætt er í garðinum, en ek taka nauða-sætt af jarlinum." "Mældú drengja heilastr!" segir Þorgils. Þá gékk Jórunn húsfreyja út í garðinn, ok mælti svá: "Þess bið ek þik, Þorgils, ef ek hefi nökkut svá gört, at þér þikkir vel, þá stýr þú eigi þessu máli í svá mikit vandræði, at þú hafir þik í veði eðr bónda mínn, eðr aðra góða menn, ef þú átt kost sæmilegra sætta." Ok fyrir hennar fortölur hneigðisk Þorgils. Áttu nú margir menn hlut í at þeir skyldu sættask. Kom því svá, at jarl varð at því leiddr með fortölum vina sínna, at hann bauð alla mála-vöxtu á konungs dóm. Gékk þá sættin saman, svá at konungr skyldi dæma öll málin óskorut þau er þeirra í millum vóru orðin, ok hónum þætti dóms þurfa. Þótti Þorgils þessu hafa vel fylgt; ok fékk hann hér fyrir gótt orð.

Um várit eptir Páska fóru þeir Þorgils á konungs fund, tók konungr þeim vel. Sögðu þeir konungi slíkt sem í hafði görzk með þeim Knúti jarli. Líkaði konungi vel þessi mála-lok. Dvalðisk Þorgils þá með konungi. Þá var með konungi herra Heinrekr biskup, Gizurr Þorvaldzson, ok Finnbjörn Helgason. Vóru þeir þá allir ráðnir til útferðar, ok beiddusk skipanar af konungi. Konungr kallaði arf Snorra Sturlusonar hafa fallit undir sik; slíkt it sama lendur þær er Snorri hafði átt á deyjanda degi, útan stað í Reykjaholti. Skyldi Þorgils vera semjandi ok sækjandi allra þessa mála, er lög mætti á standa meðferð þessa fjár. Finnbirni skipaði konungr ríki fyrir norðan Vöðla-heiði, ok ætlar hónum bústað á Grenjaðar-stöðum. Gizurr hafði ríki sítt fyrir sunnan land, ok skyldi hvárr þeirra veita öðrum, Gizurr ok Þorgils. It sama var Finnbjörn skyldaðr at veita þeim, ok svá þeir hónum.

Hét Heinrekr biskup konungi ok öllum þeim sínu trausti. En er þetta var allt ráðit, þá bjoggu þeir skip sín til hafs; ok fóru þeir allir í skip með Eysteini hvíta; ok fóru þetta sumar til Íslandz. Þórðr kakali sat eptir í Noregi, ok líkaði hónum þat illa, þvíat hann hafði áðr skipat eignir Snorra Sturlusonar vinum sínum, Eyjólfi Þorsteinssyni Skagafjörð ok búnað í Geldingaholti; Hrana Koðranssyni Eyjafjörð, ok búnað á Grund; Þorleifi Þórðarsyni Borgarfjörð. Hrafn Oddzson, Sæmundr Ormsson, Sturla Þórðarson, ok Nikulás Oddzson, vóru bundnir í trúnaði ok tengðum við Þórð, ok í vináttu.

Um várit áðr Þorgils kom út ok Gizurr, lét Ögmundr Helgason drepa Sæmund ok Guðmund Orms-sonu; þótti þeim Eyjólfi ok Hrafni þat skaði mikill.