Bókastaðir

Sá atburðr gerðisk þar, at eina nótt varð þar eldr lauss í bœnum; var þá blásit um allan bœinn. Ok er þetta herboð kom í konungs-herbergi, klæddisk hann nú sjálfr skjótt, ok hét á þá menn er hjá honum vóru. Hann lét blása út allri hirðinni ok ǫllum bœjar-lýðnum til þessa ófriðar; ok vápnuðusk menn sem til bardaga, ok skipaði konungr hirð sinni þar sem honum þótti mest þurfa; bað konungr menn fara varlega ok þó djarflega. Var elds-gangrinn svá ákaflega mikill, at ólíklegt þótti at sløkt mundi verða. Var þá margs í leitat, borit í vatn ok sjór, ok brotin víða herbergi.

Konungr kvað á hvar Þorgils skyldi standa, en hann vildi fram ganga miklu lengra; fékk hann svá mikinn háska við þat, at þat þótti með ólíkendum er hann hélt lífi meiðingar-laust. Um síðir lét konungr taka lang-skips-segl, ok gera alvátt, ok bera at eldinum. Varð þat þá um síðir, at eldrinn slöknaði, með Guðs miskunn ok hamingju konungs.

En Þorgils fékk þann orðróm af konungi sjálfum, ok ǫllum ǫðrum er vissu, at engi maðr hefði þar jafn-vel borit sik, ok borgisk, sem hann, í jafn-miklum háska. Svá sem Sturla Þórðarson hefir kveðit í erfi-drápu þeirri er hann orti um Þorgils. Ok þessa naut Þorgils jafnan síðan hjá konungi, svá at hann þoldi honum betr en flestum ǫðrum jafnar tilgerðir.

Næsta dag eptir brennuna kom Þorgils í herbergi dróttningar. Tók hon honum vel ok þakkaði honum hvé drengilega hann hefði gefisk um nóttina. Ok er hon sá at klæði hans eru brunnin, þá gaf hon honum vel sex álnar af skarlati. Hann þakkaði henni þetta. Fékk Þorgils af þessu mikla sœmð. Sem þar er kveðit um: —

Í þenna tíma kom af Íslandi Þórðr kakali. Hafði þá áðr orðit Haugsness-fundr, ok þau tíðendi er þar af leiddi. Var þá Gizurr í Noregi; ok settusk þeir þar undir konungs-dóm. Sǫgðu [þeir] þá svá einarðlega sín mála-efni fyrir konungi, at þá greindi ekki á. Þorgils kom þá til fundar við Þórð, ok var lǫngum með honum.

Ok einn dag, er þeir drukku í konungs-herbergi, mælti konungr til Þórðar: "Hví lætr þú eigi gera at lýti frænda þíns?"

Hann svarar: "Þar þurfu vér, herra, at njóta við þinna ráða; en ek vil þar eigi fé til spara; ef þér ætlit [at] at megi gera."

Konungr mælti: "Þat ætla ek, at at megi gera;" ok nefndi til lækni þann er Vilhjálmr hét.

Var þá leitat at lækninum; ok urðu þeir kaup-sáttir. Gerði hann með konungs-ráði at. Sat konungr sjálfr hjá. Þóttusk menn þat sjá, at þetta var mikil þrek-raun. En Þorgils þolði þat vel. Grøri sárit svá, at Þorgils varð maðr lýta-lauss; ok var nú maðr fegri yfir-lits en áðr.

Þórðr kakali fékk eigi orlof til Íslands. Dvalðisk hann með konungi um hríð, þar til er honum var skipuð sýsla. Þorgils var með konungi nǫkkura vetr; ok þóttisk vera haldinn; ok kunni því ílla.

Hákon konungr hafði skipaðan jarl í Þrándheimi Knút, son Hákonar jarls galins. Knútr jarl var mikill maðr vexti, ok vænn sýnum. Hann hafði margar náttúrur fram yfir aðra menn. Engi var sá maðr í Noregi er svá kynni skynja steina náttúru sem hann; var hann drykkju-maðr mikill, ok þótti vera nǫkkut vanstilltr við drykkinn þá er á hann fékk.

Hinn síðasta vetr er Þorgils var í Noregi, var hann norðr í Þrándheimi með Eysteini hvíta, ok hǫfðu þeir sveit mikla af Norœnum mǫnnum ok Íslenzkum mǫnnum. Eysteinn var bóndi góðr. Mart var annarra manna hand-genginna með honum í bœnum, bæði hirðmenn ok gestir. Konungr var eigi í bœnum. Þorgils var mest fyrir konungs-mǫnnum. Knútr jarl var þá ríkastr maðr í bœnum; ok var með honum sveit mikil. Mart varð til greina um vetrinn með konungs-mǫnnum ok jarls-mǫnnum.

Þat var eitt sinn, at [þeir] Knútr jarl drukku í einu herbergi, ok Þorgils, ok mikill fjǫldi annarra manna; ok vóru nǫkkut druknir. Var þá talat mart. Mælti Knútr jarl heldr háðulega til Íslendinga; talaði til Snorra Sturlusonar, ok annarra Íslenzkra manna, er verit hǫfðu með Skúla hertoga; tók jarl á þeim ǫllum lítil-mannlega. En Þorgils svarar svá í móti, at þeir frændr hans mundi verit hafa, at eigi mundi sik allir vanta þykkja á við hann, fyrir útan nafnbót. Þetta líkaði jarli stór-ílla; urðu af þessu mjǫk sundr-orða. Kom þá svá, at jarl hljóp upp bǫlvandi, ok greip øxi. En er Þorgils sá þat, sprettr hann upp, ok brá sverði; hljópu menn þá á milli þeirra svá þykkt, at þeir náðusk eigi til; skilðu þeir at því. Gengu þeir Þorgils á brott lítlu síðarr.

Leið af nóttin. Stóð jarl upp, ok hlýddi tíðum. Síðan sendi hann eptir Þorgilsi, ok bauð honum í boð sitt; var Þorgils treglegr, en Eysteinn fýsti Þorgils. Fór til með honum Eysteinn ok mjǫk margir saman. Var jarl þá inn blíðasti, ok skilðu góðan afleiðing. Var þá kyrt um hríð, ok áttusk fátt við.

Þat bar til eitt hvert sinn, at á greindi jarls-mann ok gest konungs; urðu þeir mjǫk andorða, allt þangat til gestrinn vann á jarls-manni. Þat var síð dags. En er gestrinn kom til herbergis síns, ok segir frá þessum atburðum. Þar var fátt manna fyrir, en flestir fýstu hann at fara í kirkju eða á traust konungs-manna, þangat sem fleiri væri fyrir. Jarl varð skjótt varr þessara tíðenda, þvíat hann vissi gǫrla hvert er hann hafði farit. Manninum hafði svá dvalizk, at hann var þá kominn út af herberginu er jarls-menn kómu at; ok tóku hann, ok fœrðu hann jarlinum, ok léku hann ílla. Þá var myrkt, svá at jarli þótti eigi tóm til at drepa hann; var hann þá settr í fjǫtra, ok kastat inn, ok læst herbergi, ok fengnir menn til at varð-veita hann.

Gestrinn hafði átt frillu í garðinum; ok þegar er hon vissi hvar komit var, hljóp hon kallandi með gráti miklum í garð Eysteins hvíta, ok segir þeim Þorgilsi skarða ok ǫðrum konungs-mǫnnum hversu maðrinn var nauðulega kominn, ok hann mundi drepinn, nema þeir frelsti hann með nǫkkuru móti; bar hon sína sǫgu með inum mesta ákafa. Þorgils vildi þegar at þeir tœki manninn út með valdi; en Eysteinn vildi at þeir stefndi at sér konungs-mǫnnum; þótti þeir of lið-fáir vera til hvárs-tveggja, fyrst at taka út manninn, en verja sik eptir. Ok svá gerðu þeir, sem hann vildi vera láta; ok fleiri lǫgðu ráð eptir. Stefna at sér konungs-mǫnnum, ok búask um í garðinum.

Síðan er á leið nóttina ferr af hvárs liði. Er þeir vóru búnir fara þeir Þorgils með sína sveit til herbergis þess er maðrinn var inn kastaðr; verða vǫku-menn við þat varir; skipask þeir fyrir durum; ok hyggja, at þessir muni eigi svá harðlega at ganga.

En Þorgils laust þann er fyrir honum varð, øxar-hamars-hǫgg mikit; ok fleiri vóru þeir lamðir er fyrir vóru; ok stukku frá. Gékk Þorgils at hurðunni, ok braut; tók manninn í fang sér, ok bar út; braut af honum fjǫturinn. Fór þessi maðr með Þorgilsi heim í garðinn.

En varð-menn segja jarlinum hversu harðlega þeir vóru leiknir. Varð hann við þat reiðr mjǫk, ok lét blása saman hirð sinni ok hand-gengnum mǫnnum, ok ǫllum þeim sem hans flokk vildu fylla. Lét jarl þá bera út merki sitt, ok vápnaðisk sjálfr, ok allir hans menn; ganga þeir nú út eptir bœnum. Ok er nú sagt þeim Þorgilsi, at jarl ferr at þeim með her mikinn vápnaðan, ok létu heldr ófriðlega. Þorgils heitr nú á menn sína, at þeir skuli ganga út á vígin, er þeir hǫfðu gǫrt, ok verja hendr sínar rǫsklega, "Ef þess þarf við; ok látum konung þat spyrja, at hann hefir hér drengjum skipat, en eigi dáðleysingum." Gengu þeir þá út, ok fram í vígin.

Kom þá jarl at í því, ok spurði: "Hefir þú, Þorgils, ok þér félagar, gǫrt hér svá mikit hervirki at; brotit upp herbergi, ok bart menn mína, en tekit þann í brott með valdi er sjálfr hafði unnit til dauða?"

Þorgils kvað þat satt, at þessi maðr var á þeirra valdi, er hann leitaði eptir; "En annat ætla ek þat eitt gǫrt, er lítillar umrœðu sé vert. Er nú vel, at þú reynir þat í dag, hvárt Íslendingar eru svá linir ok lítils-háttar sem þér sǫgðut í vetri."

Jarl mælti: "Slíkt er mikit ofbeldi ótígnum mǫnnum, at halda til jafns við oss, eða meirr." Talði hann nú margar sakar við Þorgils; ok eggjaði þá menn sína til atsóknar.

Þorgils segir sér þat vel líka. "Skulu þér, jarl, minni til reka, áðr þér náit manninum."

Menn urðu seinir til atsóknar; þvíat þeir vóru margir með jarli, er þar áttu frændr ok vini í garðinum eða aðra vanda-menn. Eysteinn bóndi var svá vinsæll, at engi af bóndum var vinsælli. Þá lǫgðu inir betri menn til, ok báru sáttmál í millum þeirra. En jarl var inn óðasti, ok bað bera eld at bœnum. En Þorgils gékk út í garðinn með brugðit sverðit, ok bað jarl þar undir ganga, ef hann þœttisk eptir nǫkkurum eiga at sjá þar.

Tókusk þá meðal-gǫngur; tjáðu menn þá fyrir jarli, hver ófœra honum var í at gera svá mikit hervirki á konungs-þegnum, ok í konungs-landi. Kom þá svá fyrir jarli, at hann mundi taka sjálfdœmi. En er Þorgilsi var þat tjáð, neitaði hann því þverlega. Bað jarl þá sækja eða frá hverfa.

Eysteinn segir, at Þorgils mundi vilja konungs dóm á málinu. Þorgils segir, at hann vildi at svá búit stœði til konungs fundar, en síðan gerði hann ráð fyrir sættinni. Eysteinn segir eigi síð, at mál stœði opin.

Þorgils mælti: "Sé ek, Eysteinn, at þú ert sáttgjarn."

"Svá er víst," segir Eysteinn, "þykkir mér góðr friðrinn; em ek honum vanastr. En haltú þó, Þorgils, þessu máli svá fast sem þú vilt; fyrir því, at ek mun eigi fyrstr við þik skiljask; ok fyrr skal hér í garðinum étit ok drukkit allt þat er ætt er í garðinum, en ek taka nauða-sætt af jarlinum."

"Mældú drengja heilastr!" segir Þorgils.

Þá gékk Jórunn húsfreyja út í garðinn, ok mælti svá: "Þess bið ek þik, Þorgils, ef ek hefi nǫkkut svá gǫrt, at þér þykkir vel, þá stýr þú eigi þessu máli í svá mikit vandræði, at þú hafir þik í veði eða bónda minn, eða aðra góða menn, ef þú átt kost sæmilegra sætta."

Ok fyrir hennar fortǫlur hneigðisk Þorgils. Áttu nú margir menn hlut í at þeir skyldu sættask. Kom því svá, at jarl varð at því leiddr með fortǫlum vina sinna, at hann bauð alla mála-vǫxtu á konungs dóm. Gékk þá sættin saman, svá at konungr skyldi dœma ǫll málin óskorut þau er þeirra í millum vóru orðin, ok honum þœtti dóms þurfa. Þótti Þorgils þessu hafa vel fylgt; ok fékk hann hér fyrir gott orð.

Um várit eptir Páska fóru þeir Þorgils á konungs fund, tók konungr þeim vel. Sǫgðu þeir konungi slíkt sem í hafði gǫrzk með þeim Knúti jarli. Líkaði konungi vel þessi mála-lok. Dvalðisk Þorgils þá með konungi.

Þá var með konungi herra Heinrekr biskup, Gizurr Þorvaldsson, ok Finnbjǫrn Helgason. Vóru þeir þá allir ráðnir til útferðar, ok beiddusk skipanar af konungi. Konungr kallaði arf Snorra Sturlusonar hafa fallit undir sik; slíkt it sama lendur þær er Snorri hafði átt á deyjanda degi, útan stað í Reykjaholti. Skyldi Þorgils vera semjandi ok sœkjandi allra þessa mála, er lǫg mætti á standa meðferð þessa fjár. Finnbirni skipaði konungr ríki fyrir norðan Vǫðla-heiði, ok ætlar honum bústað á Grenjaðar-stǫðum. Gizurr hafði ríki sitt fyrir sunnan land, ok skyldi hvárr þeirra veita ǫðrum, Gizurr ok Þorgils. It sama var Finnbjǫrn skyldaðr at veita þeim, ok svá þeir honum.

Hét Heinrekr biskup konungi ok ǫllum þeim sínu trausti. En er þetta var allt ráðit, þá bjoggu þeir skip sín til hafs; ok fóru þeir allir í skip með Eysteini hvíta; ok fóru þetta sumar til Íslands.

Þórðr kakali sat eptir í Noregi, ok líkaði honum þat ílla, þvíat hann hafði áðr skipat eignir Snorra Sturlusonar vinum sínum, Eyjólfi Þorsteinssyni Skagafjǫrð ok búnað í Geldingaholti; Hrana Koðranssyni Eyjafjǫrð, ok búnað á Grund; Þorleifi Þórðarsyni Borgarfjǫrð. Hrafn Oddsson, Sæmundr Ormsson, Sturla Þórðarson, ok Nikulás Oddsson, vóru bundnir í trúnaði ok tengðum við Þórð, ok í vináttu.

Um várit áðr Þorgils kom út ok Gizurr, lét Ǫgmundr Helgason drepa Sæmund ok Guðmund Orms-sonu; þótti þeim Eyjólfi ok Hrafni þat skaði mikill.