Þá er Hákon konungr Hákonarson hafði þrjá tigi vetra ráðit Noregi, kom Vilhjálmr kardináli í Noreg, ok vígði hann Hákon konung undir kórónu. Þat var á fimta ári pávadóms Innocentii. En þrim vetrum síðarr fór útan Heinrekr biskup Kársson ok Þórðr kakali. Þá var kørinn til lǫgsǫgu-manns Sturla Þórðarson. Á þeim misserum andaðisk Árni óreiða Magnús son, Ámunda sonar.
Brandr prestr Jónsson var vígðr til ábóta á því ári er Hákon var vígðr undir kórónu; hann réð fyrir austr í Þykkvabæ í Veri, ok var ágætr hǫfðingi, klerkr góðr, vitr ok vinsæll, ríkr ok góðgjarn; hann hafði mann-heill mikla. Halldóra Arnórs dóttir var móðir hans; en móðir Halldóru var Guðrún, dóttir Brands biskups Sæmundar sonar.
Ormr Jónsson bjó at Svínafelli; hann var goðorðs-maðr þar um Síðuna; hann átti Álfeiði, dóttur Njáls ór Skógum. Synir hans vóru þeir Sæmundr, Ormr, ok Guðmundr. Þeir brœðr: Brandr, er síðan var biskup at Hólum, ok Þórarinn faðir þeirra Þorvarðs ok Odds. Systr þeirra vóru þær Sólveig ok Steinunn; — þau vóru fimm systkin.
Þá bjó Digr-Helgi í Kirkjubœ; hann átti Arnfríði dóttur Þorsteins bónda frá Hofi. Synir þeirra vóru þeir Ǫgmundr, Þorsteinn, ok Arnórr er síðan var ábóti í Viðey, Sokki ok Finnbjǫrn. Ǫgmundr Helgason átti Steinunni Jóns dóttur; þau vóru bǫrn þeirra: Guðmundr gríss, Jón karl, Sigmundr, ok Sokki; Guðrún, Þóra, Helga, ok Arnbjǫrg nunna.
Skeggi Njálsson bjó í Skógum; hann átti Sólveigu Jóns dóttur; þessi vóru þeirra bǫrn: Klængr, Þorsteinn, Eyjólfr, Jón prestr, Arnbjǫrg er átti Guðmund Þorsteinsson er bjó í Skarðinu Eystra á Rangár-vǫllum.
Helgi Loptsson bjó þá í Skál; hann átti Ásbjǫrgu Þorláks dóttur systur Árna biskups; þau Helgi áttu mǫrg bǫrn: Lopt, ok Bjarna prest, Magnús, ok Árna er síðan varð biskup, Guðný er átti Þórðr á Mǫðru-vǫllum, Þórdís, Halldóra. Helgi í Skál átti þann bróður, er Svartr hét; hann var góðr bóndi; hann átti Ástríði Guðmundar dóttur; þau áttu son er Þorkell hét.
Snorri sveimr bjó í Holti í Meðal-landi; hann var fémaðr mikill, ok þó lítils-háttar; hann var vinr Ǫgmundar; ekki átti hann barna. Egill hét maðr, skyr-hnakkr; hann bjó í Mǫrtungu; Ragneiðr hét kona hans; en Einarr hét son þeirra. Með þessum ǫllum mǫnnum var góð vinátta.
Þat var eitt sumar er Ormr Jónsson var á Alþingi, at verk laust í hǫnd honum. Þá kom til hans Helgi læknir er þá bjó á Mársstǫðum. Hann kvað eigi mundu gera atgerðir; ok at því varð. Þat segja sumir menn at Ǫgmundr Helgason tœki Ormi blóð þar á þinginu á gjós-æðinni. Ok síðan feldi sóttina at honum. Reið Ormr af þinginu í Skálaholt ok við mikinn þunga, ok lagðisk þar í rekkju, ok lá lengi sumars í þessum vanmætti. Kom þá Álfeiðr húsfreyja hans austan, ok margir frændr hans ok vinir, at finna hann, þvíat hann var vinsælastr af ǫllum óvígðum hǫfðingjum á Íslandi í þann tíma; þvíat hann leiddi mest hjá sér allra þeirra hernað ok óǫld þá er þeir vǫfðusk í, en hélt hlut sínum óskerðum fyrir ǫllum þeim.
Ormr bóndi andaðisk þrim nóttum fyrir Máríumessu ina síðari í Skálaholti. Var hann jarðaðr fyrir austan kirkju. Þá fór Álfeiðr húsfreyja hans með barni; ok fœddi hon á þessum misserum svein, ok var kallaðr eptir fǫður sínum Ormi.
Þat haust var veginn Snorri inn Fróði í Reykjaholti. Sæmundr tók goðorð eptir fǫður sinn ok staðfestu, en Ǫgmundr bauð Guðmundi heim til fóstrs til Steinunnar fǫður-systur sinnar. Sæmundr tók þar fé Guðmundar í Kirkjubœ; en Ǫgmundr varð-veitti fé Guðmundar. Þá var Guðmundr sjau vetra er faðir hans andaðisk.
Þat fannsk brátt á, er Ormr var frá kallaðr, at Ǫgmundr hélt sér vel fram um héraðs-stjórn, ok gerðusk margar greinir með þeim Sæmundi.
Þat var eitt sumar, at Sæmundr lét eiðfæra ómaga á landseta Ǫgmundar er Hǫskuldr hét. Ǫgmundr reið þegar at sjá yfir efni hans; ok vildi hann kalla þat, at Hǫskuldr ætti eigi at annask ómagann fyrir fjár-sakir. Síðan fékk Ǫgmundr menn til at fœra aptr ómagann. Sæmundr varð reiðr við þetta, ok sér nú yfir fé Hǫskulds, ok þykkir hann fé hafa at annask ómagann; ok kvezk eigi svá búit hafa skyldu. Ríðr heim eptir þetta, ok kvað Ǫgmund rangt gǫrt hafa. Ok er nú kyrt um vetrinn.
Um várit fór Sæmundr stefnu-fǫr í Kirkjubœ; stefnir hann Ǫgmundi um þat, at hann þóttisk eigi ná réttu af honum. Heyrir Ǫgmundr á stefnuna, ok svá Guðmundr bróðir Sæmundar. Síðan ríðr Sæmundr ofan í Holt í Meðal-land, ok tekr þar upp bú Snorra sveims, svá at þar var fátt fé-mætt eptir. Þaðan ríðr hann í Mǫrtungu, ok skiptir fé með þeim Agli ok Ragneiði, ok rak þaðan í brott fé allt; en segir Agli skyr-hnakk, at hann skal heimila vist eiga at Svínafelli þeim stundum er hann vill verit hafa. Egill tekr því hvárki vel né ílla.
Síðan ríðr Egill til Kirkjubœjar, ok segir Ǫgmundi til hvar komit var. Ǫgmundr gerir þar ekki at, en býðr Agli með sér at vera. Egill þakkar honum boðit, ok lézk lengrum þar mundu vera en með Sæmundi. Ok er þeir tala þetta, ríðr þar [at] Snorri sveimr, ok berr upp vandræði sín. Ǫgmundr bað hann vel verða við, ok kvað eigi mat mundu skorta í Kirkjubœ, "Ok skal oss jafn-drjúgt verða," segir hann.
Ǫgmundr sendir mann í Þykkvabæ til Brands ábóta, ok segir honum hverju þeir fóru fram. Ábóti hét at leggja til samnings með þeim, en bað Ǫgmund eigi halda vini sína til rangra hluta með ofkappi, "Þvíat þess er ván, at Sæmundr vili þat eigi hafa, hvárki af yðr né ǫðrum mǫnnum." Ábóta líkar ok ílla fjár-upptektin, þótt sakar væri til; ok kvazk ugga, at til meira mundi draga með þeim en þá var fram komit; þvíat Sæmundr var ofsa-maðr mikill ok óeirinn, ok gerði at því øngan manna-mun, en Ǫgmundr var ótillátssamr, ok átti mikit undir sér.
Nú ríðr Sæmundr til þings, ok fjǫlmennir mjǫk. Brandr ábóti reið ok til þings, ok Guðmundr bróður-son hans reið með honum. Á þinginu vill Sæmundr sœkja Ǫgmund til sekta, en ábóti bað, at þeir feldi þetta niðr, ok svá Guðmundr, bað hann vægja Ǫgmundi fóstra sínum. Ok svá gerir Sæmundr, at hann hefir eigi mál fram at sinni. Af þinginu riðu þeir ábóti heim. Ok þótti þá sem jafnan, at Brandr ábóti hefði sér hinn betra hlut af deildan.
En Sæmundr reið norðr með Þórði Sighvats syni í Geldinga-holt, ok bað Ingunnar Sturlu dóttur bróður-dóttur hans; ok hon var honum gipt. Þórðr sagði Sæmundi, at hann vill, at hann leggi hvergi sinn hlut fyrir Ǫgmundi, kvað hvárki til skorta fjǫlmenni né mægðir.
Nú ríðr Sæmundr heim til Svínafells með konu sína. Ok þegar hann kemr heim, býr hann til veizlu ok býðr þangat Guðmundi bróður sínum ór Kirkjubœ. Guðmundr segir, at hann man koma, en Steinunn húsfreyja fǫður-systir hans bað hann eigi fara. En Guðmundr reið þó til veizlunnar ok með honum Egill skyrhnakkr. Um veizluna var þeim brœðrum alltíðrœtt, ok vissu menn óglǫggt hvat þeir tǫluðu. En er slitit var veizlunni reið Guðmundr heim í Kirkjubœ, ok gaf Sæmundr honum einn hest. Nú er hann í Kirkjubœ þat er eptir var sumars.
En um haustit beiðir Guðmundr Ǫgmund brottferðar, ok hann vill hafa í brott með sér fé sitt. En Ǫgmundr tók því seinliga, en kvezk þó eigi vilja banna honum brottferð. Steinunn húsfreyja bað Ǫgmund vel leysa Guðmund af hendi; ok svá gerði Ǫgmundr, at hann galt Guðmundi til hundrað hundraða. Ferr hann við þetta efni til Sæmundar. Sitja þeir nú um kyrt fram yfir Jól.
Eptir Jól um vetrinn dregr Sæmundr at sér lið; hann fékk nær átta tigum manna, ok ferr við þetta lið í Kirkjubœ.
Ok um morgininn er þeir ætla at fara, bað Álfeiðr húsfreyja, móðir Guðmundar, at hann fœri eigi þessa ferð með Sæmundi, fyrir þá sœmð ok velgerninga, er Ǫgmundr hafði honum veitta. En hann svaraði henni heldr styggliga, ok kvazk svá aldrs kominn at hann mundi sjálfr ráða ferðum sínum. Hon kvað hann þó eigi mundu fara svá búinn, ok bað hann ganga með sér til Lítlu-stufu, ok gera klæða-skipti. Ok er hann klæddizk, gengr hon brott af stufunni ok rekr fyrir lás. Ok er hann verðr þessa varr, tekr hann einn stein er hann fann í stufunni, ok brýtr frá hurðina; ok komsk út eptir þat. Þeir Sæmundr vóru þá búnir, ok riðu við þetta lið í Kirkjubœ. Þetta var um nótt eptir Páls-messu.
En sá maðr var á staðnum er Íllugi hét, ok var Guðmundarson; hann var bryti; hann átti þá konu er Bergljót hét; þau vóru úti í elda-húsi um nótt at soðningu, ok sá maðr með þeim er Þorvaldr hét, ok kallaðr feni.
Rakki lá í eldhúsinu; hann spratt upp ok gó. Íllugi bað Þorvald forvitnazk at hverju hann gó. Hann gengr, ok ferr upp á húsin; ok sér, at hundrinn horfir norðr af húsunum. Hann heyrir þá manna-mál, ok þekkir skjótt mál þeirra brœðra, Sæmundar ok Guðmundar. Þorvaldr gerði ekki vart við sik; ok gékk heim skjótt, ok inn í skála at rúmi bónda, ok sagði at menn fóru at bœnum, "Ok eigi ráðit, at með góðum vilja sé þeim er hér eru fyrir." Ǫgmundr spurði, hvárt hann vissi nokkut af hverir vera mundi.
Steinunn svarar: "Eigi þarf ek lengi at geta til; þeir munu vera frændr mínir, Sæmundr ok Guðmundr. Ok gerit fyrir Guðs sakir ok nauðsyn yðra, at þér aukit eigi vandræði við frændr mína."
Ǫgmundr stendr upp þegar, ok tekr brynjar nǫkkurar tíu, er héngu fyrir rúmi þeirra, ok kastar eptir setjunum, ok bað menn upp standa. Þeir klæddusk skjótt, þvíat ljós brann hverja nótt. Ǫgmundr bóndi tekr mǫrg spjót, er bundin vóru í kerfi, ok berr út til kirkju. Ok þeir menn aðrir, er fyrir vóru, gingu til kirkju með vápnum. Ok er bóndi kemr í kirkjuna, telr hann liðit, ok vóru þar fimm tigir vígra karla, þat er honum þótti vápn-fœrt. Síðan gengr Ǫgmundr með vápnum, ok með honum Péttr Grímsson. Þeir ganga í stǫpulinn; en í aðrar stǫpul-dyrr gékk Jón karl ok Snorri sveimr. Þeir létu út horfa spjóts-oddana.
Ok í þessu hleypa þeir Sæmundr á hlaðit ok menn hans; ok kallar Sæmundr, at þeir skyldu hlaupa í dyrrin, svá fyrir þær dyrr er norðan vóru á húsunum. "Gangit nú inn skǫruliga," segir hann, "ok látið þá nú enga viðtǫku fá."
Þá mælti Ǫgmundr: "Ef þér vilit nǫkkura menn finna, þá gangit hingat til kirkjunnar, þvíat húsin eru auð af mǫnnum." Þeir svǫruðu engu, ok hljópu allir senn ofan til kirkjunnar, ok í kirkju-garðinn, ok slógu hring um kirkjuna, ok brugðu sverðunum.
Ǫgmundr bóndi heilsar þeim báðum brœðrum, Sæmundi ok Guðmundi. Þeir tóku því seinliga, ok spurðu, hví þeir væri í kirkjunni.
Ǫgmundr kvað vart hafa orðit við ferð þeirra, ok þeir léti ekki friðliga; "En ef þér vilit fara með ǫðru efni, þá skal hér heimil gisting vera."
Sæmundr kvazk ekki hafa ætlat þar mat at éta; "En þess beiði ek [at] þér gangit brott af kirkjunni."
Ǫgmundr kvazk eigi mundu út ganga fyrr en lýsti; kvazk þá mundu gera sem honum líkaði.
Þá mælti Guðmundr: "Hvat muntú þá undir þér eiga meira kost, þótt lýsi af degi?"
Ǫgmundr mælti: "Þat ætlaða ek aldri, at þú mundir slíkum orðum mæla, fóstri, sem nú heyri ek."
"Ekki man nú farit at því, hverja virðing þú leggr á." —
"Vera má at svá sé," sagði Ǫgmundr; "en mæla munu þat sumir menn, at ek væri annarra orða eigi ómakligri frá þér."
"Svá skyldi ok vera," segir Guðmundr, "ef þú hefðir eigi fyrri valdit upphǫfum ok fullkomnum fjándskap við okkr brœðr; þar sem faðir okkarr veitti þér þat upphald, at þú mant aldri fá svá góðu launat, þótt þú leitaðir við þat, sem þú skyldir; en eigi með vélum ok prettum sem þú ert nú sann-prófaðr at."
Þá tók til orða Fiargarðr Austmaðr, er í ferð var með þeim brœðrum; bað þá at ganga ok láta eigi kirkjuna standa fyrir þeim. Sæmundr kvazk þat eigi gera mundu, ok bað engan mann dirfa sik at því, at gera grand heilagri kirkju.
Moðólfr djákni, er kallaðr var gani-maðr, fékk komizk út undir syll kirkjunnar, ok hafði einn hamar í hendi. Teitr hét fylgðar-maðr þeirra brœðra, er kallaðr var Hafr-Teitr; hann fékk tekit djákna, ok spyrr hvat hann vildi er hann hljóp svá. "Þat skaltú brátt vita," segir hann. Hefr upp hamarinn, ok lystr á handlegginn, svá at Teitr lét þegar laust.
Moðólfr hleypr at ánni fram, Kirkbœinga-á; hon féll þíð í milli hǫfuð-ísa. Hann kastar sér þegar út á ána, ok leggsk yfir. Hann ferr á þann bœ er í Tungu heitir. Hann segir Halldóri bónda heim-sóknina; bað hann senda á bœi ok segja þessi tíðendi, bað þá alla skunda til móts við Ǫgmund. Djákni snýr þá skjótt aptr sǫmu leið. Ok er hann kemr á bœinn, gengr hann til baðstufu, þvíat honum var kalt orðit.
En Teitr gengr at Sæmundi, ok sagði, at maðrinn hafði brott komizk, ok brátt mundu menn at koma. Sæmundr brá þá við skjótt, ok bað þá brott ríða, ok segir þá liðinu at hann vill ríða í Skál til Helga Lopts sonar. Þeir gerðu svá.
Ok er mjǫk var ljóst orðit, kómu í Kirkjubœ nær átta tigir manna til móts við Ǫgmund. Þar var Svartr, bróðir Helga ór Skál, ok eggjaði mjǫk eptir-reiðar; ok þess fýstu fleiri. En Steinunn húsfreyja latti eptir-reiðar; kvazk hon bæði til spara bónda sinn ok sonu sína, ok kvað íllt mundu hljótask af þessu her-hlaupi. Ok eptir þetta ríðr Ǫgmundr í brott, ok ærði undan at sinni.
Hann ríðr norðr um land við hinn sjaunda mann í Geldinga-holt til Þórðar Sighvats sonar. Ǫgmundr segir Þórði sín vandræði.
Þórðr kvað Ǫgmundi sjálf-rátt í hvern stað, at láta hlut sinn fyrir Sæmundi, "Því at þú hefir fjárkost meira; þú ert ok vinsælli af bóndum, þótt þú hafir eigi goðorð. Þá heyri ek ok, at bœndr vili þér eigi verr en Sæmundi. Ok þótt ek sé mægðr við Sæmund, þá mæli ek þat eigi [eptir honum] at hann ofsœki né einn mann. En ver með mér slíka stund er þér líkar."
Ok er þeir Orms-synir spyrja þetta, brott-reið Ǫgmundar, þá sendir Sæmundr mann í Kirkjubœ, ok bað bœndr ríða til móts við sik. Þeir gerðu svá; fundu Sæmund í Skál. Hann hafði þá upptekt, at þeir hefði sýnt sik í mótgangi við hann, þar sem þeir vóru hans þingmenn. Bauð hann þeim tvá kosti; at þeir skyldu vinna honum trúnaðar-eiða; hinn annarr, at hann mundi taka fé þeirra eða limar. En þeim sýndisk, at vinna honum, ok þeim brœðrum, trúnaðar-eiða, ok skiljazk eigi við þeirra mál. Skildu þeir at því. Riðu þeir brœðr heim eptir þetta. Ok er nú kyrt um vetrinn ok tíðenda-laust.
Nú er at segja frá Ǫgmundi, at hann er í Holti um vetrinn með Þórði Sighvats syni. En um várit eptir Fardaga ríðr hann suðr um Kjǫl, ok vill þó eigi ríða heim í Kirkjubœ. Gerði Ǫgmundr þá vart við, at hann var kominn í héraðit. Bœndr sendu þau orð Ǫgmundi, at þeir þóttusk verða nokkut hremðir; en kvóðu þó Ǫgmundi jafn-frjálsar sínar eignir sem sjálfs síns, hvers sem hann þyrfti við. Ǫgmundr ríðr þá brott af Síðu, ok vissu menn óglǫggt um ferðir hans, hvert hann mundi snúit hafa.
Þá slásk í þessi mál með Ǫgmundi Þórarins-synir, Þorvarðr ok Oddr. Teitr Hallsson var með þeim Sæmundi ok Guðmundi, ok unði því eigi er Ormr Svínfellingr hafði gefit Þórarni goðorð þau er Gróa Teits dóttir móðir hans hafði átt, ok Ragnfríðr systir hennar; ok aldri hǫfðu þær leyfi til gefit at lógat væri goðorðunum. Nú fékk Sæmundr eign goðorðanna af þeim sem lǫglega áttu, ok at erfðum hǫfðu tekit.
Þessi mál vóru á Alþingi kærð, ok lǫgðu hvárir-tveggju undir Þórð kakala. Þórðr gerði þat, at Þórarins-synir skyldi kjósa, hvárt er þeir vildi gjalda fimm tigi hundraða Sæmundi, ok eignask þá goðorðin, ok skyldi handsalamenn fram koma áðr þeir riði ór Fljóts-hlíð. Þeir kjøru at eiga heldr goðorð; en engir kómu fram handsala-menn. Kallar Sæmundr nú til goðorðanna.
Ok er nú fyrst kyrt; en þó vex sundrþykki at nýju með þeim. Reisa þeir flokkinn, Þorvarðr ok Oddr. Ferr Þorvarðr suðr í Rangár-hverfi, ok biðr menn til atfara við Sæmund. Oddr fór norðan við átta tigi manna; ok þar sem þeir koma, hrekja þeir menn. Sæmundr gerir norðr í móti þeim. Þá hljópu þeir á einn klett allir; nema Oddr, ok þeir þrír, riðu frá þeim. En hinir er á klettinum vóru, gengu til sættar, ok sóru Sæmundi trúnaðar-eiða; handsǫluðu þeir honum, at hann skyldi gera af þeirra fé svá mikit sem hann vildi, ok þá er hann vildi; ok þat með, at þeir brœðr skyldi eiga allt fé þeirra, ef þeir hlypi í flokk móti Sæmundi, ok fara útlaga af eignum. En þat gerðu þeir þó sam-sumars.
Næsta vár eptir er Þórðr kakali fór útan, reið Sæmundr Ormsson í móti þeim Oddi, ok hafði sjálfdœmi af mǫnnum hans. Ok þat sama sumar er Sæmundr var á þingi, tók Þorvarðr Þórarinsson Guðmund Ormsson ok nǫkkura menn með honum, ok flutti þá nauðga til Austfjarða, ok vóru þar haldnir til Óláfs-messu. Þorvarðr varð sekr um hernað á Alþingi, ok Oddr, Hálfdan Loptsson, Magnús Jónsson.
Eptir þat sættusk þeir í Skagafirði um sumarit, ok handsǫluðu hvárir-tveggju fyrir sína menn ǫll þau mál er gǫrzk hǫfðu sveitanna á meðal. Varð þat at sætt, at þeir skyldu hluta hvárr gera skyldi við eið, Sæmundr ok Þorvarðr. Nú hlaut Sæmundr at gera. Þessi gerð var upp lokit undir Lóns-heiði; ok var þat upphaf, at hann gerði sér til handa sex tigi hundraða fyrir tǫku Guðmundar á hendr Þorvarði, en tvau hundruð á hendr hverjum þeirra er fóru með honum, ok skyldi annarr eyrir upp gefask er annarr var goldinn. Fyrir sekð Þorvarðs vóru gǫrvir þrír tigir hundraða. Þá gerði hann sér til handa þrjá tigi hundraða á hendr Oddi fyrir sekð hans. Gerði hann hundrað á hendr hverjum þeirra er fóru með Oddi norðan á sveitina. Tuttugu ok fimm hundruð gerði hann fyrir sekð Hálfdanar Loptssonar; fimmtán hundruð fyrir sekð Magnúss Jónssonar. Þat manna-forræði gerði hann sér til handa er þeir hǫfðu um deilt; en þat var norðr frá Lóns-heiði um Fjǫrðu til Gerpis, ok upp til Eyvindar-ár upp í héraði, ok skyldi þat jafnt skerða beggja hluta þeirra brœðra, ok jafna með sér þau goðorð er norðr vóru þaðan. Síðan sér Sæmundr eið at gerð sinni. Eptir þat bauð hann þeim heim. En þeir sóttu boðit, ok gaf hann þeim sæmiligar gjafar.
Fám vikum síðarr lét Oddr drepa Þorstein Torfason, ok var ílla látit yfir því verki. Hann átti Þórdísi Jónsdóttur fǫður-systur Odds.
Nú líðr at þingi, ok fjǫlmennir Sæmundr mjǫk. Þórðr Sighvatsson var til þings kominn með mikit fjǫlmenni. Hann réð þá einn ǫllum Sunnlendinga-fjórðungi ok Norðlendinga-fjórðungi eptir fall Brands Kolbeinssonar, en Gizurr var þá útan. Sæmundr hefir þá fram mál þat er hann hvarf frá it fyrra sumarit, þá er Brandr ábóti var á þinginu. Gékk þat nú auðveldliga, þvíat engi var til andsvara fyrir Ǫgmund. Lýkr því svá, at Ǫgmundr varð sekr. Ríðr Þórðr heim norðr, ok þat sumar ferr hann útan. Ok er þat mál manna, at hann skildi harðliga við þetta mál.
Sekt Ǫgmundar fréttisk af þinginu. En er Brandr ábóti spyrr þessi tíðendi, lætr hann ílla yfir.
En Sæmundr ríðr í Kirkjubœ, ok háði féráns-dóma eptir Ǫgmund. Var þá skipt ǫllu fé því er þar var; fyrst var skipt af staðar-eign, en þá síðan í helminga með þeim hjónum. Tók Steinunn til sín allt þat fé sem hon kallaði sér, ok þar með þat fé sem Ǫgmundr hafði gefit henni, þvíat Sæmundr kvazk vel því trúa sem hon segði. En mjǫk þótti fylgðar-mǫnnum Sæmundar þat í móti skapi, er hann lét þat fé laust. En hann kvað þá ekki því ráða skyldu. Þetta fé rak Sæmundr í brott: þrjá tigi kúa, ok tólf kúgildi ungra geld-neyta, fjóra arðr-eyxn, hundrað á-sauðar, fimm tigir geldinga, sjau tigir vetr-gamalla sauða, hross tuttugu, hálfr þriði tøgr svína, fimm tigir heimgása, tólf skildir, tólf spjót, sex stálhúfur, sex brynjur, ok tíu kistur, dúnklæði á hest. Ok er þeir ráku á brott þetta fé allt, þá œptu þeir upp allir senn fylgðar-menn Sæmundar; en hann bað þá þegja. Þetta kemr húsfreyju í grát. Þá mælti ein kona, at várkunn væri á, at henni þótti mikit at missa þvílíks efnis.
Hon húsfreyja svarar: "Þat muntú ætla, at ek gráta fé þetta, er þeir reka hér í brott. En þat er þó eigi; þvíat ek vildi gjarna at þeir hefði, sem meirr þyrfti, ef eigi hefði svá til borit sem nú er; heldr græt ek þat, er ek uggi at eptir komi síðarr." Gékk hon þá til kirkju, ok bað fyrir ǫllum þeim jafn-saman. Bað hon þess Guð, at við bærisk vandræði með þeim mágum meðan hon lifði. Ok svá varð sem hon bað.
Þetta fé, sem nú var talit, ráku þeir til Svínafells; ok sátu nú um kyrt þat sem eptir var sumars; ok hǫfðu þeir Orms-synir mann-margt.
Nú ríðr Brandr ábóti at finna Sæmund frænda sinn, ok beiðir at hann taki sætt af Ǫgmundi. Sæmundr tekr þessu vel, ef Ǫgmundr kynni sik með hófi at halda. Bað Sæmundr þá ábóta semja sætt ok fullkomin grið þeirra í milli, ok fastan frið. Ábóti þakkar Sæmundi orð sín, ok kvezk vænta at honum mundi vel fara.
Ríðr ábóti heim eptir þat, ok kemr í Kirkjubœ, ok segir Steinunni systur sinni, at Sæmundr hafði heitit honum at sættask við Ǫgmund. Hon varð þessu alls hugar fegin; ok gerir þegar mann á fund Ǫgmundar ok biðr hann heim ríða. Ǫgmundr ríðr þegar heim. Húsfreyja tekr við honum feginsamliga, segir enn ekki góðs skorta þat er hafa þurfti. Váru nú sett fullkomin grið milli þeirra Sæmundar ok Ǫgmundar, ok veittar fullar trygðir, af góðvilja ok ráðum Brands ábóta ok Steinunnar húsfreyju, ok Álfeiðar móður Sæmundar, ok margra annarra góðra manna tillǫgu.
Svá bar at, at Sæmundr reið þann vetr í Kirkjubœ eptir sættina, ok var með honum Þorsteinn Skeggjason ok fáir menn aðrir. Ǫgmundr gékk út móti honum ok allir hans menn, þeir er vígir vóru á bœnum, ok hǫfðu allir nǫkkut vápn í hǫndum. Ǫgmundr sneri þá á gleðil við Sæmund, ok bauð honum þar at vera; en hann kvezk ríða mundu, sem hann gerði, til fundar við Brand ábóta. Ok er þeir riðu í brott, mælti Þorsteinn við Sæmund, kvezk sýnask Ǫgmundr ekki trúligr. Sæmundr bað hann þegja, ok mæla ekki slíkt, "Þar sem vér erum menn sáttir." Þorsteinn kvað þat þá mundu reynzk hafa, "Ef Guðmundr bróðir þinn hefði þar verit."
Fann Sæmundr ábóta, ok segir honum at sumum mǫnnum þótti Ǫgmundr ekki mjǫk trúligr um griðin. Ábóti segir hann eigi mundu sannan at því. Sæmundr mælti: "Þat býðr mér hugr, herra, at mér þykki þá sárt at segja fjǫrráðin Ǫgmundar við mik, er þú trúir [eigi]." Ábóti bað hann halda sem bezt fyrr sína hǫnd; kvað honum þat mestu varða. Sæmundr kvazk svá skyldu gera. Ok skildu þá með blíðu, ok funduzk ekki síðan lífs.
Ǫgmundr var heima um vetrinn ok heldr fálátr. Hann talaði jafnan mjǫk vingjarnliga til þeirra brœðra þá er þeirra var getit.
Þat var eitt sinn, þá er á leið vetrinn fyrir Langa-Fǫstu, at hann sendi mann til Sæmundar með bréfi. Stóð þat þar í, með ǫðrum vinmælum, at hann bað Sæmund vera hægjan við bœndr um þá luti er þeir áttu saman. Kvað þá því traustari honum vera mundu, ok veita honum meira eptir-gang, hvers sem hann þyrpti við. "Far ok heldr fámeðr um héraðit; nú, er hallæri er mikit á komit; því at nú er vetrar-ríki mikit, ok er bæði íllt til matar ok heyja." Sæmundr svarar hér fá um, en íhugaði þó slík orð.
Þat varð til tíðenda um vetrinn á Langa-Fǫstu í Kirkjubœ, at Steinunn húsfreyja tók sótt ok lá um alla Fǫstuna. Hon var óleuð Skírdag. En hon andaðizk Laugar-kveldit fyrir Páska. Vóru þá þegar sǫgð tíðendin til Kirkjunnar, ok þótti þat ǫllum mǫnnum mikil tíðendi, en bónda hennar mest ok sonum. Var hon jǫrðut annan dag Páska. Yfir grepti hennar stóð Brandr ábóti, bróðir hennar, ok fjǫlði annarra manna, þvíat hon var ǫllum hugþekk meðan hon lifði.
En Fǫstudaginn eptir Páska-viku reið Sæmundr heiman við fjórða mann. Reið með honum Guðmundr bróðir hans, ok þeir frændr hans, Skeggja-synir, Klængr ok Þorsteinn; ætlǫðu þeir at finna Brand ábóta, sem áðr hǫfðu þeir sendzk orð í milli; en síðan ætlaði hann at ríða í Skál til Helga vinar síns. En Fǫstukveldit riðu þeir á þann bœ er á Hǫrgs-landi heitir. Þat er á Síðu. Sæmundr átti þar bú. Þar var fyrir búinu sá maðr er Sǫlmundr hét. Sæmundr hafði hann þar fyrir settan síðan hann tók landit af Hákoni smið Móðólfs syni.
Um kveldit er þeir gingu frá baði, mælti Sæmundr við konu þá er honum þerði, at hon skyldi gnúa þurkunni um háls honum, sem fastast, "Þvíat mér kleyjar þar mjǫk." Hon gerði sem hann mælti. "Ekki gnýr þú," sagði hann. Tekr hann nú dúkinn, ok gnýr sem tíðazt. Um morginninn segir Guðmundr draum sinn.
Spurðizk um kveldit þegar í Kirkjubœ, at þeir Orms-synir vóru um nótt á Hǫrgs-landi. Verkmenn í Kirkjubœ stóðu upp at vanða sínum Laugardags-morgininn, ok spurðu bónda hvat þeir skyldu gera.
Ǫgmundr mælti: "Gangit fyrst til matar," segir hann.
En er þeir vóru mettir, gengu þeir til Ǫgmundar bónda. Hann var þá klæddr; ok þótti þeim nǫkkut undarliga; þvíat hann var í brynju, ok panzara um útan, stálhúfa á hǫfði, ok ǫll ryðug; eyxi hafði hann í hendi, svart-leggju, þá er hann gékk optliga með; buklara í annarri hendi. Hann var manna mestr ok sterkastr, vel á sik kominn, rauð-hárr, þykkr í andliti, digr-nefjaðr, ok bjúgt nakkvað svá nefit; fá-mæltr hversdagliga. Þar var þá hjá honum Jón karl, son hans; hann var ok vápnaðr ok í hringa-brynju. Þar var ok Þórarinn Snorra-son ór Ásum, Egill skyrhnakkr, Snorri sveimr, Árni gullskeggr, Brandr Guðmundarson. Þessir vóru vápnaðir allir.
Ǫgmundr fékk húskǫrlum sínum vápn, svá at hann gékk út við hinn þrettánda mann; ok snýr til kirkju, ok dvaldizk þar lítla hríð. Eptir þat gengr Ǫgmundr austr eptir geilum við þessa menn. Þeir nema stað í einum hvammi skamt frá veginum.
Nú er at segja frá Sæmundi ok þeim frændum, at þeir rísa upp um morgininn á Hǫrgs-landi, ok báðu taka hesta sína. Ok eptir þat stigu þeir á bak, ok riðu allir í steindum sǫðlum. Riðu síðan, sem leið liggr til Kirkjubœjar, ok at því síki sem leiðin liggr yfir fyrir ofan Kirkjubœ, ok skamt frá þeim hvammi er þeir sátu í.
Sæmundr reið þeirra fyrstr; hann var í hálf-litum kyrtli, rauðum ok grœnum, ok hafði kastat yfir sik sǫlu-váð, ok vóru saman saumaðir jaðrarnir, — þvíat þoka var myrk ákafliga, ok hraut ór af vœtu, — ok stál-húfa á hǫfði, ok gyrðr sverði, buklara á sǫðul-boga. Hann var meðal-maðr vexti, ok manna kurteisastr, ljós-hærðr ok fǫlleitr, eygðr vel, ok nǫkkut munn-ljótr, ok þó vel farinn í andliti; manna bezt knár, jafn-mikill. Guðmundr bróðir hans reið næst honum; hann var í blám kyrtli, ok hafði yfir-hǫfn stríp-renda; hann reið við alvæpni. Hann var lágr maðr ok sívalvaxinn, herði-mikill, ok mið-mjór, ok rauðgulr á hár, ok hærðr mjǫk, þykk-leitr, ok fríðr maðr sýnum, blíðr í viðrœðu. Þorsteinn Skeggjason reið næstr honum; hann var meðal-maðr vexti, ok fálátr maðr í skaplyndi. Klængr reið síðast; hann var hár ok grannligr, ljóss á hár, ok vel á sik kominn. Vápnaðir vóru þeir báðir Skeggja-synir.
Ǫgmundr stendr upp, er þeir ríða á síkit, ok bað taka þá.
Þorsteinn Skeggjason mælti þá: "Sér þú, Sæmundr, at Ǫgmundr sitr hér fyrir oss við marga menn!"
Sæmundr svarar: "Hvat kemr til þess?"
"Er sem má," segir Þorsteinn.
Sæmundr ríðr fram í gǫtu-skarðit. Ǫgmundr gékk á bakkann fram, ok tók báðum hǫndum um Sæmund fyrir neðan axlir, ok ætlaði at fœra hann af baki; en þat gékk eigi, þvíat hann sté svá í stigreipin fast, er hann reið í stans-sǫðli. Tóku þá til þrír aðrir með Ǫgmundi, en sumir sprettu gjǫrðunum, ok tóku hann svá ofan. En þeir Snorri sveimr ok Brandr Guðmundarson tóku Guðmund af baki. Þórarinn Snorrason ok Árni gullskeggr tóku Þorstein af baki. Klængr komsk af síkinu, ok hljóp af baki, ok brá sverði. Þat sér Egill skyr-hnakkr, ok leggr til Klængs með spjóti, svá at hann féll á bak aptr í síkit, ok varð honum laust sverðit. Þá gékk at Jón karl, ok rétti at honum spjót-skepti, ok bað hann í taka.
Klængr stóð upp, ok tók í skaptit ok mælti: "Grið vildi ek frændi!"
"Vel man þat," segir Jón, "ok man ek taka við vápnum þínum." Klængr gerði svá. Jón gékk þá at Þorsteini, ok bauð honum grið; hann tók við vápnum hans.
Þá mælti Sæmundr: "Hvat skal fyrir-sát þessi, Ǫgmundr! ek hugða at vér værim menn sáttir?"
Ǫgmundr mælti: "Þú skalt deyja," segir hann, "ok svá Guðmundr, bróðir þinn."
"Prest-fund vildi ek hafa," segir Sæmundr.
"Skǫmmu mantú prest hafa fundit," segir Ǫgmundr.
"Ger nú sem guð kennir þér," segir Sæmundr.
Jón karl sagði, at eptir presti skyldi fara. Þrír vóru prestar á staðinum. Þormóðr hét staðar-prestr; annarr Hjalti; þriði Sæmundr. Nú koma prestar, ok biðja þeir Þormóðr þeim griða. En Sæmundr prestr varð við hrap-orðr, ok sagði Ǫgmund seint mundu bœtt fá glæp sinn, ef þetta fœri fram. Ǫgmundr hlýddi til hvat þeir tǫluðu, ok gaf sér ekki um. Sæmundr Ormsson bað Ǫgmund at senda skyldi eptir Brandi ábóta, ok kvazk vilja finna hann. Ǫgmundr kvað þess øngva ván.
Ok er engi kostr var griða, skriptaðisk Sæmundr við Þormóð prest, en Guðmundr við Hjalta prest; ok tóku báðir þjónostu, hold ok blóð Jesu Christi, í sinn líkama. Eptir þat lásu þeir Letaniam. Síðan varp Sæmundr af sér yfirhǫfninni, ok féll á kné, ok laut í gaupnir sér, ok bað Guð almáttkan sér miskunnar. Hann varð bæði við dauðanum harðliga ok hjálpvænliga.
Ǫgmundr mælti til Árna gullskeggs: "Tak hér eyxi, ok hǫgg í hǫfuð Sæmundi, ef hann leggsk eigi niðr."
Sæmundr féll þá til jarðar, ok hafði hendr fyrir augum sér. Árni hjó þá á hálsinn, svá at eyxin stóð í sandinum, en hǫfuðit hné af honum. En þat undruðusk menn, er ekki blœddi líkamanum. Guðmundr Ormsson, ok prestarnir, lásu þá sjau psalma, ok fann ekki á honum annan veg, en hann kvað nǫkkut harðara at orðunum. Þá var hann átján vetra.
Guðmundr mælti til Ǫgmundar þá er þeir hǫfðu lesit psalmana: "Gott væri enn at lifa, ok vildi ek grið, fóstri!"
Ǫgmundr leit frá ok mælti: "Eigi þorum vit nú þat, fóstri minn," segir hann. Var hann þá rauðr sem blóð.
Guðmundr svarar þá: "Sá liggr héðan nú skamt í brott, at eigi er betra at sœma við yðr ok lifa eptir hann dauðann." Gékk Ǫgmundr frá eptir þat, ok settizk niðr, ok var þrútinn mjǫk í andliti.
Jón karl mælti þá: "Slíka fǫr skaltú fara, Guðmundr, sem bróðir þinn." Jón kvaddi þá til nǫkkura menn, at vega at Guðmundi; en engi vildi, þvíat Guðmundr var flestum mǫnnum þar hugþekkr.
Þorsteinn hét maðr, er kallaðr var hrak-auga; hann hafði sótt korn um daginn; ok kom heim til eldhús-dura. Þar var Íllugi bryti. Þorsteinn spyrr hvar menn væri allir. "Þat skiptir þik øngu, varð-veittú reiðinginum, ok fær hestinn á gras!" Þorsteinn skerr þá gagntǫkin, ok hrindr ofan reiðinginum af hestinum ok klyfjunum með. Hljóp hann þá á bak, ok hleypti austr ór garði, ok fór allt til þess er hann kom til móts við þá Ǫgmund. Jón rœddi um, at hann skyldi hafa erendi. Fær Jón í hǫnd Þorsteini þá sǫmu eyxi er Sæmundr var veginn með; en hann mæltisk undan.
Þá tók til orða Sigmundr Ǫgmundar son tólf vetra gamall eða ellifu: "ger þú, Þorsteinn, þat sem þeir vilja."
"Annarr skal honum verri," segir Jón karl.
Gékk þá Þorsteinn með reydda eyxina at Guðmundi; en hann hneigði sik til jarðar brosandi, ok bað Guð hjálpa sér. Þorsteinn hjó þá neðarliga á hálsinn við herðar-blaðit, mikit hǫgg, ok viku þá flestir í brott frá. En prestarnir tóku til at syngja. Þá gékk at Brandr Guðmundar son, ok þreifaði ofan í háls-sárit ok mælti. Kvað þá eigi vilea Guðmund feigan ef þeir gerði eigi at meira. Var þá Þorsteinn til fenginn í annat sinn ok hjó hann þá af honum hǫfuðit.
Bjǫggu síðan prestarnir um líkin. En þeir Skeggja-synir vóru teknir ok byrgðir ramliga í einni lítilli stofu ok heitit þeim dauða þegar eptir helgina. Þá var af nóni.
Síðan skiptu þeir Ǫgmundr liði. Reið Ǫgmundr í Þykkvabæ at Svarti Lopts syni; en hann var í elda-húsi, ok var þvegit hǫfut hans.
Sveinninn Þorkell, son hans, [mælti] er hann sá mennina ríða í túnit: "Kominn er prestr, faðir," segir hann. Svartr gékk þá út, ok tók Ǫgmundr hann þegar. En Svartr heilsaði honum, ok spyrr tíðenda. Ǫgmundr sagði slík sem vóru. Þá beiddi Svartr sér griða.
"Eigi man ek drepa þik," sagði Ǫgmundr, "en hand-hǫggva skal ek þik."
"Eigi þykki mér þat betra en dauði," segir Svartr.
"Þat skal at gera," segir Ǫgmundr, "þótt þér þykki þat verra."
"Vilja mantú [segir Svartr], at ek bœta fé fyrir mik, eða fara útan, ok koma ek aldri til Íslands meðan ek spyr at þú ert á lífi."
"Vel má ek séa þik," sagði Ǫgmundr, "en eigi veit ek enn hverjum bezst endazk penningar."
Síðan feldi hann Svart, ok hélt í fingrna framan-verða, ok bað þá Árna gullskegg hǫggva hǫnd af honum. Árni kvazk þat íllt þykkja. "Þat skaltú þó gera," sagði Ǫgmundr. Árni gékk þá at með reidda eyxi.
Ǫgmundr mælti þá: "Hǫgg eigi á hǫnd mér," sagði hann. Árni kvazk þat vilja mundu. Hjó Árni þá á handlegg Svarti fyrir ofan úlflið, ok tók eigi af. Ǫgmundr skaut þá buklara undir hǫndina. Þá hjó Árni í annat sinn, ok af hǫndina þar sem handleggr var digrastr. Þá berr Ǫgmundr hann inn í stofu, ok bindr um hǫndina. Ok ríðr eptir þat heim í Kirkjubœ.
Nú er at segja frá Jóni karli. Hann ríðr við sétta mann í Skál til Helga Loptssonar. Hann stóð úti á hlaði við nǫkkura menn, ok hafði yfir [sér] kápu. Egill skyr-hnakkr ríðr upp fyrir austan kirkjuna. Helgi kennir mennina, ok gengr til kirkju. Þá kom Egill at, ok fékk tekit í kápuna. Helgi lét lausa kápuna, ok hljóp í kirkjuna.
Þá mælti Egill: "Þar sá refr rakka, en rakki hafði alls ekki." Þá mælti Egill, at kirkjan mundi eigi standa fyrir honum, er hon var óvígð.
Jón kvazk eigi mundu láta draga hann ór kirkjunni, "Ok manu vér nú eigi sǫðla glæp á óhapp." Ok riðu þeir í brott. Ok lét Ǫgmundr ílla yfir þeirra ferð. Þeir Þorsteinn fluttu heim lík þeirra brœðra með kenni-mǫnnum.
Þá sendi Ǫgmundr eptir Brandi ábóta, ok reið hann skjótliga í Kirkjubœ. Vóru þeir brœðr þá jarðaðir, ok stóð hann yfir grepti þeirra. Ǫgmundr leggr þetta mál undir Brand ábóta, ok þá Skóga-Skeggja. Þeir gera níu tigi hundraða fyrir hvern þeirra brœðra en þrjá tigi hundraða fyrir handhǫggit Svarts; en Ǫgmundr skyldi eigi vera þrim náttum lengr á Síðu, nema hann fœri í klaustr í Þjokkvabœ; en Jón karl skyldi suðr ganga ok vera útan þrjá vetr. Þeir Árni ok Þorsteinn skyldu fara útan ok koma eigi til Íslands meðan þeir lifði.
Þeir Jón ok Þorsteinn fóru útan á einu skipi, ok ætluðu at ganga suðr. Þá leysir fótinn undan Jóanni í kné-liðnum, ok dó hann af því. En Þorsteinn settizk aptr, ok kom hann eigi til Íslands. Árni fór út á skipi Sindra, ok lézk þar. Ǫgmundr galt þetta fé sem á kveðit var.
Um várit fór Ǫgmundr bygðum í Dal undir Eyja-fjǫll ok hafði þá lítil efni, ok með honum Egill skyr-hnakkr ok Snorri sveimr. En í Kirkjubœ fór Arnórr prestr er kallaðr var skull at ráði Brands ábóta.