Bókastaðir

Nú skal hér taka [til] á Íslandi: — Þat sumar eptir Haugsness-fund ok fall Brandz var friðr á Íslandi. Staðar-Kolbeinn var þá fyrir ráðum at Hólum, ok var heill lítt um sumarit eptir fundinn; naut hann hvárki svefns né matar, ok þótti mikit frá-fall Brandz sonar síns. Hann kom til Staðar, at finna Jórunni nökkuru fyrir Óláfs-messu ina fyrri, ok gisti at Stað, ok fékk ekki mælt við Jórunni, né aðra hugðar-menn sína. Þaðan reið hann upp á Víðimýri til Ingigerðar dóttur sínnar. Lagðisk hann í rekkju er hann kom þar, ok andaðisk Óláfs-messu hina síðari; ok þótti þeim mönnum sem görst vissu, sem hónum mundi manna-missir mjök grandat hafa. Var hann færðr til Staðar, ok jarðaðr fyrir sunnan kirkju hjá Brandi, syni sínum. Kolbeinn var þá nær sjautögum manni er hann andaðisk. En Brandr var hálf-fertögr er hann féll; vetri yngri en Kolbeinn ungi. Jafn-lengð Brandz, ok þeirra manna er þann dag létusk, er fjórum nóttum fyrir Jóns-messu Hóla-biskups. Þá var liðit frá falli hins Heilaga Óláfs konungs, sex vetr ins tíunda tigar, ok hundraðtólfrætt. En frá brennunni í Hítardal, er mest tíðendi höfðu þá önnur orðit hér á landi, tveim vetrum fátt í tíu tigi vetra. Þá er Brandr féll, var Innocentius páfi [í] Roma, Friðrekr var keisari, Eirikr Eiriksson konungr í Svíþjóð, Eirikr ok Abel í Danmörku, Hákon konungr í Noregi, Heinrekr sonr Jóns konungs í Englandi.

Vetri eptir Haugsness-fund kom hingat í Norðrlönd ok til

Björgynjar Viljalmr kardináli, sendr af páfa Innocentio, til þess at vígja Hákon konung undir kórónu. Hann vígði ok Postula-kirkju í Konungs-garði á Svithuns-messu-dag um sumarit. Hákon konungr lét þá Gizur ok Þórð kæra mál sín svá at kardinálinn var við, ok lét tjá hónum alla mála-vöxtu þeirra. En er kardinálinn heyrði ok skildi mann-lát þau er Þórðr hafði fengit í skiptum þeirra Gizurar, þá veik hann hér mjök eptir, ok þótti jafnan sem hans hlutr mundi hafa við brunnit. Vildi hann þat eitt heyra, at Þórðr færi þá til Íslandz, en Gizurr væri þar eptir. Kvað þat ok ráð, at einn maðr væri skipaðr yfir landit, ef friðr skyldi vera. Þá var ok vígðr Heinrekr biskup til Íslandz til Hóla-staðar, ok dró hann mjök fram hlut Þórðar við kardinálinn ok svá við konunginn. Var þá ok all-kært með þeim biskupi ok Þórði. Um sumarit Óláfs-messu var Hákon konungr vígðr undir kórónu; hafði hann þá veizlu mikla út í naustinu. Þá var þat ráðit, at Þórðr skyldi út; ok var hann þá skipaðr yfir allt landit til forráða. En Gizurr var þá eptir; ok þótti hónum þat all-þungt; ok var hónum þá skipuð sýsla norðr í Þránd-heimi. Þorgils, frændi Þórðar, var þá eptir með konungi svá sem í nökkurri gislingu fyrir Þórð til trúnaðar við konung.

Sumar þat er Þórðr fór til Íslandz var tveim vetrum eptir þat er Kolbeinn ungi andaðisk ok Svarthöfði Dufgusson fór útan í Hvítá með vöru þá, er Kolbeinn lagði til útan-ferðar Þórði. Var Svarthöfði þann vetr í Noregi er Þórðr var á Grund. En þat sumar, er Þórðr fór útan, kom Svarthöfði út í Vestmanna-eyjum. Þat sumar, er Hákon konungr var vígðr, fóru þeir Heinrekr biskup ok Þórðr til Íslandz. Kom Þórðr í Vestmanna-eyjar. Tók hann þar vín mikit, er hann átti, er Svarthöfði hafði út flutt ok látið þar eptir í eyjunum. Fór Þórðr upp til Keldna; fann hann þar Hálfdan mág sínn ok Steinvöru. Vóru þau brott ór Eyjafirði; hafði þeim lítt líkat til fylgðar-manna Þórðar. Þórðr reið síðan norðr til Eyjafjarðar til Grundar, ok dvalðisk þar nökkura hríð, áðr hann fór vestr í sveitir. Ok er hann kom í Borgarfjörð tók hann undir sik sveitir allar, ok allt fé Snorra Sturlusonar, ok svá héraðit í Borgarfirði. Hann fór í Garða til Þorleifs, ok tók af hónum trúnaðar-eiða, ok skipaði hann mest yfir héraðit. Sendi hann þá menn á Bessastaði, ok tók bú þat til sín; ok hafði þaðan mölt mikil, ok flutti upp í Reykjaholt, ok ætlaði þar at sitja um há-vetrinn. En hann fór þá vestr til Saurbæjar, ok var á Staðarhóli með Sturlu um Jólin öndverð. Síðan fóru þeir Sturla báðir suðr í Reykjaholt, ok sátu þar framan mjök til Föstu. Þá kom vestan Einarr Þorvaldzson ok Hrafn Oddzson, ok játtuðusk allir Vestfirðingar til hlýðni við Þórð. Þann vetr kvángaðisk Nikulás Oddzson í Reykjaholti. Kom þá sunnan Sigvarðr biskup; ok urðu þeir Þórðr ekki mjök sáttir í fyrstunni sín á milli, en greiddu þó vel. Gaf Þórðr til staðarins í Skálaholti Skóg-tjörn á Álpta-nesi fyrir sál föður síns ok móður. Hón hafði andask um haustið áðr hann fór norðan. Þórðr reið um vetrinn fyrir Föstu ok tók undir sik öll héruð í Norðlendinga-fjórðungi; mælti þá eingi maðr í móti því. Öngar bauð hann bætr eptir Brand frænda sínn, enda beiddi engi bóta. Vóru synir Brandz þá ungir, annarr átta vetra en annarr níu. Um várit görði Þórðr annat bú í Geldinga-holti í Skagafirði, ok var þar löngum. Var þar fyrir Kolfinna Þorsteins dóttir; hón var frilla Þórðar; ok áttu þau dóttur er Halldóra hét.

Þórðr átti tvá sonu við Yngvildi Úlfsdóttur, Þórð ok Úlf. Styrmir hét son hans ok Nereiðar Styrmis dóttur. Jón kárin var ellztr; hann var fæddr í Vestfjörðum. Þetta sumar reið Þórðr til þings með fjölmenni mikit. Vóru þá ok inir stærstu menn flestir á þingi; ok veittu allir [Þórði] tillæti á þingi, nema Sunnlendingar, þeir [er] vóru menn Gizurar, ok enn sumir Áverjar þeir sem eigi hlýddu ráðum Hálfdanar. Þá vóru þeir frændr ungir í Austfjörðum, synir Þórarins Jónssonar, Þorvarðr ok Oddr; ok höfðu þeir föður-leifð sína; ok viku þeir öllum sínum málum undir Þórð ok hans forsjá. Sæmundr Ormsson hafði Síðuna, ok föður-leifð sína. Guðmundr bróðir hans var þá ungr, ok réð Sæmundr fyrir þeim. Hann var vitr maðr, ok heldr ágjarn; ok þótti líkastr til mikils höfðingja; hann bjó at Kálfa-felli. Hann mælti til innar mestu vináttu við Þórð, ok vildi at hann hefði forsjá með hónum; ok beiddisk at görask heima-maðr Þórðar. En Þórðr réð einn öllu á þinginu. Hann tók til lög [sögu -] mannz Óláf hvíta-skáld Þórðarson. Hann ýfðisk heldr við Sunnlendinga, ok kvazk sjá hverra föður-bóta þeir vildu hónum unna, er þeir vildu síðr þjóna hónum en öðrum mönnum á Íslandi. En þeir gáfu eigi gaum at því. Hann hét þeim því, at þeim mundi eigi gagnask at halda þeirri stærð fram. En þó reið Þórðr norðr af þinginu, ok var heima um sumarit. En um haustið, þá er skipa-gangr var reyndr, ok vitað var, at Gizurr kom eigi út, reið Þórðr suðr um Kjöl með mikla sveit manna, ok fór um alla sveit Gizurar. Mæltu þá flestir menn eigi í móti at þjóna hónum; ok var þeim þó in mesta nauðung. Hann lagði ok fégjald á alla bændr; ok þótti þeim þat léttara en þjóna opinberlega til Þórðar; því at þeir vóru einfaldir í sinni þjónustu við Gizur. Þórðr fór ofan allt á Nes, ok svá upp í Borgarfjörð; var þá kominn til hans Sæmundr Ormsson. Fór Þórðr ór Borgarfirði í Dali vestr, ok skipti ríkinu með þeim frændum sínum, Sturlu Þórðarsyni ok Jóni Sturlu-syni. Þat görði hann á Þorbergsstöðum. Reið hann síðan norðr Laxárdals-heiði, ok sat á Grund um vetrinn. Þann vetr gipti hann Ingunni Sturlu-dóttur Sæmundi Ormssyni. Fóru þau um sumarit austr til bús þess er Sæmundr átti þar. Görðisk hann þá ofsa-maðr mikill, ok þótti líklegr til höfðingja. Þetta sumar reið Þórðr til þings. Mælti þá eingi maðr í móti hónum á þinginu. Guldu Sunnlendingar gjald þat er Þórðr lagði á, ok gekk þat þó allt með inni mestu nauðung. Þetta sumar urðu þeir nökkut mis-sáttir, Sæmundr Ormsson ok Ögmundr Helgason. Kærðu þeir þat fyrir Þórði; ok setti hann þá niðr þær greinir er þá vóru í milli. Mælti þá eingi maðr í móti því er Þórðr vildi at væri.

Sumar þetta kom út bréf Hákonar konungs til Þórðar; ok var hónum stefnt útan. Þar vóru á nökkurar sakar-giptir ok átölur við Þórð, um þat, at hann hefði meiri stund á lagit at koma landinu undir sik en konunginn, sem hónum þótti einka-mál til standa. Heinrekr biskup fylgði ok þessu, at Þórðr héldi eigi þat er hann hafði konunginum heitið. Ok fóru þá margar greinir [í] með þeim Þórði, svá at nær kom einginn hlutr ásamt með þeim. Svall þetta sundr-þykki svá, at Heinrekr brá til útan-ferðar þetta sumar; ok kom á fund Hákonar konungs. Tók hann við biskupi forkunnar-vel, ok vissi at hann hafði einarðlega fylgt hans máli á Íslandi. En biskup flutti eigi mjök mál Þórðar, ok kvað hann ekki efna þat er hann hafði heitið; kvað konungs vilja aldri mundu við gángask á Íslandi meðan Þórðr réði svá miklu. Biskup var með konungi um vetrinn; ok hlýddi konungr all-mjök á hans sagnir. En þá var fátt þeirra manna í Noregi, er mjök drægi fram hlut Þórðar, nema nökkurir lögu-nautar hans.

Um sumar it fyrra hafði Þórðr riðit suðr til Hváls, ok kom þar um nótt með ófriði. Gékk Philippus út ok þeir menn er fyrir vóru. Þá vildi Hrani Koðransson ljósta Philippus með keyri; en Þórdís Flosadóttir, kona Philippus, brá við hendinni með skikkjunni, ok bar af hónum höggit. En svá varð skilnaðr þeirra at sinni, at Philippus festi Þórði útan-ferð sína á því sumri. Þaðan reið Þórðr til Keldna. Þá sendi hann Áron í Odda; skyldi hann koma Haraldi til mótz við Þórð. Ok er Áron finnr Harald, segir hann at þeir skuli flytja hans mál, ef hann vill fara með þeim; ok hans kostr skyldi þá vera beztr, ok segir hónum annat óráðlegra.

Nú með því, at Haraldi þótti eigi örvænt, at Áron fengi þat flutt, at hann færi eigi útan, en trúði hónum vel, þá fór hann til mótz við Þórð. Var þá eingi annarr kostr af Þórði, en Haraldr festi útan-ferð sína. Ok þat fór fram, ok varð Áron hónum at öngu liði. Var þat mál manna, at hann görði þat eigi at maklegleikum.

Þetta haust kvánguðusk þeir Þórarins-synir; fékk Þorvarðr Solveigar Hálfdanar dóttur, en Oddr fékk Randalinar Philippus dóttur, ok vóru bæði senn brúðlaupin at Hváli um haustið eptir er þeir vóru útan farnir, Sæmundar-synir. Var Sigvarðr biskup at brúðlaupinu, ok fór útan síðarr ok Þórðr Sighvatzson. Á því ári var veginn Guðmundr Hjaltason.

Maðr hét Hrani ok var Koðransson; hann var mikill ok nökkut skrámleitr, langnefjaðr, ok hafit framan-vert nefit. Þórðr kakali hafði vina-boð á Grund. Þar kom Hrani, Eyjólfr Þorsteinsson, Hrafn Oddzson, Sæmundr Ormsson, Sturla af Staðarhóli, Þorleifr ór Görðum. Á þeim fundi skipti Þórðr ríki með þeim. Skyldi Eyjólfr hafa ríki í Skagafirði, ok búa í Geldingaholti. Hrani skyldi taka við búi á Grund, ok vera fyrir héraði í Eyjafirði. Þorleifr skyldi vera fyrir Borgarfirði, en Sæmundr fara austr til ríkja sínna. Hverr þeirra skyldi veita öðrum, ef nökkut þyrfti við. Þeir skyldi fyrir öngum laus láta ríki, nema bréf Þórðar kæmi til, eðr hann sjálfr. Gaf Þórðr þeim öllum góðar gjafir at skilnaði. Fór hann þá útan. Ok þótti mönnum hann hafa lítt skilizk við málin þeirra Orms-sona ok Ögmundar. Hrafn bjó á Sauðafelli; hann átti annat bú á Eyri í Arnarfirði. Hrafn fór jafnan til Borgarfjarðar, ok vingaðisk þar við bændr. Nikulás Oddzson átti Gyðu Sölmundardóttur; hann var lengi með Þórði Sighvatzsyni, ok fékk af hónum mikinn sóma; hann var hirðmaðr Hákonar konungs ok í góðri virðingu með hónum. Þau Gyða áttu tvá sonu; annarr hét Valgarðr, en annarr Sölmundr; en Helga dóttir; hón var gipt Þorláki Narfasyni; þeirra son var Ketill. Nikulás átti bú í Kalmans-tungu, ok var löngum með Hrafni, ok var með þeim mikil vinátta. Allir inir stærstu bændr í héraðinu vóru trúnaðar-menn Hrafns: Egill, ok Þorkell prestr í Síðu-múla, Finnr af Sámsstöðum.