Bókastaðir

Böðvarr, son Þórðar Sturlusonar, bjó at Stað; hann átti Sigríði Arnórsdóttur; synir þeirra vóru þeir Þorgils, Sighvatr ok Guðmundr. Dætr þeirra vóru þær Helga, er fyrr átti Páll Sámsson, en síðarr Þjóðólfr kotkarl, ok Aldís er átti Þórðr Hitnesingr, ok Hallbera, er átti Gunnlaugr prestr Hallfríðarson; ok Guðrún, ok Vigdís. Þorgils var elztr sona Böðvars. Guðmundr biskup biskupaði hann tvæ-vetran, ok spurði hverrar ættar hann væri. Hónum var sagt. Biskup var þá at spurðr hvat hónum litisk um sveininn. Hann mælti: "Ef þessi maðr bíðr aldr, þá mun hann verða hraustr maðr ok mikill höfðingi; en eigi kemr þat at mér óvörum at hann verði eigi elli-dauðr." Guðmundr gaf sveininum gull-sylgju, ok mælti vel fyrir hónum. Þorgils var vænn maðr yfirlitz, herði-mikill, ok görvilegr, hvítr á hár ok hörund; eygðr manna bezt, mið-mjór, ok herði-breiðr; þunnt hárit, ok fór vel; hann var hraustr ok harðgörr, syndr vel, ok inn mesti harðfari í hví-vetna; fámæltr, ok fast-heitinn; hvárt sem hann hét góðu eðr illu, þá var hann örr í at efna. Í efri vör hans var skarð þat er hann var alinn með; því var hann kallaðr Þorgils Skarði. Sighvatr Böðvarsson var maðr sein-görr í uppvexti; en var þó mikill maðr ok mjúkr, ok vel glímu-færr; hann var ok syndr vel ok hagr, nökkut orðugr ok laga-maðr mikill. Eigi var hann fríðr sýnum, en þó var hann yfirbragðs-mikill ok kominn á sik vel, brigð-lynðr ok nökkut bráðskapaðr. Guðmundr Böðvarsson var fríðr sýnum, mikill maðr á vöxt, harðfengr í knáleikum, hægr hversdaglega, ok hélt mjök til gleði.

Þorgils Böðvarsson óx upp at Stað með föður sínum, þar til er varð víg Snorra Sturlusonar í Reykjaholti. Görði Gizurr Böðvari þann kost, at sverja hónum trúnaðar-eið, eðr fá hónum gísla. Tók Böðvarr þat ráðs, at fá Gizuri til gísla Þorgils son sínn, ok Guthorm Þórðarson bróður-son sínn. Þorgils var þá fimtán vetra gamall; vóru þeir þann vetr í Tungu með Gizuri, ok fékk [hann] til þjónustu þeim aðra tvá menn, Björn Sigurðarson, ok Stein Bersason. Gizurr var vel til Þorgils, ok þótti Þorgils meiri-háttar; skipaði hónum it næsta sér. Þorgils var heldr fílr viðr-skiptis ok vand-lyndr. Guthormr var hægr við hvern mann. Gróa húsfreyja var bezt til þeirra.

Sá atburðr varð, at þá skildi á um tafl, Þorgils Böðvarsson ok Sám Magnússon frænda Gizurar, vildi Sámr bera aptr riddara er hann hafði teflt í uppnám, en Þorgils lét því ekki ná. Þá lagði til Markús Marðarson, at aptr skyldi bera riddarann, "Ok látið ykkr eigi á skilja um tafl." Þorgils sagðisk ekki fyrir hans orð mundu göra; ok svarfaði taflinu, ok lét í punginn; ok stóð upp; ok laust við eyra Sámi, svá at blæddi, ok mælti við: "Mikit er þat at vita, at vér skulim öngan hlut þora at halda til jafns við frændr Gizurar." Þá var fram hlaupit ok sagt Gizuri; ok kom hann inn, ok spurði hvárt Sámr þyrði eigi at hefna sín. Þau Guthormr ok Gróa höfðu setið á palli er Gizurr kom í stofu, ok heyrðu at hann andsakaði sveinana reiðulega; gengu þau til ok prestr með þeim. Þorgils svarar Gizuri heldr skapraunar-samlega. Gróa tók í hönd Gizuri ok mælti: "Hví lætr þú svá reiðulega? mér þætti þú eiga fyrir at svara, þótt hann hefði þat nökkut gört er bót-þurfa væri." Gizurr svarar: "Eigi vil ek á þessu þínn dóm." Hón svarar: "Ek skal þó bæta ef þarf." Leiddu þau Þorgils á brott, ok báðu þau hann vel svara Gizuri; en Þorgils kvezk þat eigi mundu göra. Lögðu þá margir til, ok kölluðu þetta vera bernsku-bragð. Féll þat þá niðr; ok var Gizurr færri við Þorgils en áðr. Fyrir Jól lét Gróa göra Þorgilsi grænan kyrtil af nýju klæði, en hann gaf Sámi blán kyrtil er hann hafði áðr, ok vóru þeir jafnan síðan góðir vinir. Þetta vár lét Órækja, son Snorra Sturlusonar, drepa Klæng Bjarnarson í Reykjaholti, annan dag Jóla, ok fóru síðan at Gizuri í Skálaholt; var þar þá bardagi inn níunda dag Jóla. Þorgils var þá í kirkjunni, þvíat Gizurr vildi eigi at hann væri í bardaga. Fór þat svá, at þeir Gizurr ok Órækja sættusk. Fór Þorgils eptir þat vestr til Staðar ok þeir félagar.

Þat er nú því næst at segja: — At þá er Þorgils var átján vetra rézk hann til útan-ferðar með þeim manni er hét Eirekr Skarði; hann var Norænn maðr. Sá maðr fór með Þorgilsi er Bergr hét, son Ámunda Bergs sonar ok Þóru Þorvarðz dóttur frá... En er Þorgils var við skip, kom þar Þórðr Sighvatzson, ok mæltusk þeir Þorgils vel við. Hét Þórðr hónum sínu trausti nær sem hann kynni þurfa. Hann bauð hónum til sín, ef hann vildi þat. Þorgils kvezk þat mundu þegit hafa, ef hann hefði þat fyrr boðit; en kvezk nú eigi vilja bregða ferð sínni. Þórðr kvað þat fyrir höndum, þótt síðarr væri. Skildusk þeir með vinátta. Létu þeir Þorgils í haf, ok fórsk þeim vel; tóku þeir land við Björgyn. Eirekr bauð Þorgilsi til vistar með sér ok þeim félögum; ok fóru þeir með hónum inn í Sogn. En Þorgils kvazk með þeim manni vilja vera er göfgastr væri þar í héraði. En þá var ríkastr maðr í því héraði Brynjólfr, sonr Jóns stáls; hann átti höfuð-ból at Hváli. En er Þorgils kom heim með Eireki, veitti Eirekr hónum vel ok með mikilli sæmð; mátti Þorgilsi þar gótt þykkja fyrir manna sakir, en eigi gazk hónum þar at híbýlum. Þat var vandi Eireks, þá er hann kom heim ór kaupferðum, at hann hafði vina-veizlu, ok bauð at sér grönnum sínum; ok eigi nú sízt er þeir vóru komnir með hónum, er mikils þóttu verðir. Bauð hann þangat Brynjólfi frá Hváli, Þóri af Steðja. Þar var fjölmenni mikit ok veizla góð. Vóru þeir sessu-nautar, Brynjólfr ok Þorgils, ok töluðu mart, ok lagðisk vel á með þeim; þóttisk Brynjólfr finna, at Þorgils var miklu meira-háttar en alþjóð manna; vissi hann ok góð skil á ætt hans, ok bauð þeim til vistar með sér...; lagði ekki á neina aufusu. Þorgils vildi þat þiggja en Bergr var þess hvergi fúsari. Þó réð Þorgils; ok fóru þeir með Brynjólfi. En er þeir kómu heim, tekr hann við þeim báðum höndum, ok slær á algleyming við Þorgils, ok setr hann it næsta sér. Brynjólfr fékk þeim svein til þjónostu er Pétr hét. Fór þat þann veg, at sveinninn var eigi athugall, en Þorgils þá heldr flla; ok eigi ótraust at hann svipaði hann eigi stundum; en Brynjólfi gazk eigi at því, er sveinninn var skyldr hónum. Þar vóru híbýli góð ok mann-mart, löngum drykkjur miklar ok glaðværi; urðu bændr misjafnt við drykkinn.

Geirmundr hét maðr, nágranni Eireks skarða ok frændi; hann hafði vingask við Þorgils er hann var með Eireki, ok gefit hónum tapar-öxi snaghyrnda, eigi mikla, ok it bezta járn; hann var í Jóla-boði Brynjólfs með Eireki, ok drakk eigi varlega; vóru miklar drykkjur ok mörg víti. Björn hét maðr, ok var með Brynjólfi, aldraðr maðr, ok hafði lengi verit með hónum; ok hafði þat starf, at hann görði öl ok varð-veitti drykk hversdaglega. Þorgilsi þótti Björn vera heldr fastr af drykk hversdaglega. Hafði hann á því grun, at Björn færi með róg ok hviksögur milli þeirra Brynjólfs; ok var þá heldr fátt með þeim. Björn var maðr skap-bráðr, ok þóttisk eiga traust öruggt; var áleitinn ok öfundsamr. Eireki var skipat hjá Bergi, þá Geirmundi; þá sátu bændr hverr hjá öðrum, ok höfðu sveit eigi all-lítla. Bergr drakk jafnan lítið, þvíat hann var krankr, ok skyldi hann því eigi meira drekka en hann vildi; ok eingi víti. Var Brynjólfr vel til hans. Þótti hann vera gegn ok óskapbráðr. Þorgils var inn mesti drykkju-maðr, ok misjafnt skapgóðr við drykkinn. Þat var it Átta kveld í Jólum, at drukkit var allra fastast; var þá drukkit vín er á leið. Á annan bekk sátu frelsingjar Brynjólfs, ok tveir hirðmenn Hákonar konungs, Árni Ívarsson ok Ketill langr; vóru þar fyrst druknar sveitadrykkjur; síðan slógusk í hnýfil-drykkjur; görðusk þá flestir druknir þeir er inni vóru. Talaði Geirmundr flest um, at hann þóttisk vera of settr, en þótti sem drykkr væri falsaðr. Þá bar Björn ker at Geirmundi. En hann drap við hendinni ok sló upp í fang hónum; fór drykkrinn niðr í hálm. Björn reiddisk við, ok var málóði; kvað Geirmund vera snáp mikinn; ok laust með hnefa sínum á nasar hónum, svá at blóð flaut um hann allan, ok mælti íllt við. Þorgils varð skjótastr til upp at hlaupa; þreif upp dýrs-horn mikit ok þungt, af búningi silfrs og steina, ok setti millum herða Birni, svá at hann steypðisk á fram, ok kom niðr ennit, ok var þar undir kerit er hann hafði haldit á; skeindisk hann á enninu, en kerit brotnaði allt í sundr. Þorgils vildi ljósta annat, en Bergr tók hann. Brynjólfr hljóp þá upp, ok allir hans menn; slíkt it sama Eirekr, ok bændr með hónum. Var Þorgils þar í liði; hélt þá maðr á manni. Brynjólfr var inn reiðasti. Eirekr mælti til Brynjólfs: "Geymit til, bóndi, at hark þetta semisk; ok er þat yður sæmð ok allra þeirra er hér eigu hlut at." Brynjólfr mælti: "Lítill vani hefir þat hér verit, at menn væri barðir í híbýlum mínum." Þá mælti Árni: "Lítið á hitt, bóndi, hverr fyrstr barði, ok er þat siðr yðarr Sygna, at drekka þar til at engi veit hvat at sér horfir. En Birni kom þetta eigi fyrr at höndum en ván var." Lögðu nú margir gótt til. Árni mælti þá enn: "Þat er betr, at hér er engi maðr sakaðr; er fyrir þat gótt um at tala; ok förum fyrst at sofa; en tali um þetta á morgun þegar menn eru ódrukknir; mun oss þá öllum einn veg sýnask." Eirekr stóð vel undir þetta, ok margir aðrir. Fóru menn þá at sofa. En um morguninn eptir hlýðir bóndi tíðum. Síðan gengu menn til drykkju; ok er menn vóru þar komnir, setjask menn niðr. Þá mælti Árni: "Þat er öllum mönnum kunnigt, þeim sem hér eru, hverir atburðir hér urðu í gær-kveld manna í millum; eru vér nú allir ódrukknir, ok megum virða þessi mál eptir sönnum efnum; er þat eigi vel, bóndi, at svá varð er þér mislíkar. En mér lízk svá, sem sá væri eigi friðarins all-maklegr er braut Jóla-friðinn fyrstr í þínum híbýlum." Ketill mælti: "Svá lízk mér." Björn mælti: "Þat kann ek þér segja, Árni, þótt yðr þykki mín skömm lítils verð, at vera skal annat-hvárt, at ek skal hafa fyrir fulla sæmð, eðr hefna mín sjálfr." Þorgils segir: "Ef þú heitask við, Björn, mjök, at göra mér eina skömm, þá skal ek göra þér tvær skammir, þær er þú skalt mega báðar hendr á festa." Björn mælti mart; en Þorgils þagnaði. Eigi má þar inna hvers mannz tillögur. En þeir lögðu þar bezt til hirðmenninir, Árni ok Ketill, ok Eirekr, ok Bergr. Báðu þeir Þorgils vægja til fyrir Brynjólfi bónda ok ráði þeirra manna er þar vóru mest virðir. En Þorgils þagði, sem hann var vanr, ef hann reiddisk. All-misjafnt lögðu menn til.

En þessi varð lykt á, með ráði Brynjólfs bónda, ok ráði þeirra manna er þar vóru mest virðir í hjá, ok bezt vildu til leggja, at mál þessi féllusk í faðma, ok skyldi einginn öðrum fé bæta. Seldi þá hverr öðrum grið. En síðan settusk þeir niðr ok drukku. Var bóndi þá all-kátr, ok hverr við annan. Drukku nú af Jólin. Fóru nú bændr heim síðan, ok kurraði þat hverr í sínum híbýlum, at vetr-gestr Brynjólfs mundi eigi vera hvers mannz leika. Hér um kvað Gunnarr, Íslenzkr maðr, er var með Brynjólfi, ok orti svá at gaman var at: - -

Eptir Jólin varð með Brynjólfi ok Þorgilsi öngir margleikar, en þó góðar afleiðingar.

Þat er nú þessu næst at segja, at Brynjólfr átti örendi yfir fjörð, at sækja skjöldu sína ok vápn. Þótti hónum vel at vita, hvé auðsveipr Þorgils væri, ok beiddi at hann mundi vera fyrir ferð þessari, er þá var eigi mann-mart heima. En Þorgils segir, at þess eins sendi-maðr eðr lestreki vill hann vera í Noregi, er enn væri ríkari en Brynjólfr. Brynjólfi þótti þar opt it sama upp spretta. Bergr bauð Brynjólfi at sækja skjölduna fyrir Þorgils með öðrum manni; ok þat vildi hann. Bergr tók sjúkleik um vetrinn, ok lá lengi, ok var at kominn bana, ok batnaði er á leið. Var nú atburða-laust héðan frá um þar-vist Þorgils, svá at vér vitim frá at segja.

Um várit eptir Páska byrjaði Brynjólfr ferð sína suðr til Björgynjar á mótz við Hákon konung. Fóru þá með hónum Þorgils ok Bergr. Var hann þá færr. En er þeir kómu suðr, fundu þeir Hákon konung; tók hann þeim vel. Konungr hafði frétt af, at um vetrinn hafi verit með Brynjólfi Íslenzkr maðr einn af Sturlunga-ætt, er orð fór af. Hafði þar þat sannask, sem mælt er, at "Mörg eru konungs-eyru;" hafði hann frétt af þeim viðskiptum, sem orðit höfðu millum þeirra Brynjólfs ok Íslendinga um vetrinn. Áron Hjörleifsson var þá með konungi. Hann hafði reynt af Böðvari vináttu mikla, þá er hann var skógar-maðr Sturlu Sighvatz sonar. Áron varð hirðmaðr Hákonar konungs, ok var kærr konungi; var hann ok góðr drengr. Áron gékk at Þorgilsi, ok fagnar hónum vel, "Ok skal þér heimilt allt þat gótt er ek hefir til at veita þér, hvárt sem þat er fé eðr fullting." Þorgils þakkaði hónum vel, ok kvezk eigi annat líkara þykkja en at hann mundi með hónum vera. "En fyrst mun ek vera með Brynjólfi." En Áron hafði fjár-kost eigi mikinn; en sparði öngan hlut við vini sína. Bauð hann Þorgilsi því til sín, at hann átti garð; var hann jafnan fullr af Íslenzkum mönnum. Skildusk þeir Þorgils ok Áron; fór Þorgils með Brynjólfi til þess herbergis er hann átti. Settusk þeir þá til drykkju. Um daginn mælti Brynjólfr: "Þér hafit verit með mér í vetr; ok vil ek kalla at vel hafi farit; en fundit hefi ek þat, at augu yðr standa lengra fram til þess at þjóna ríkara manni en ek em. Er þat ok satt, at slíkt eru konungs-menn; en eigi mæli ek því þetta at ek spara mat við þik eðr drykk. Vil ek vera búinn til at flytja mál þítt við konung, at hann taki við þér ok göri þik sínn mann; sem mik grunar at þér leiki í skapi." Þorgils þakkar hónum sín ummæli; en kvazk fúsastr at fara til Íslandz; en ef hann næði því eigi, þá vildi hann gjarna ganga til handa konungi ok görask hans maðr. Lítlu síðarr fundusk þeir konungr ok Brynjólfr; ok verðr þat í tali þeirra, at konungr spyrr at þeim inum Íslenzka manni, er verit hefir með hónum um vetrinn. Brynjólfr segir konungi frá ætt Þorgils; ok kannaðisk hann skjótt við; þvíat margir Sturlungar höfðu verit með hónum. Brynjólfr segir konungi, at "Þorgils vildi fá af yðr útfarar-leyfi til Íslandz." Konungr kvað þess önga ván; þvíat í þann tíma hélt Hákon konungr mörgum ríkra manna sonum í Noregi; þvíat hann hafði mjök í huga, at fá skatt af Íslandi. Konungr mælti: "Mundi þessi maðr vera með þér í gær er vit fundumk, mikill maðr ok drengilegr, fríðr ok bragð-mikill, ok á lýti mikil í andlitinu, ok svá ungr at eigi mun grön sprottin?" "Sá er rétt inn sami," segir Brynjólfr, "ok görit svá vel, herra, at þér takit við hónum sæmilega, ok görit hann yðarn mann, ef hann skal þó eigi ná at sigla til Íslandz, at vitja frænda sínna ok eigna; er hann eigi hér penninga-ríkr." Konungr tók því vel. Lét Brynjólfr þá senda eptir Þorgilsi. Kom hann þá fyrir konung, ok kvaddi hann. Tók hann því vel. Þar var þá Áron Hjörleifsson, ok flutti með Þorgilsi at konungr tæki við hónum sæmilega. Konungr segir, at hann mun ná hirðmannz-nafni, ef hann reyndisk eptir því sem þeir Brynjólfr ok Áron segja, ef hónum sýndisk; en kvað þat eigi mundu skjótt ráðask. Þorgils kvezk þess eigi mundu lengi bíða at sinni; þótti eigi örvænt, at koma mætti hann þar, þótt hann leitaði annarra landa, at hann kæmi sér í sveit með ríkum mönnum; þvíat Ólafr, föður-bróðir hans, hafði verit með Valdimar konungi, ok fengit af hónum mikinn sóma. Áron mælti: "Taki þér, herra, vel við þeim sumum, sem eigi mun jafn-mikit mann-kaup í sem þessum manni." Brynjólfr mælti: "Svá skulu þér ætla, herra, at hraustum karlmanni man skipat í þat rúm, sem Þorgils hlýtr [í] at standa." Konungr brosti þá. Þorgils mælti: "Vili þér, herra, gefa orlof til at ek sé frjáls, ok fara [ek] hvert er ek vil annars-staðar, ef ek ferr eigi til Íslandz?" "Víst eigi," segir konungr; "ek skil, at þú mant vera maðr bráðlátr, ok heldr ákaflyndr; en öngum sæmðum þykkjumk ek hafa af-svarat þér, þótt ek vilja fyrr reyna hversu mér gezk at þínni þjónustu." Skilðu þeir at þessu. Sagði Þorgils Ároni, at hann mundi ráðask í garð hans. Skilðu þeir vel, Brynjólfr ok Þorgils. Ragnhildr hét kona Árons, ok var hón inn mesti öflunar-maðr; en hann eyddi eigi seinna en hón aflaði. Þorgils var þar um hríð, ok varð fllt til fjár; þvíat hann sá at Áron var févani, en hann vildi hver-vetna fullt fyrir leggja þann kostnað sem Áron hafði fyrir hónum. Höfðu þeir sveit mikla, ok vóru ekki dælir.

Þá er skip tóku at búask um várit, lét Þorgils rita á vaxspjaldi ok sendi konungi; var þat þar á, at hann beiddi at konungr leyfði hónum at fara til Íslandz eðr ella til annarra landa; kvazk eigi lengr vera vilja í ófrelsi. En er konungr sá þetta, virði hann svá, sem Þorgilsi gengi til stærð ok metnaðr, er hann vildi eigi sjálfr flytja við sik sem aðrir menn. En þó sendi konungr eptir hónum. Kom Þorgils þá fyrir konung. Margrét dróttning, ok Ívarr Englason, fé-hirðir konungs, ok fátt annarra manna, var þá hjá konungi. Með Þorgilsi var Áron ok Bergr. Dróttning var inn mesti vin Sturlunga, sem verit hafði Skúli [hertogi] faðir hennar. Hón bað Þorgils setjask niðr hjá sér. En hann settisk á fót-skemil hjá fótum hennar. Konungr mælti þá: "Beiddisk þú út-til Íslandz, Þorgils?" "Já, herra," segir hann. Konungr mælti: "Ek mun nú segja þér hversu vera skal um hag þínn; þú skalt hér vera, en hvergi fara. Mun ek göra þik mínn mann, sem þú beiddisk. En svá hefir mér spurzk, sem þér félagar þykki verit hafa eigi spakir til fullz." Dróttning mælti: "Slíkt verðr opt ungum mönnum." Áron mælti: "Ek skal þar fyrir svara, ef þat þykkir nökkurs á fátt hafa verit." Konungr mælti þá brosandi: "Ek veit eigi, hvárt þú mátt nökkut á hendr takask meira en svara fyrir þik." Tók konungr þá til at spyrja Þorgils af Íslandi, frá föður sínum ok frændum, frá Þórði kakala ok öðrum höfðingjum; en Þorgils segir konungi slíkt sem hann spyrr. Konungr spyrr hverr sá maðr er, sem fylgði Þorgilsi. Hann nefndi sik ok föður sínn. Áron kvað föður hans hafa verit vitran mann, ok vel fjáðan, ok inn bezta bónda; "Hann beiddisk hirðgöngu ok hirðmannz-nafns, herra, sem yðr má kunnigt vera." Konungr segir: "Man eigi þat vel fallit? Þvíat ek hefir af hónum þá frétt, at hann man vera spakr maðr. Skaltú, Þorgils ok þér félagar, vera í boði mínu Uppstigningar-dag; en síðan görask hand-gengnir." Gaf konungr Þorgilsi lauf-grænt klæði, fjórtán álna langt. Síðan var Þorgils í boði konungs Uppstigningar-dag. En síðan gjörask hand-gengnir ok hirðmenn, Föstudaginn eptir, þeir báðir, Þorgils ok Bergr. Gaf konungr þá Þorgilsi skjöld ok brynju, þvíat þau vápn skorti hann áðr. Var Þorgils þá löngum á konungs-garði; ok þótti vera heldr skapbráðr.