Bókastaðir

Gizurr kom í Reykjaholt um nóttina eptir Mauritius-messu. Brutu þeir upp skemmuna, er Snorri svaf í. En hann hljóp upp, ok ór skemmunni, ok inn Lítlu-hús er vóru við skemmuna. Fann hann þar Arnbjǫrn prest, ok talaði við hann. Réðu þeir þat, at Snorri gékk í kjallarann er var undir loptinu þar í húsunum.

Þeir Gizurr fóru at leita hans um húsin. Þá fann Gizurr Arnbjǫrn prest, ok spurði hvar Snorri væri. Hann lézk eigi vita. Gizurr kvað þá eigi mega sættask, ef þeir finnask eigi. Prestr segir, at vera mætti hann fyndisk, ef honum væri griðum heitit.

Eptir þat urðu þeir varir við hvar Snorri var. Ok gengu fimm í kjallarann: Markús Marðarson, Símon knútr, Árni beiskr, Þorsteinn Guðinason, Þórarinn Ásgrímsson. Símon bað Árna hǫggva hann.

"Eigi skal hǫggva!" segir Snorri.

"Hǫgg þú!" segir Símon.

"Eigi skal hǫggva!" segir Snorri.

Eptir þat veitti Árni honum bana-sár; ok báðir þeir Þorsteinn unnu á honum.

Um daginn eptir kómu þeir Loptr, Klængr, ok Árni með flokkinn. Þegar daginn eptir gékk njósn vestr í Dali til Tuma; ok fór hann þegar inn í Hvamm, ok fór þaðan út í Hrappsey, en Svertingr sendi Steinar son sinn vestr til Sturlu. En hann gerði Órœkju njósn; ok fór hann vestan, ok fundusk þeir Sturla í Tjalda-nesi. Þá spurðu þeir, at Kolbeinn var kominn norðan í Dali, ok var at Kvenna-brekku með þrjú hundruð manna. Lét Órœkja þá eptir Langhúf í Salt-hólmum; skyldi Sturla þar á ganga, ef hann þyrfti; en Sturla skyldi láta hest-vǫrð halda á hvárritveggi heiði meðan flokkrinn væri í Dǫlum.

Gizurr reið vestr í móts við Kolbein með flokkinn; ok sendu þeir orð Bǫðvari til Staðar, at hann fœri á fund þeirra. En er hann kom, var þat ráðit, at Bǫðvarr skyldi taka við búi at Sauðafelli, ok sitja þar um vetrinn, ok halda njósnum fyrir þeim Gizuri til Órœkju ok þeirra sem honum veitti. En þeir skyldi vera í gíslingu með Gizuri, Þorgils skarði son Bǫðvars, ok Guthormr bróðir hans. Fóru þeir Kolbeinn þá norðr, en Gizurr fór suðr. Var þat ráð gǫrt, at Klængr skyldi eiga bú í Reykjaholti.

Gizurr sendi orð Sǫlmundi ok þeim Helgu, at þau skyldi finna hann. En er þau kómu í Reykjaholt, vóru menn settir þar at telja um fyrir þeim at þau skyldi handsala Gizuri arf Snorra. Var þat talt, at þau mundu engi réttindi fá af Órœkju; en Hallveigar-synir mundu þeim verða harðir í skiptum. Kom því svá, at þau handsǫluðu Gizuri arfinn [Snorra]. Egill skyldi hafa af eigi minna en tvau hundruð hundraða, en Gyða heiman-fylgju sem hon þurfti. Þau hǫfðu handsalat áðr Sturlu Sveinssyni féit til varúðar. Gizurr fór þá heim suðr; en Klængr út í Brautar-holt, ok skipaði menn fyrir bú í Reykjaholti. Kolbeinn fór norðr ór Dǫlum.

Bǫðvarr fann Sturlu, bróður sinn, í Hjarðarholti, ok lagðisk lítt á með þeim. Þótti Sturlu undarlegt, at hann hafði í óróa þann gengit, at halda njósnum fyrir Gizur. En hann þóttisk eigi einn hafa við mælzk, er þeir Gizurr ok Kolbeinn sátu báðir um hann, en øngir aðrir til mótmæla. Órœkja var réttr aðili eptir fǫður sinn, at þeim lǫgum sem þá vóru á landi hér. En honum vóru engin boð boðin.

Ok leið svá fram til Jóla-fǫstu; en þá fór Órœkja í Fjǫrðu vestr. Hann kom vestan til Saurbœjar at Thomas-messu, ok hafði nær þrjú hundruð manna. Þar var með honum Gísli af Sandi, Ásgrímr Bergþórsson, Vigfúss Gunnsteinsson, ok flestir inir betri bœndr ór Fjǫrðum.

Þeir Órœkja ok Sturla fóru af Staðarhóli daginn eptir Thomas-messu, fyrst í Hjarðarholt. Þaðan fóru synir Dufguss, ok kómu til Sauðafells um nóttina; ok hǫfðu þeir Bǫðvarr sét liðit, ok vóru þar vígásar í durum, ok mart manna fyrir. Reið Sturla at durum, ok tǫluðusk þeir við brœðr. Lauk svá þeirra tali, at Bǫðvarr gékk út til Órœkju; ok lagðisk vel á með þeim. Gengu þeir inn, ok lǫgðusk til svefns; ok fóru þaðan eigi fyrr en þeir vóru mettir; ok þar í Dǫlum átu þeir nátt-verð Þorláks-messu.

Atfanga-dag Jóla riðu þeir um Bratta-brekku, ok kómu er rǫkvit var í Norðrár-dal. Riðu þeir þá frá, Órœkja ok Sturla, með átta tigi manna; en ǫðru liði stefndu þeir til Brúar [til] móts við sik. Þeir riðu í Síðu-múla, ok spurðu þar til sanns, at Klængr var í Reykjaholti. Hafði hann þar komit fyrir Þorláks-messu; hafði hann haft útan á fjórða tigi manna. Var þar Koðran Svarthǫfða son, ok fleiri bœndr af Nesjum; þar var ok mart héraðs-manna fyrir, svá at alls var nær átta tigum.

Þar var virki øruggt um bœinn í Reykjaholti, er Snorri lét gera. Þeir Klængr hǫfðu hestvǫrð við Brú, ok ǫll vǫð á Hvítá nema Steins-vað; þar hafði eigi geymt verit. En þeir Órœkja riðu þat vaðit. Ok hǫfðu stiga frá Skáney en annan af Gríms-stǫðum.

Vakat var í Reykjaholti, ok sá þeir, er þeir máttu, reiðina, ok vǫkðu þá menn upp. En Órœkju bar skjótt at. Ok riðu þeir Órœkja í kirkju-garð, ok settu stiga við dyrr þær er þar vóru. En Sturla reið til dura þeirra er til laugar vóru, ok settu þeir þar stiga við; ok gengu þeir þar upp fylgðar-menn hans; ok kómu þeir jafn-snemma at upp-gangnum í virkit, Ingjaldr Geirmundarson ok Klængs-menn þeir er út ætluðu. Lagði Ingjaldr til þess er fyrst gékk, ok hrǫkk sá inn í húsin, ok leituðu þeir síðan ekki útgǫngu. Fóru þeir Sturla þá upp á húsin, ok sá inn í ljórana. Hǫfðu þeir Klængr þá vápn sín, ok gengu um skálann.

Kom þá Órœkja á skálann, ok bað þá upp gefask, ok leggja vápnin. En þeir báðu þeim griða. En Órœkja kvað þá grið skyldu hafa þann inn helga dag, er yfir þá var þá kominn. Gáfu þeir upp vǫrnina. En héraðs-menn gengu þá til griða, Eirekr birkibeinn í fyrra lagi. Gengu þeir þá inn Órœkju-menn, en Klængr var fœrðr í lopt [þat], er var yfir kjallara þeim, er Snorri lézk í. Var þá farit til tíða; en þá drifu menn þeirra Órœkju at allan daginn.

Þar kom ok um daginn Bǫrkr Ormsson ór Þingnesi; hafði Bǫðvarr er Bœ sent hann, ok bað hann Klængi griða; sagði Þorleifi þat ok mundu ok [þykkja] gǫrt til skaps síns, ef hann ætlaði þar til nǫkkurrar liðveizlu er hann var. Órœkja varð fár við þat; en Sturla bað hann at Bǫðvarr kœmi til; ok segir, at menn mundu þá með honum beiða Klængi griða, ef hann vildi fyrir bindask. En er þeir Órœkja ok hans menn tǫluðusk við um málit Klængs, dró honum þat mest til dauða, at þeim þótti ekki verða ørendi sitt, ef Klængr rækisk undan, svá ílla sem þeir vóru beiddir.

Annan dag Jóla, þá er óttusǫngr var sunginn, lét Órœkja kalla Klæng út; ok gengu þeir suðr um hús. Kvaddi Órœkja þá til Odd sjáraf at vega at honum. Báðu menn þá enn honum griða, ok mest Ásgrímr Bergþórsson; ok tjáði þá ekki; ok lézk hann þar, ok varð all-drengilega við. Þá var Sturla genginn til messu er honum var sagt lát Klængs. Menn hans unnu líkinu, ok var hann jarðaðr þriðja dag Jóla.

Órœkja lét fara um hérað allt at samna liði. Þeir fengu ok tekit tvennar njósnir Gizurar. Héldu þeir Órœkja þá á búnaði sínum ok ætluðu suðr at Gizuri. Órœkja gaf grið mǫnnum Klængs ǫllum; en vápn þeirra vóru tekin flestra.

Hann spurði Koðran Svarthǫfðason, ef hann vildi fara með honum; en hann neitti því. Þá var leitat við Þórð, son Þorsteins á Hvalsnesi, at hann fœri; ok játaði hann með ráði Dufgus-sona, frænda sinna. Ásgrímr var sjúkr mjǫk; vildi hann ok eigi fara; kallaði Órœkju lítils hafa virt orð sín um griða-gjǫf við Klæng. Ok fór hann vestr, ok flestir hans menn. Klængs-manna var geymt þar eptir í Reykjaholti.

Þeir Órœkja fóru ór Reykjaholti sétta dag Jóla, fyrst ofan til Bœjar; ok léði Bǫðvarr þeim vápna margra. Fóru þeir upp í Reykjadal um kveldit. Sjaunda dag fóru þeir suðr Gagn-heiði, ok hǫfðu fimm hundruð manna. Þeir Órœkja ok Sturla fóru á Þingvǫll með sínar sveitir; en annat lið fór á Kárastaði ok Brúsastaði. Þeir hǫfðu þá øngar fréttir sannlegar sunnan.

Gizurr sat í Tungu um vetrinn. Hann hafði fjǫlmennt. Hann hafði boðit til vinum sínum at inum Átta degi. Þar var mjǫðr blandinn ok mungát heitt. Þar var Óláfr Svartsson, ok Þorkell son Þorsteins frá Hólum, Bersi hvíti, Gizurr glaði, ok enn fleiri vinir hans ór Hruna-manna-hrepp ok Biskups-tungum. Hann var varr um sik, ok hafði vǫrðu mikla. Þeim þótti undarlegt, er njósnar-menn hans kómu eigi [aptr], þeir er hann hafði sent til Borgarfjarðar.

Þar var alþýðu-drykkja inn Átta aptan Jóla, ok setit þó skamma hríð. Var þar nær átta tigum vígra manna. En þá er menn kómu ór baði um kveldit, lét Gizurr bera inn vápn allra manna í skála, ok leggja hjá hvers manns rúmi. Ok er hann kom ór baði, fór hann í klæði sín, ok lét sauma at hǫndum sér. Lagðisk við þat niðr. Hann lá í lok-hvílu.

Ok er hann hafði skamma stund í hvílu verit, kemr Þorsteinn langr; ok gengr í skálann, ok til lok-hvílu, ok biðr upp lúka. Ok var svá gǫrt. Heilsaði Gizurr honum ok spurði tíðenda. Hann segir honum víg Klængs, með þeim atburðum sem verit hǫfðu; ok hann segir at Órœkju sé vestan ván með miklu liði á hendr honum. Gizurr segir nú í hávaða þessor tíðendi, ok biðr menn upp standa ok klæðask; ok vápnask sem hvatlegast. Ok eptir þat ganga allir menn út.

Ok er nú þat ráðs tekit, at Gizurr ferr þegar í Skálaholt með því liði er þar var, en setr eptir í Tungu nǫkkura menn at bera í kirkju gripi sína ok allt þat er laust var. Skulu þeir ok svá fylgja [Þóru] móður hans í Skálaholt um morguninn; en Hall, son sinn, níu vetra gamlan, hafði hann með sér.

Gizurr kom í Skálaholt fyrir miðja nótt. Gékk hann þá þegar at finna herra Sigvarð biskup; en lét menn sína bíða sín í kirkju-garði. Biskup var sofnaðr, ok vaknar þegar er Gizurr gékk at hvílunni. Gizurr kvaddi hann, ok segir honum slík tíðendi ǫll er hann hafði spurt; lézk nú þurfa traust biskups ok ráða hans. Biskup biðr hann vel kominn ok alla hans menn; létzk veita skyldu allt slíkt traust sem hann má. Er Gizurr þar um nóttina.

Þegar um morguninn, er lokit var morgin-tíðum, ganga þeir á tal, Gizurr ok biskup ok Loptr biskupsson. Tala nú með sér um ráða-gerðir. Er nú þat til ráðs tekit, at Þorleifr hreimr, systur-son Gizurar, var sendr at draga lið saman um Gríms-nes ok Ǫlfus. Í Flóa ofan var sendr Torfi prestr, at draga þaðan slíkt er fengisk. Um alla Hreppa vóru menn sendir at stefna liði til móts við Gizur, slíku sem fengisk.

Sá maðr hafði vaxit upp í Skálaholti, er Auðunn kollr hét; hann var vel tvítøgr, ok lítill, frár á fœti ok einarðr. Þat er nú ráð tekit, at hann er sendr vestr á heiðar á mót Órœkju.

Þá er þeir Órœkja vóru at náttverði á Þingvelli, kom inn sauðamaðr, ok segir at flokkr mikill var kominn sunnan at Gjá-bakka; ok segir at þá mundi skjótt at bera. Hljópu þeir Órœkja til vápna ok út. Sendu þeir menn á Kárastaði ok stefndu [mǫnnum] á Almanna-gjár-hamar til móts við sik þeim er þar vóru. Þeir gerðu ok njósn suðr á hraunit, at vita hvat títt væri. En er þeir kómu sumir vestr yfir brú, var hlaupit eptir; ok sagt, at menn urðu við øngar manna-ferðir varir. Hurfu menn þá aptr; ok vǫkðu þá mestan hlut nætrinnar með vápnum, ok gættu sín svá.

Snemma Átta dag Jóla riðu þeir Órœkja af Þingvelli með lið sitt. Ok er þeir kómu á Lyngdals-heiði þar sem Búða-brekka heitir, kemr Auðunn kollr í móti þeim. Ok þeir sem fyrstir fara, taka hann, ok kalla hann njósnar-mann, ok fœra hann Órœkju; en hann kenndi hann þegar, þvíat hann hafði opt séð hann í Skálaholti; ok spyrr hvé af stœðisk um ferðir hans. Hann segir [at] biskup hefði sent sik til Viðeyjar; lézk hafa bréf biskups; ok sýnir þat Órœkju. Órœkja lézk skilja, at hann var biskups sendi-maðr; ok segir, at hann skal fara í friði; en spyrr þó hvárt Gizurr sé heima.

Auðunn svarar: "Heima var hann í gær-kveld." Órœkja spyrr hvé fjǫlmennr hann væri. Kollr segir, at hann hafi jafnan fjǫlmennt; "Ok nú hefir hann at Átta-degi boðit til sín mǫrgum vinum sínum; ok var heitt í móti þeim mjǫðr ok mungát."

Drifu nú þangat til menninnir, sem gjarnt er þá nǫkkut er til nýnæma. Nú kalla þeir. "Drekki þeir! drekki þeir! ok bíði vár svá!"

Þá spurði Sturla Þórðarson: "Mun Gizurr heima vera?"

Kollr svarar: "Engir menn fóru þar í milli í morgin." Kollr beiddisk nú at taka við øxi sinni, er af honum var tekin.

Órœkja sagði hann hafa skyldu øxi sína; "Ok ver oss nú tryggr, Auðunn."

Margir menn þutu upp, ok sǫgðu hann njósnar-mann vera, ok báðu hann fara með þeim. Rézk þó þat af, at hann var lauss látinn.

Ferr hann nú leið sína þar til er leiti bar á milli. Snýr þá þegar aptr leiðinni þangat sem heiðrin liggr lægra; ferr aldrei meira en áðr, þar til er hann kom jafn-framt þeim er síðastr ríðr. Ok er þeir kómu gegnt Reyðar-múla, tekr at rǫkkva; snúa þeir Órœkja leið sinni til Laugardals.

Auðunn tekr nú at auka sína fǫr slíkt er hann má. Þorir þó eigi at stefna til gatnanna; hleypr nú heiðina þvert til Lyngdals, ok svá austr fyrir ofan Svína-vatn til Þóru-staða; ok fær sér þar hest. Ríðr nú til Eskidals-vaðs; var áin mikil, ok syndir hann þar yfir. Síðan hljóp hann heim í Skálaholt; ok kom þar er þriðjungr var af nótt.

Fór þegar í kirkjuna, ok fann þar varðmenn. Gizurr svaf í stǫplinum; ok allt lið var í svefni í kirkju, en sumt var í stǫpli. Kollr gengr inn, ok vekr Gizur; en hann lætr þegar segja biskupi kvómu Auðunnar.

Ganga nú út í kirkju-garðinn. Lætr nú Gizurr kalla til sín alla þá menn er hann vildi ráð við hafa. Auðunn segir nú frá ferðum sínum ok fundi þeirra Órœkju, ok hvé mikit lið hann hafði. Auðunn lézk ætla, at hann hefði nær fimm hundruð; "Munu þeir hér koma áðr lýst er." Allir menn þǫkkuðu honum hvé njósn var borin. Gizurr spyrr nú biskup ok frændr sína ok vini, hvat nú skal til ráðs taka. Allir skutu til sjálfs hans órskurðar, hvers hann væri fúsastr.

Gizurr svarar: "Þrjú lítask mér ráð þar til: Þat er eitt, at fara í nótt ofan í Flóa í mót liði vóru, [ok] spara eigi at þeir rekisk eptir oss um hríð, er áðr eru far-móðir; ok vita af vér mættim ráða stund ok stað, hvar vér finnumk. Þat er annat ráð, at fara ofan um ísinn hjá Iðu;" — þar var mjó spǫng yfir, en þítt var at tveim megin, — "ok vaka ísinn; ok vita, ef vér fáim varit spǫngina. Þriðja ráð er, at bíða hér sem nú hǫfu vér um búisk, ok senda einn hvern góðan mann á móti liði vóru, [þann] sem bæði kann at skunda ok skipa atreiðinni sem helzt gegnir."

Biskup ok Loptr fylgðu því ráði, at ríða í móti liðinu. Jón toddi ok Símon knútr, ok flestir fylgðar-menn, vildu bíða; kǫlluðu vígi gott, en lið frítt; sǫgðu fjǫlmenni skjótt mundu at koma, en létu skǫmm í at flýja. Ok með áeggjan þeirra var þat ráð tekit. Var þá Loptr biskupsson sendr eptir liðinu í Flóa ofan.

En skipat nú til varnar, hvar hverir skyldi verja kirkju-garðinn: Skal Ketill Þorvaldsson, ok Óláfr tottr ok Skeiða-menn ok Biskups-tungna-menn, verja fyrir austan kirkju-garðinn ok allt til gesta-húsa. Óláfr Svartsson ok Grímsnesingar vestr þaðan til Líka-hliðs. Þá Gizurr glaði, ok Hreppa-menn, til þess hliðs er til kirkju er gengit neðan frá húsum. Gizurr Þorvaldsson ok fylgðar-manna-sveit hans skulu verja forskálann ok húsin. Stóð þar fremstr við rana Jón toddi, Símon knútr, Ǫnundr biskups-frændi, Guðmundr Þórhildarson; ok þá hverr hjá ǫðrum fylgðar-manna Gizurar. Vaka þeir nú allir með vápnum þat er eptir var nætrinnar.

Þeir Guthormr ok Þorgils skarði biðja Gizur orlofs, at vera eigi í bardaga móti frændum sínum; lofar hann þeim þat, ok fær vápn þeirra sínum mǫnnum; en þeir ganga í kirkju.