Bókastaðir

Bǫðvarr, son Þórðar Sturlusonar, bjó at Stað; hann átti Sigríði Arnórsdóttur; synir þeirra vóru þeir Þorgils, Sighvatr ok Guðmundr. Dœtr þeirra vóru þær Helga, er fyrr átti Páll Sámsson, en síðarr Þjóðólfr kotkarl, ok Aldís er átti Þórðr Hitnesingr, ok Hallbera, er átti Gunnlaugr prestr Hallfríðarson; ok Guðrún, ok Vigdís.

Þorgils var elztr sona Bǫðvars. Guðmundr biskup biskupaði hann tvæ-vetran, ok spurði hverrar ættar hann væri. Honum var sagt. Biskup var þá at spurðr hvat honum litisk um sveininn. Hann mælti: "Ef þessi maðr bíðr aldr, þá mun hann verða hraustr maðr ok mikill hǫfðingi; en eigi kemr þat at mér óvǫrum at hann verði eigi elli-dauðr." Guðmundr gaf sveininum gull-sylgju, ok mælti vel fyrir honum.

Þorgils var vænn maðr yfirlits, herði-mikill, ok gǫrvilegr, hvítr á hár ok hǫrund; eygðr manna bezt, mið-mjór, ok herði-breiðr; þunnt hárit, ok fór vel; hann var hraustr ok harðgǫrr, syndr vel, ok inn mesti harðfari í hví-vetna; fámæltr, ok fast-heitinn; hvárt sem hann hét góðu eða íllu, þá var hann ǫrr í at efna. Í efri vǫr hans var skarð þat er hann var alinn með; því var hann kallaðr Þorgils Skarði.

Sighvatr Bǫðvarsson var maðr sein-gǫrr í uppvexti; en var þó mikill maðr ok mjúkr, ok vel glímu-færr; hann var ok syndr vel ok hagr, nǫkkut orðugr ok laga-maðr mikill. Eigi var hann fríðr sýnum, en þó var hann yfirbragðs-mikill ok kominn á sik vel, brigð-lynðr ok nǫkkut bráðskapaðr. Guðmundr Bǫðvarsson var fríðr sýnum, mikill maðr á vǫxt, harðfengr í knáleikum, hægr hversdaglega, ok hélt mjǫk til gleði.

Þorgils Bǫðvarsson óx upp at Stað með fǫður sínum, þar til er varð víg Snorra Sturlusonar í Reykjaholti. Gerði Gizurr Bǫðvari þann kost, at sverja honum trúnaðar-eið, eða fá honum gísla. Tók Bǫðvarr þat ráðs, at fá Gizuri til gísla Þorgils son sinn, ok Guthorm Þórðarson bróður-son sinn. Þorgils var þá fimtán vetra gamall; vóru þeir þann vetr í Tungu með Gizuri, ok fékk [hann] til þjónustu þeim aðra tvá menn, Bjǫrn Sigurðarson, ok Stein Bersason. Gizurr var vel til Þorgils, ok þótti Þorgils meiri-háttar; skipaði honum it næsta sér. Þorgils var heldr íllr viðr-skiptis ok vand-lyndr. Guthormr var hægr við hvern mann. Gróa húsfreyja var bezt til þeirra.

Sá atburðr varð, at þá skildi á um tafl, Þorgils Bǫðvarsson ok Sám Magnússon frænda Gizurar, vildi Sámr bera aptr riddara er hann hafði teflt í uppnám, en Þorgils lét því ekki ná.

Þá lagði til Markús Marðarson, at aptr skyldi bera riddarann, "Ok látið ykkr eigi á skilja um tafl." Þorgils sagðisk ekki fyrir hans orð mundu gera; ok svarfaði taflinu, ok lét í punginn; ok stóð upp; ok laust við eyra Sámi, svá at blœddi, ok mælti við: "Mikit er þat at vita, at vér skulim øngan hlut þora at halda til jafns við frændr Gizurar."

Þá var fram hlaupit ok sagt Gizuri; ok kom hann inn, ok spurði hvárt Sámr þyrði eigi at hefna sín. Þau Guthormr ok Gróa hǫfðu setit á palli er Gizurr kom í stofu, ok heyrðu at hann andsakaði sveinana reiðulega; gengu þau til ok prestr með þeim. Þorgils svarar Gizuri heldr skapraunar-samlega.

Gróa tók í hǫnd Gizuri ok mælti: "Hví lætr þú svá reiðulega? mér þœtti þú eiga fyrir at svara, þótt hann hefði þat nǫkkut gǫrt er bót-þurfa væri."

Gizurr svarar: "Eigi vil ek á þessu þinn dóm."

Hon svarar: "Ek skal þó bœta ef þarf."

Leiddu þau Þorgils á brott, ok báðu þau hann vel svara Gizuri; en Þorgils kvezk þat eigi mundu gera. Lǫgðu þá margir til, ok kǫlluðu þetta vera bernsku-bragð. Féll þat þá niðr; ok var Gizurr færri við Þorgils en áðr. Fyrir Jól lét Gróa gera Þorgilsi grœnan kyrtil af nýju klæði, en hann gaf Sámi blán kyrtil er hann hafði áðr, ok vóru þeir jafnan síðan góðir vinir.

Þetta vár lét Órœkja, son Snorra Sturlusonar, drepa Klæng Bjarnarson í Reykjaholti, annan dag Jóla, ok fóru síðan at Gizuri í Skálaholt; var þar þá bardagi inn níunda dag Jóla. Þorgils var þá í kirkjunni, þvíat Gizurr vildi eigi at hann væri í bardaga. Fór þat svá, at þeir Gizurr ok Órœkja sættusk. Fór Þorgils eptir þat vestr til Staðar ok þeir félagar.

Þat er nú því næst at segja: — At þá er Þorgils var átján vetra rézk hann til útan-ferðar með þeim manni er hét Eirekr Skarði; hann var Norœnn maðr. Sá maðr fór með Þorgilsi er Bergr hét, son Ámunda Bergs sonar ok Þóru Þorvarðs dóttur frá...

En er Þorgils var við skip, kom þar Þórðr Sighvatsson, ok mæltusk þeir Þorgils vel við. Hét Þórðr honum sínu trausti nær sem hann kynni þurfa. Hann bauð honum til sín, ef hann vildi þat. Þorgils kvezk þat mundu þegit hafa, ef hann hefði þat fyrr boðit; en kvezk nú eigi vilja bregða ferð sinni. Þórðr kvað þat fyrir hǫndum, þótt síðarr væri. Skildusk þeir með vináttu.

Létu þeir Þorgils í haf, ok fórsk þeim vel; tóku þeir land við Bjǫrgyn. Eirekr bauð Þorgilsi til vistar með sér ok þeim félǫgum; ok fóru þeir með honum inn í Sogn. En Þorgils kvazk með þeim manni vilja vera er gǫfgastr væri þar í héraði. En þá var ríkastr maðr í því héraði Brynjólfr, sonr Jóns stáls; hann átti hǫfuð-ból at Hváli. En er Þorgils kom heim með Eireki, veitti Eirekr honum vel ok með mikilli sœmð; mátti Þorgilsi þar gott þykkja fyrir manna sakir, en eigi gazk honum þar at híbýlum.

Þat var vandi Eireks, þá er hann kom heim ór kaupferðum, at hann hafði vina-veizlu, ok bauð at sér grǫnnum sínum; ok eigi nú sízt er þeir vóru komnir með honum, er mikils þóttu verðir. Bauð hann þangat Brynjólfi frá Hváli, Þóri af Steðja. Þar var fjǫlmenni mikit ok veizla góð. Vóru þeir sessu-nautar, Brynjólfr ok Þorgils, ok tǫluðu mart, ok lagðisk vel á með þeim; þóttisk Brynjólfr finna, at Þorgils var miklu meira-háttar en alþjóð manna; vissi hann ok góð skil á ætt hans, ok bauð þeim til vistar með sér...; lagði ekki á neina aufusu. Þorgils vildi þat þiggja en Bergr var þess hvergi fúsari. Þó réð Þorgils; ok fóru þeir með Brynjólfi.

En er þeir kómu heim, tekr hann við þeim báðum hǫndum, ok slær á algleyming við Þorgils, ok setr hann it næsta sér. Brynjólfr fékk þeim svein til þjónostu er Pétr hét. Fór þat þann veg, at sveinninn var eigi athugall, en Þorgils þá heldr ílla; ok eigi ótraust at hann svipaði hann eigi stundum; en Brynjólfi gazk eigi at því, er sveinninn var skyldr honum. Þar vóru híbýli góð ok mann-mart, lǫngum drykkjur miklar ok glaðværi; urðu bœndr misjafnt við drykkinn.

Geirmundr hét maðr, nágranni Eireks skarða ok frændi; hann hafði vingask við Þorgils er hann var með Eireki, ok gefit honum tapar-øxi snaghyrnda, eigi mikla, ok it bezta járn; hann var í Jóla-boði Brynjólfs með Eireki, ok drakk eigi varlega; vóru miklar drykkjur ok mǫrg víti.

Bjǫrn hét maðr, ok var með Brynjólfi, aldraðr maðr, ok hafði lengi verit með honum; ok hafði þat starf, at hann gerði ǫl ok varð-veitti drykk hversdaglega. Þorgilsi þótti Bjǫrn vera heldr fastr af drykk hversdaglega. Hafði hann á því grun, at Bjǫrn fœri með róg ok hviksǫgur milli þeirra Brynjólfs; ok var þá heldr fátt með þeim. Bjǫrn var maðr skap-bráðr, ok þóttisk eiga traust øruggt; var áleitinn ok ǫfundsamr.

Eireki var skipat hjá Bergi, þá Geirmundi; þá sátu bœndr hverr hjá ǫðrum, ok hǫfðu sveit eigi all-lítla. Bergr drakk jafnan lítit, þvíat hann var krankr, ok skyldi hann því eigi meira drekka en hann vildi; ok engi víti. Var Brynjólfr vel til hans. Þótti hann vera gegn ok óskapbráðr. Þorgils var inn mesti drykkju-maðr, ok misjafnt skapgóðr við drykkinn.

Þat var it Átta kveld í Jólum, at drukkit var allra fastast; var þá drukkit vín er á leið. Á annan bekk sátu frelsingjar Brynjólfs, ok tveir hirðmenn Hákonar konungs, Árni Ívarsson ok Ketill langr; vóru þar fyrst druknar sveitadrykkjur; síðan slógusk í hnýfil-drykkjur; gerðusk þá flestir druknir þeir er inni vóru.

Talaði Geirmundr flest um, at hann þóttisk vera of settr, en þótti sem drykkr væri falsaðr. Þá bar Bjǫrn ker at Geirmundi. En hann drap við hendinni ok sló upp í fang honum; fór drykkrinn niðr í hálm. Bjǫrn reiddisk við, ok var málóði; kvað Geirmund vera snáp mikinn; ok laust með hnefa sínum á nasar honum, svá at blóð flaut um hann allan, ok mælti íllt við. Þorgils varð skjótastr til upp at hlaupa; þreif upp dýrs-horn mikit ok þungt, af búningi silfrs ok steina, ok setti millum herða Birni, svá at hann steypðisk á fram, ok kom niðr ennit, ok var þar undir kerit er hann hafði haldit á; skeindisk hann á enninu, en kerit brotnaði allt í sundr. Þorgils vildi ljósta annat, en Bergr tók hann. Brynjólfr hljóp þá upp, ok allir hans menn; slíkt it sama Eirekr, ok bœndr með honum. Var Þorgils þar í liði; hélt þá maðr á manni. Brynjólfr var inn reiðasti.

Eirekr mælti til Brynjólfs: "Geymit til, bóndi, at hark þetta semisk; ok er þat yðr sœmð ok allra þeirra er hér eigu hlut at."

Brynjólfr mælti: "Lítill vani hefir þat hér verit, at menn væri barðir í híbýlum mínum."

Þá mælti Árni: "Lítið á hitt, bóndi, hverr fyrstr barði, ok er þat siðr yðarr Sygna, at drekka þar til at engi veit hvat at sér horfir. En Birni kom þetta eigi fyrr at hǫndum en ván var."

Lǫgðu nú margir gott til. Árni mælti þá enn: "Þat er betr, at hér er engi maðr sakaðr; er fyrir þat gott um at tala; ok fǫrum fyrst at sofa; en tali um þetta á morgun þegar menn eru ódrukknir; mun oss þá ǫllum einn veg sýnask." Eirekr stóð vel undir þetta, ok margir aðrir. Fóru menn þá at sofa.

En um morguninn eptir hlýðir bóndi tíðum. Síðan gengu menn til drykkju; ok er menn vóru þar komnir, setjask menn niðr.

Þá mælti Árni: "Þat er ǫllum mǫnnum kunnigt, þeim sem hér eru, hverir atburðir hér urðu í gær-kveld manna í millum; eru vér nú allir ódrukknir, ok megum virða þessi mál eptir sǫnnum efnum; er þat eigi vel, bóndi, at svá varð er þér mislíkar. En mér lízk svá, sem sá væri eigi friðarins all-maklegr er braut Jóla-friðinn fyrstr í þínum híbýlum."

Ketill mælti: "Svá lízk mér."

Bjǫrn mælti: "Þat kann ek þér segja, Árni, þótt yðr þykki mín skǫmm lítils verð, at vera skal annat-hvárt, at ek skal hafa fyrir fulla sœmð, eða hefna mín sjálfr."

Þorgils segir: "Ef þú heitask við, Bjǫrn, mjǫk, at gera mér eina skǫmm, þá skal ek gera þér tvær skammir, þær er þú skalt mega báðar hendr á festa."

Bjǫrn mælti mart; en Þorgils þagnaði. Eigi má þar inna hvers manns tillǫgur. En þeir lǫgðu þar bezt til hirðmenninir, Árni ok Ketill, ok Eirekr, ok Bergr. Báðu þeir Þorgils vægja til fyrir Brynjólfi bónda ok ráði þeirra manna er þar vóru mest virðir. En Þorgils þagði, sem hann var vanr, ef hann reiddisk. All-misjafnt lǫgðu menn til.

En þessi varð lykt á, með ráði Brynjólfs bónda, ok ráði þeirra manna er þar vóru mest virðir í hjá, ok bezt vildu til leggja, at mál þessi féllusk í faðma, ok skyldi enginn ǫðrum fé bœta. Seldi þá hverr ǫðrum grið. En síðan settusk þeir niðr ok drukku. Var bóndi þá all-kátr, ok hverr við annan. Drukku nú af Jólin. Fóru nú bœndr heim síðan, ok kurraði þat hverr í sínum híbýlum, at vetr-gestr Brynjólfs mundi eigi vera hvers manns leika. Hér um kvað Gunnarr, Íslenzkr maðr, er var með Brynjólfi, ok orti svá at gaman var at: —

Eptir Jólin varð með Brynjólfi ok Þorgilsi øngir margleikar, en þó góðar afleiðingar.

Þat er nú þessu næst at segja, at Brynjólfr átti ørendi yfir fjǫrð, at sækja skjǫldu sína ok vápn. Þótti honum vel at vita, hvé auðsveipr Þorgils væri, ok beiddi at hann mundi vera fyrir ferð þessari, er þá var eigi mann-mart heima. En Þorgils segir, at þess eins sendi-maðr eða lestreki vill hann vera í Noregi, er enn væri ríkari en Brynjólfr. Brynjólfi þótti þar opt it sama upp spretta. Bergr bauð Brynjólfi at sækja skjǫlduna fyrir Þorgils með ǫðrum manni; ok þat vildi hann. Bergr tók sjúkleik um vetrinn, ok lá lengi, ok var at kominn bana, ok batnaði er á leið. Var nú atburða-laust héðan frá um þar-vist Þorgils, svá at vér vitim frá at segja.

Um várit eptir Páska byrjaði Brynjólfr ferð sína suðr til Bjǫrgynjar á móts við Hákon konung. Fóru þá með honum Þorgils ok Bergr. Var hann þá færr. En er þeir kómu suðr, fundu þeir Hákon konung; tók hann þeim vel. Konungr hafði frétt af, at um vetrinn hafi verit með Brynjólfi Íslenzkr maðr einn af Sturlunga-ætt, er orð fór af. Hafði þar þat sannask, sem mælt er, at "Mǫrg eru konungs-eyru;" hafði hann frétt af þeim viðskiptum, sem orðit hǫfðu millum þeirra Brynjólfs ok Íslendinga um vetrinn.

Áron Hjǫrleifsson var þá með konungi. Hann hafði reynt af Bǫðvari vináttu mikla, þá er hann var skógar-maðr Sturlu Sighvats sonar. Áron varð hirðmaðr Hákonar konungs, ok var kærr konungi; var hann ok góðr drengr. Áron gékk at Þorgilsi, ok fagnar honum vel, "Ok skal þér heimilt allt þat gott er ek hefi til at veita þér, hvárt sem þat er fé eða fullting."

Þorgils þakkaði honum vel, ok kvezk eigi annat líkara þykkja en at hann mundi með honum vera. "En fyrst mun ek vera með Brynjólfi." En Áron hafði fjár-kost eigi mikinn; en sparði øngan hlut við vini sína. Bauð hann Þorgilsi því til sín, at hann átti garð; var hann jafnan fullr af Íslenzkum mǫnnum. Skildusk þeir Þorgils ok Áron; fór Þorgils með Brynjólfi til þess herbergis er hann átti. Settusk þeir þá til drykkju.

Um daginn mælti Brynjólfr: "Þér hafit verit með mér í vetr; ok vil ek kalla at vel hafi farit; en fundit hefi ek þat, at augu yðr standa lengra fram til þess at þjóna ríkara manni en ek em. Er þat ok satt, at slíkt eru konungs-menn; en eigi mæli ek því þetta at ek spara mat við þik eða drykk. Vil ek vera búinn til at flytja mál þitt við konung, at hann taki við þér ok geri þik sinn mann; sem mik grunar at þér leiki í skapi."

Þorgils þakkar honum sín ummæli; en kvazk fúsastr at fara til Íslands; en ef hann næði því eigi, þá vildi hann gjarna ganga til handa konungi ok gerask hans maðr.

Lítlu síðarr fundusk þeir konungr ok Brynjólfr; ok verðr þat í tali þeirra, at konungr spyrr at þeim inum Íslenzka manni, er verit hefir með honum um vetrinn. Brynjólfr segir konungi frá ætt Þorgils; ok kannaðisk hann skjótt við; þvíat margir Sturlungar hǫfðu verit með honum. Brynjólfr segir konungi, at "Þorgils vildi fá af yðr útfarar-leyfi til Íslands." Konungr kvað þess ønga ván; þvíat í þann tíma hélt Hákon konungr mǫrgum ríkra manna sonum í Noregi; þvíat hann hafði mjǫk í huga, at fá skatt af Íslandi.

Konungr mælti: "Mundi þessi maðr vera með þér í gær er vit fundumk, mikill maðr ok drengilegr, fríðr ok bragð-mikill, ok á lýti mikil í andlitinu, ok svá ungr at eigi mun grǫn sprottin?"

"Sá er rétt inn sami," segir Brynjólfr, "ok gerit svá vel, herra, at þér takit við honum sæmilega, ok gerit hann yðarn mann, ef hann skal þó eigi ná at sigla til Íslands, at vitja frænda sinna ok eigna; er hann eigi hér penninga-ríkr."

Konungr tók því vel. Lét Brynjólfr þá senda eptir Þorgilsi. Kom hann þá fyrir konung, ok kvaddi hann. Tók hann því vel. Þar var þá Áron Hjǫrleifsson, ok flutti með Þorgilsi at konungr tœki við honum sæmilega.

Konungr segir, at hann mun ná hirðmanns-nafni, ef hann reyndisk eptir því sem þeir Brynjólfr ok Áron segja, ef honum sýndisk; en kvað þat eigi mundu skjótt ráðask. Þorgils kvezk þess eigi mundu lengi bíða at sinni; þótti eigi ørvænt, at koma mætti hann þar, þótt hann leitaði annarra landa, at hann kœmi sér í sveit með ríkum mǫnnum; þvíat Óláfr, fǫður-bróðir hans, hafði verit með Valdimar konungi, ok fengit af honum mikinn sóma.

Áron mælti: "Taki þér, herra, vel við þeim sumum, sem eigi mun jafn-mikit mann-kaup í sem þessum manni."

Brynjólfr mælti: "Svá skulu þér ætla, herra, at hraustum karlmanni man skipat í þat rúm, sem Þorgils hlýtr [í] at standa." Konungr brosti þá.

Þorgils mælti: "Vili þér, herra, gefa orlof til at ek sé frjáls, ok fara [ek] hvert er ek vil annars-staðar, ef ek fer eigi til Íslands?"

"Víst eigi," segir konungr; "ek skil, at þú mant vera maðr bráðlátr, ok heldr ákaflyndr; en øngum sœmðum þykkjumk ek hafa af-svarat þér, þótt ek vilja fyrr reyna hversu mér gezk at þinni þjónustu."

Skilðu þeir at þessu. Sagði Þorgils Ároni, at hann mundi ráðask í garð hans. Skilðu þeir vel, Brynjólfr ok Þorgils.

Ragnhildr hét kona Árons, ok var hon inn mesti ǫflunar-maðr; en hann eyddi eigi seinna en hon aflaði. Þorgils var þar um hríð, ok varð íllt til fjár; þvíat hann sá at Áron var févani, en hann vildi hver-vetna fullt fyrir leggja þann kostnað sem Áron hafði fyrir honum. Hǫfðu þeir sveit mikla, ok vóru ekki dœlir.

Þá er skip tóku at búask um várit, lét Þorgils rita á vaxspjaldi ok sendi konungi; var þat þar á, at hann beiddi at konungr leyfði honum at fara til Íslands eða ella til annarra landa; kvazk eigi lengr vera vilja í ófrelsi.

En er konungr sá þetta, virði hann svá, sem Þorgilsi gengi til stærð ok metnaðr, er hann vildi eigi sjálfr flytja við sik sem aðrir menn. En þó sendi konungr eptir honum. Kom Þorgils þá fyrir konung. Margrét dróttning, ok Ívarr Englason, fé-hirðir konungs, ok fátt annarra manna, var þá hjá konungi. Með Þorgilsi var Áron ok Bergr. Dróttning var inn mesti vin Sturlunga, sem verit hafði Skúli [hertogi] faðir hennar. Hon bað Þorgils setjask niðr hjá sér. En hann settisk á fót-skemil hjá fótum hennar.

Konungr mælti þá: "Beiddisk þú út-til Íslands, Þorgils?"

"Já, herra," segir hann.

Konungr mælti: "Ek mun nú segja þér hversu vera skal um hag þinn; þú skalt hér vera, en hvergi fara. Mun ek gera þik minn mann, sem þú beiddisk. En svá hefir mér spurzk, sem þér félagar þykki verit hafa eigi spakir til fulls."

Dróttning mælti: "Slíkt verðr opt ungum mǫnnum."

Áron mælti: "Ek skal þar fyrir svara, ef þat þykkir nǫkkurs á fátt hafa verit."

Konungr mælti þá brosandi: "Ek veit eigi, hvárt þú mátt nǫkkut á hendr takask meira en svara fyrir þik."

Tók konungr þá til at spyrja Þorgils af Íslandi, frá fǫður sínum ok frændum, frá Þórði kakala ok ǫðrum hǫfðingjum; en Þorgils segir konungi slíkt sem hann spyrr.

Konungr spyrr hverr sá maðr er, sem fylgði Þorgilsi. Hann nefndi sik ok fǫður sinn. Áron kvað fǫður hans hafa verit vitran mann, ok vel fjáðan, ok inn bezta bónda; "Hann beiddisk hirðgǫngu ok hirðmanns-nafns, herra, sem yðr má kunnigt vera."

Konungr segir: "Man eigi þat vel fallit? Þvíat ek hefi af honum þá frétt, at hann man vera spakr maðr. Skaltú, Þorgils ok þér félagar, vera í boði mínu Uppstigningar-dag; en síðan gerask hand-gengnir."

Gaf konungr Þorgilsi lauf-grænt klæði, fjórtán álna langt. Síðan var Þorgils í boði konungs Uppstigningar-dag. En síðan gerask hand-gengnir ok hirðmenn, Fǫstudaginn eptir, þeir báðir, Þorgils ok Bergr. Gaf konungr þá Þorgilsi skjǫld ok brynju, þvíat þau vápn skorti hann áðr. Var Þorgils þá lǫngum á konungs-garði; ok þótti vera heldr skapbráðr.