Bókastaðir

Þenna vetr hafði Tumi Sighvatzson verit í Skálaholti með Sigvarði biskupi, sem fyrr var sagt. En eptir þing, er þeir Hjalti vóru suðr komnir, reið Tumi leynilega sunnan með þrim mönnum, ok fór hann þá vestr í Flatey til fundar við Teit Styrmisson. Var þat þá ráðit, at þeir Tumi ok Teitr skyldi þar eiga bú báðir saman. En er Tumi hafði þar skamma stund verit, þá hófu þeir ferð sína suðr til Dala, ok vóru tólf saman; vóru þar Dufgus-synir, Björn ok Kolbeinn. Þaðan fóru þeir suðr til Borgarfjarðar, ok þá suðr Gagnheiði þar til er kómu á bæ þann er at Ölfus-vatni heitir. Þar bjó sá maðr er Símon hét, ok var kallaðr Knútr; hafði hann frá blautu barns-beini verit fylgðar-maðr Gizurar Þorvaldzsonar; hann var á Örlygs-staða-fundi með Gizuri; hann var einna manna tillagaverstr við Sturlunga. Hann var ok í Reykjaholti at vígi Snorra Sturlusonar; vóru hónum þar eignaðir áverkar við hann. Með hónum var ok sá maðr er Þorsteinn hét, ok var Guðinason, Kjósverskr maðr; hónum var ok eignat bana-sár Snorra. En þeir Tumi tóku bæinn ok rannsökuðu þegar, ok fundu Símon í baðstofu; ok hafði hann þar gört reyk; var hann út leiddr ok högginn; sá maðr vá at hónum er Gunnarr hét, ok var Hallzson; hann var kallaðr nauta-tík. Þeir spurðu at Þorsteinn var í seli; þangat reið Björn Dufgusson ok þeir fimm saman. Þeir tóku Þorstein höndum; ok spurði Björn hverr höggva vildi af hónum höndina. Sigurðr hét maðr, ok var kallaðr vegglágr, hann var Norrænn ok hafði verit kertis-sveinn Skúla hertoga; hann fór út hingat með Snorra, ok var þá í Reykjaholti er Snorri var veginn. Hann bað fá sér öxina; sagði sér þat þá í hug, er þeir drápu húsbónda hans, at hann skyldi göra einhverjum þeirra íllt er þar stóðu yfir, ef hann kæmisk í betra færi um. Þorsteinn rétti fram höndina vinstri. Björn bað hann ina hægri fram rétta; kvað hann með þeirri mundu á Snorra hafa unnit, frænda hans, "Enda skal sú af fara." Eptir þat hjó Sigurðr hönd af Þorsteini; görðu þeir fyrir því eigi meira at, at Þorstein mæddi blóðrás. Eptir þat rændu þeir hrossum ok lausa-fé; ok síðan riðu þeir vestr yfir heiði, ok svá til Dala. Fóru síðan heim í Flatey.

Þat var Ólafs-messu-dag, at Þórðr Sighvatzson spurði þessi tíðendi er nú var frá sagt, ok skip-kvámu í Dögurðar-nesi. Því skipi stýrði Eyvindr brattr, sonr Eyvindar skalla. Þórðr fór suðr yfir Breiðafjörð við heima-menn sína, ok var nökkurar nætr við skip í Dögurðar-nesi. Kómu þá menn norðan ór sveitum, ok segja hónum öll tíðendi [þau] er hann frétti; svá þat ok, at Kolbeinn var heima ok allt kyrrlegt. Frétti hann þá, at allir menn sátu heima vestr frá Skagafirði, hverr at sínu búi. Síðan sendi hann þá Nichulas ok Hrafn Oddzson suðr til Dala, at samna þar hestum sem leynilegast; en hann görði þat yfir-bragð fyrir alþýðu, at hann mundi fara vestr í Fjörðu. En þegar er hann kom suðr á Eyri, þá lýsti hann því fyrir heima-mönnum sínum, at hann mundi snúa inn til Dala ok þaðan norðr á sveitir, svá sem hónum þótti sér færi vera lengst. Snorri Þórálfsson, er út kom með Þórði ok fyrr var getið; hann var Norðlenzkr at ætt; vóru þeir náfrændr hans, Mörðr inn sterki ok Ásbjörn Íllugason, ok margir aðrir Norðlendingar. Hann svarar þessu máli fyrst, at hann vildi fara þessa ferð með Þórði, ef hann skyldi ná at ráða griðum fyrir frændr sína. En Þórðr kvazk öngum manni mundu griðum játa, meðan hann hefði öngra manna vald; en sagði þá mundu eigi hans orð stoða ef hann væri hvergi næri. Snorri var ok inn stærsti, kvazk því at einu mundu fara, ef hónum væri áðr þessu heitið. Skildusk þeir við þat, at Snorri fór vestr í Fjörðu, en Þórðr fór leið sína suðr á Skóga-strönd, ok svá inn til Dala. Fann Þórðr menn sína alla Laugardaginn at Höfða við Haukadals-á. Riðu þeir þá um kveldit, manni miðr en hálfr sétti tögr, suðr um Bratta-brekku, ok suðr yfir Kálfs-háls til Höfða um nóttina, ok svá upp eptir Kjarradal, ok kómu fram Dróttins-morgin í sólar-roð til Fljótz-tungu, svá at eingi maðr varð varr við reið hans um héraðit. Reið hann Dróttinsdags kveldit á Arnarvatz-heiði. Annan dag viku var Laurentius-messa; þá skyldi vera manna-mót fjölmennt at Giljá. Kómu þar til Miðfirðingar ok Langdælir ok Vatzdælir, ok alþýða fyrir vestan Skagafjörð. Gékk þá sú frétt, at Þórðr var farinn vestr í Fjörðu ór Dögurðar-nesi. Þótti þá öllum vænt um þat, at þeir mundu vera í firði. Þorsteinn Jónsson bjó þá í Hvammi; þá var Eyjólfr son hans nítján vetra. Hann var manna efnilegastr í þann tíma, mikill maðr ok vænn; manna var hann bezt á sik kominn, sterkr svá at þá vóru engir hans jafn-aldrar þvílíkir. Hann var þá ýmist heima með föður sínum eða heima-maðr Kolbeins at Flugu-mýri. Þá var á vist með Þorsteini í Hvammi Mörðr Eireksson, mágr hans; hann átti Borghildi dóttur Þorsteins. Þorsteinn átti Ingunni Ásgríms dóttur.

Þorsteinn ok Mörðr höfðu verit á Örlygs-stöðum með Kolbeini þá er Sighvatr féll ok synir hans. Merði vóru eignaðir áverkar við þá feðga. Mörðr hafði á Örlygs-stöðum spjót mikit, sem þá var siðvenja. En þá er þeir riðu norðan um Vatz-skarð, þáræddi maðr um, at spjótið væri hlykkir einir. Annarr maðr svarar, er reið með þeim, er verit hafði í ferð með Merði: "Þat hefir hallask mjök í goða-beinunum." Þessi orð hafði Þórðr spurt, ok hafði þungan hug á Merði fyrir þat. Helgi hét maðr, ok var Hámundarson; hann bjó á Másstöðum; hann var annarr beztr bóndi í Vatzdal en Þorsteinn; hann átti Valgerði, dóttur Kolbeins kaldaljóss; hann var læknir mikill, ok hafði enn verit á Örlygs-stöðum móti Sturlungum. Einarr hét maðr, ok var Hallzson; hann bjó á Gilj-á; hann var inn vasklegasti maðr ok var jafnan í ferðum með Kolbeini; hann hafði ok verit á Örlygs-stöðum í móti Sighvati.

Nú er frá því at segja, at Þórðr reið á Arnarvatz-heiði Dróttins-kveldit, ok reið þá annan dag vikunnar allt at bygðinni í Vatzdal, en um nóttina, er myrkva tók, ofan í dalinn. Var þá tekinn fyrst bær á Hauka-gili; ok hafði hann þá fréttir at heima vóru bændr allir í dalnum. Var þá skipt liði í sveitir; var Ásbjörn í sveit einni ok Gestir með hónum, en fyrir annari var Teitr Styrmisson ok Svarthöfði Dufgusson. Þar var ok Egill Sölmundarson, ok Einarr Ásgrímsson; vóru þá áttján menn í hverri sveit. Var þá umræða, hvert hvárir skyldi fara; vildu allir í Hvamm sízt, fyrir sakir vinsælða Þorsteins. Þórðr kvað þat maklegast, at hann færi þangat er öðrum væri minnzt um; "En þó veit ek eigi," segir hann, "þann mann fyrir norðan land, at eigi sami mér betr yfir at standa en Þorstein Jónsson." Fóru þeir Teitr ok Svarthöfði með sveit sína á Másstaði. Gestir skyldi ríða til Hofs, ok svá ofan fyrir vestan ána, á Breiðabólstað, ok taka þann mann er Hallvarðr hét, ok var Josepsson; ok ríða svá ofan til Hóla-vaðs; ok skyldu menn þar finnask. Nú er þar fyrst frá at segja, er Þórðr reið í Hvamm, ok kom þar nökkuru fyrir sólar-roð; vóru þar byrgðar hurðir allar, en ekki manna á fótum. Skipuðusk menn þá fyrir dyrr allar, en Hákon galinn hljóp á hurðina fyrir þeim durum er næstar vóru kirkju, ok braut upp; ok við þat vöknuðu heimamenn. Hljóp þá prestr upp ok út í dyrrin. En þeir Hrafn ok Nichulas hljópu inn, ok báðu hann út ganga. Hann færðisk milli hurðarinnar ok veggjarins ok vildi eigi út ganga. Ok í því þá kom Mörðr í dyrrin ok lagði út, ok enn fleiri menn, með vápnum. Í því hrukku þeir Hrafn út; en hann varð lauss prestrinn; ok þá sóttu þeir at, en hinir vörðusk. Í því kom Þórðr; ok bað, at þeir skyldi ganga inn skörulega. Sá maðr gékk fyrstr inn, er Almarr hét, ok jafn-fram hónum Kolbeinn Dufgusson; en Þórðr sjálfr, ok Hrafn, ok Nichulas, gengu inn allir jafn-snemma. Þá hrukku þeir Mörðr ór durunum ok í skálann. Eyjólfr varð seint vakðr, ok vaknaði hann eigi fyrr en þeir Mörðr hrukku í skálann. Þá mælti Bárðr prestr: "Leita til dura er til fjallz eru, þvíat þar vóru engir menn fyrir áðan." Ok svá görðu þeir. Ok er þeir kómu at durunum, var þar einginn fyrir; hljóp Bárðr prestr út; tók sér hest með söðli. Hann bað Eyjólf hlaupa á bak hestinum ok ríða í fjallit sem skjótast; "En mér mun við öngu hætt," segir hann. Hljóp Eyjólfr þá á bak, ok reið undan. En er þeir Þórðr kómu í skálann, þá fékk Mörðr áverka; ok komsk við þat út. Þá kómu menn Þórðar at, ok særðu hann. Féll Mörðr þá. Þorsteinn bóndi komsk ok út, ok varð hand-tekinn; var hónum fylgt á fund Þórðar. Þorsteinn bað sér griða; en Þórðr kvað þá hafa skyldu þau grið sem þeir létu hafa Sighvat föður sínn á Örlygs-stöðum. Þorsteinn kvað eigi Sighvat þar drepinn mundu vera, ef hann hefði þar mestu um ráðit; en kvazk vilja bjóða Þórði alla hluti til lífs sér, þá er hónum sómðu vel; en biðja ekki griða sér svá at Þórði væri keiðindi í því. Áttu þá margir hlut at, ok vóru tillaga-góðir. Ingunni húsfreyju fór ok all-skörulega. Þórðr segir at Þorsteinn skyldi grið hafa; sagði, at eigi væri fleiri en svá í Norðlendingafjórðungi, er við hann hefði vel haft, áðr hann færi útan, en eigi skyldi hann þat meirr á nýja; "En tak vápn þín ok klæði ok far með mér." Ok svá görði Þorsteinn. Eptir þat gékk Þórðr upp á völlinn, ok spurði hverr þar lægi. Hónum var sagt, at þar var Mörðr Eireksson. Þórðr bað Hrafn til ganga, ok sjá hvé mjök hann var sárr. Hrafn gékk til, ok spurði at sárum Marðar, en hann lézk vera græðandi, ok beiddi sér griða. Hrafn kvað hónum einsætt at búask svá við sem hann mundi eigi grið hafa. Mörðr spyrr fyrir hvat Þórðr var hónum svá gramr, "Svá vel sem með okkr hefir verit." Hrafn segir hann mundu vita þat, at hónum hefði kenndir verit áverkar við þá feðga á Örlygs-stöðum. Mörðr kvezk eigi sannr at því. Hrafn fór þá, ok segir Þórði at Mörðr var græðandi. Þórðr bað þann mann er Árni hét, at vega at hónum. Ok svá görði hann; hann var Eireksson. Bjarni hét maðr, ok var Húnröðarson; hann var særðr til ólífis. Á þremr mönnum var þar öðrum unnit. Þorsteinn fór með Þórði. Reið hann þá ofan eptir dal.

Þeir Teitr ok Svarthöfði kómu á Másstaði; skutu þá stokki á dyrr ok brutu upp hurðina; hljópu þeir síðan í skálann. Helgi hljóp upp í því er hann varð varr við ófriðinn, ok ætlaði til duranna. Hann var allra manna knástr; hratt hann þeim af sér, svá at þeir hrukku í sætin af hónum. Í því gat Svarthöfði tekit hann. Helgi beiddi sér griða, ok hafði þá fengit áverka. Þeir segja, at eingi kostr mundi griða vera; báðu hann rannsaka ráð sítt, ok tala við prest. Ok svá görði hann. Eptir þat var Helgi leiddr út, ok vá sá maðr at hónum er Álfr hét, ok var Þorgilsson.

Því næst rændu þeir hrossum, ok því sem innan gátta var, ok riðu þaðan út til Giljár; ok tóku þeir þar Einar Hallzson; var höggin hönd af hónum, ok særðr mörgum sárum öðrum; rændu þeir þar. Riðu þeir eptir þat til Hóla-vaðs; var Þórðr þar kominn ok svá Ásbjörn. Þeir Ásbjörn höfðu rænt öllu á Breiðabólstað öðru en ganganda fé. Hallvarðr hafði undan komizk, en Lær-Bjarni var særðr til ólífis; á höfðu þeir unnit fleirum mönnum. Reið þá Þórðr vestr ok allr flokkrinn; var þá rænt því sem fyrir varð, þar til er þeir kómu í Miðfjörð. Þar lét Þórðr öngu ræna. Reið hann þá vestr til Hrútafjarðar um kveldit. Tvennir vóru þeir hlutir er Þórðr bauð mestan varnað á; at þeir skyldu eira konum ok kirkjum. Reið Þórðr þá vestr til Dala ok svá til Saurbæjar. Þaðan fór hann út til Skarðz. Þaðan hvarf Þorsteinn Jónsson, ok vann Þórði áðr trúnaðar-eið; skilðusk þeir þá með vináttu. Fór Þórðr þá aptr í Fjörðu ok til bús síns á Mýrar. En er Eyjólfr Þorsteinsson komsk í brott, reið hann norðr á Flugumýri ok segir Kolbeini þessi tíðendi. Kolbeinn stefndi þegar saman mönnum, ok eflði setur; hafði hann ávalt einhverja þat er eptir var sumars. Þótti hónum þá skjótara til eptir-reiðar, ef nokkur íllvirki væri gör á héruðum hans.

En er Þórðr hafði lítla hríð heima verit, þá sendi hann menn alla vega frá sér til mann-kvaðar; ok var sú mann-kvöð svá frek, at hverr vígr maðr skyldi fara. Dró Þórðr flokk þann allan til Saurbæjar. Stóð þá Sturla upp it fyrsta sinni með Þórði frænda sínum. Vóru þá ok menn kvaddir allt um Dali fyrir vestan Bratta-brekku; var orpit á þat, at lið Þórðar mundi vera á átta hundraði. En er þeir kómu í Ljár-skóga, þá spurði hann þat, at setur vóru at Ásgeirs-á; vóru þeir þar fyrir Illuga-synir, Ari ok Rögnvaldr. Þá sendi Þórðr til Teit ok Svarthöfða með sex tigi manna, at hleypa upp setunni. Riðu þeir norðr til Hrútafjarðar um kveldit, ok um nóttina á Miðfjarðar-háls. Laust þá á myrkri svá miklu, at menninir skildusk; kómusk þeir Teitr eigi betr en nítján menn norðr á Auðunnar-staði. Urðu þeir þá varir við, er á hestverði vóru af Norðan-mönnum; sýndisk þeim sem fjöldi liðs væri at kominn. Hleypðu þá Norðlendingar upp á fjall allir [þeir] er í setunni höfðu verit. Ásbjörn reið til Ásgeirs-ár ok nökkurir, ok sá at ekki görði eptir at ríða. Hurfu þeir Teitr þá aptr, ok riðu suðr Holtavörðuheiði til Borgarfjarðar. Fundu þeir þá Þórð í Stafaholti. Reið Þórðr þá með flokkinn allan á Ferju-bakka, ok settisk þar. Kom þá Böðvarr Þórðarson útan frá Stað. Þorleifr Þórðarson kom ok útan ór Görðum, ok höfðu hvárir-tveggju þeirra mikinn flokk. Michaelis-messu-dag hafði Þórðr fund í Stafaholti; var þar Sturla, Þorleifr, ok Böðvarr. Þórðr krafði þá frændr sína liðveizlu ok ferðar norðr um land, eða ella suðr um Heiði, svá at hann mætti rétta skaða sinn við aðra-hvára. En þeir kvóðusk eigi mundu veita hónum til hernaðar á aðra menn upp. Sögðu at þeir mundu ríða til þings með hónum at sumri, ok veita hónum til einhvers órskurðar, svá at hann fengi sóma sínn. Þórðr tók því vel, ok þakkaði þeim; kvezk þenna kost þiggja vilja, þótt hónum væri sá starfa-meiri. Reið Þórðr þá ofan á Ferju-bakka, ok lét alla flokkana sofa undir Þjóðólfs-holti um nóttina. En um morguninn í dagan þá kom Hákon galinn ofan ór héraði, er hann hafði verit á njósn; sagði hann, at Kolbeinn Arnórsson hefði verit um nóttina í Fljótz-tungu með þrjá tigi manna. Þótti þá öllum at sýnu ganga, at stór-flokkar mundu komnir í héraðit. Þórðr bað þá halda saman flokkinum öllum um daginn. Hafði hann þá svá mikit lið, at orpit var á tólf hundruð manna. En hann reið upp í héraðit á njósn, at vita hvat títt var. Reið hann þá upp á Gilsbakka; ok frétti þar, at Kolbeinn hefði riðit norðr á Heiði. Görði Þórðr þá menn á njósn norðr á Tvídægru. En hann sat á Ferju-bakka á meðan. En er þeir kómu aptr, segja þeir, at setur væri þrennar í Skagafirði; en kölluðu kyrrt allt annat; sögðu Kolbein hafa riðit norðan á njósn; en engir höfðu til orðit aðrir. Þótti mönnum þar enn mjök sýnask hvatleiki Kolbeins, at hann reið með svá fá menn at slíkum stór-flokkum, sem þar vóru fyrir. En er Þórðr frá þetta, þá dreifði hann flokkunum. Fóru þeir Böðvarr ok Þorleifr þá heim; en Þórðr reið vestr í Fjörðu ok Sturla. Þóttusk þá allir skilja, þeir er í þessi ferð höfðu verit með Þórði, at hann mundi verða inn mesti höfðingi, ef hann héldi sér heilum. Þótti ok mönnum mikils um vert, er hann hafði slíkum stór-flokkum samankomit í svá fátækjum sveitum. Fór Þórðr nú heim á Mýrar. Sat hann þá heima um vetrinn allt um Jól fram. En at Jólum bauð hann til sín öllum inum beztum mönnum ór Vestfjörðum; hafði hann þá veizlu mikla á Mýrum. Strengði Þórðr þá heit, ok allir hans menn. Þórðr strengði þess heit, at láta aldri taka mann ór kirkju, hveregar sakir [er] sá hefði til við hann. Ok þat efndi hann. En er menn fóru í brott, veitti hann mörgum mönnum gjafir; vóru þá allir meiri vinir hans enn áðr.

Þenna vetr var Þórðr Bjarnarson í Görðum, frænda sínum, hann hafði verit með Órækju í Reykjaholti at drápi Klængs Bjarnarsonar. Ormr Bjarnarson reið með þrettánda mann í Garða til Einars. Kómu þeir þar síð um kveldit í þann tíma er þeir Einarr ok Þórðr ætluðu at ganga til baðs. Tóku þeir Ormr Þórð þar höndum. Leiddu þeir hann þá inn til stofu. Þórðr varð við alla vega sem bezt, ok bauð fyrir sik allt þat er hónum sómði. En þá er hann sá, at Ormr vildi ekki annat hafa en líf hans, þá beiddisk hann prests-fundar. Ok svá var gört. Eptir þat var hann leiddr í ytri stofuna. Lagðisk Þórðr þá niðr opinn; ok bað þá hyggja at, hvárt hónum blöskraði nökkut. Ormr fékk þá mann til at höggva hann; sá hét Einarr munkr. Eptir þat reið Ormr heim austr á Breiðabólstað.