Bókastaðir

Gizurr kom í Reykjaholt um nóttina eptir Mauritius-messu. Brutu þeir upp skemmuna, er Snorri svaf í. En hann hljóp upp, ok ór skemmunni, ok inn í Lítlu-hús er vóru við skemmuna. Fann hann þar Arnbjörn prest, ok talaði við hann. Réðu þeir þat, at Snorri gékk í kjallarann er var undir loptinu þar í húsunum. Þeir Gizurr fóru at leita hans um húsin. Þá fann Gizurr Arnbjörn prest, ok spurði hvar Snorri væri. Hann lézk eigi vita. Gizurr kvað þá eigi mega sættask, ef þeir finnask eigi. Prestr segir, at vera mætti hann fyndisk, ef hónum væri griðum heitið. Eptir þat urðu þeir varir við hvar Snorri var. Ok gengu fimm í kjallarann: Markús Marðarson, Símon knútr, Árni beiskr, Þorsteinn Guðinason, Þórarinn Ásgrímsson. Símon bað Árna höggva hann. "Eigi skal höggva!" segir Snorri. "Högg þú!" segir Símon. "Eigi skal höggva!" segir Snorri. Eptir þat veitti Árni hónum bana-sár; ok báðir þeir Þorsteinn unnu á hónum.

Um daginn eptir kómu þeir Loptr, Klængr, ok Árni með flokkinn. Þegar daginn eptir gékk njósn vestr í Dali til Tuma; ok fór hann þegar inn í Hvamm, ok fór þaðan út í Hrappsey, en Svertingr sendi Steinar son sínn vestr til Sturlu. En hann görði Órækju njósn; ok fór hann vestan, ok fundusk þeir Sturla í Tjalda-nesi. Þá spurðu þeir, at Kolbeinn var kominn norðan í Dali, ok var at Kvenna-brekku með þrjú hundruð manna. Lét Órækja þá eptir Langhúf í Salt-hólmum; skyldi Sturla þar á ganga, ef hann þyrfti; en Sturla skyldi láta hest-vörð halda á hvárritveggi heiði meðan flokkrinn væri í Dölum. Gizurr reið vestr í mótz við Kolbein með flokkinn; ok sendu þeir orð Böðvari til Staðar, at hann færi á fund þeirra. En er hann kom, var þat ráðit, at Böðvarr skyldi taka við búi at Sauðafelli, ok sitja þar um vetrinn, ok halda njósnum fyrir þeim Gizuri til Órækju ok þeirra sem hónum veitti. En þeir skyldi vera í gíslingu með Gizuri, Þorgils skarði son Böðvars, ok Guthormr bróðir hans. Fóru þeir Kolbeinn þá norðr, en Gizurr fór suðr. Var þat ráð gört, at Klængr skyldi eiga bú í Reykjaholti. Gizurr sendi orð Sölmundi ok þeim Helgu, at þau skyldi finna hann. En er þau kómu í Reykjaholt, vóru menn settir þar at telja um fyrir þeim at þau skyldi handsala Gizuri arf Snorra. Var þat talt, at eingi réttindi fá af Órækju; en Hallveigar-synir mundu þeim verða harðir í skiptum. Kom því svá, at þau handsöluðu Gizuri arfinn [Snorra]. Egill skyldi hafa af eigi minna en tvau hundruð hundraða, en Gyða heiman-fylgju sem hón þurfti. Þau höfðu handsalat áðr Sturlu Sveinssyni féit til varúðar. Gizurr fór þá heim suðr; en Klængr út í Brautar-holt, ok skipaði menn fyrir bú í Reykjaholti. Kolbeinn fór norðr ór Dölum. Böðvarr fann Sturlu, bróður sínn, í Hjarðarholti, ok lagðisk lítt á með þeim. Þótti Sturlu undarlegt, at hann hafði í óróa þann gengit, at halda njósnum fyrir Gizur. En hann þóttisk eigi einn hafa við mælzk, er þeir Gizurr ok Kolbeinn sátu báðir um hann, en öngir aðrir til mótmæla. Órækja var réttr aðili eptir föður sínn, at þeim lögum sem þá vóru á landi hér. En hónum vóru engin boð boðin. Ok leið svá fram til Jóla-föstu; en þá fór Órækja í Fjörðu vestr. Hann kom vestan til Saurbæjar at Thomas-messu, ok hafði nær þrjú hundruð manna. Þar var með hónum Gísli af Sandi, Ásgrímr Bergþórsson, Vigfúss Gunnsteinsson, ok flestir inir betri bændr ór Fjörðum. Þeir Órækja ok Sturla fóru af Staðarhóli daginn eptir Thomas-messu, fyrst í Hjarðarholt. Þaðan fóru synir Dufguss, ok kómu til Sauðafells um nóttina; ok höfðu þeir Böðvarr sét liðit, ok vóru þar vígásar í durum, ok mart manna fyrir. Reið Sturla at durum, ok töluðusk þeir við bræðr. Lauk svá þeirra tali, at Böðvarr gékk út til Órækju; ok lagðisk vel á með þeim. Gengu þeir inn, ok lögðusk til svefns; ok fóru þaðan eigi fyrr en þeir vóru mettir; ok þar í Dölum átu þeir nátt-verð Þorláks-messu.

Atfanga-dag Jóla riðu þeir um Bratta-brekku, ok kómu er rökvit var í Norðrár-dal. Riðu þeir þá frá, Órækja ok Sturla, með átta tigi manna; en öðru liði stefndu þeir til Brúar [til] mótz við sik. Þeir riðu í Síðu-múla, ok spurðu þar til sannz, at Klængr var í Reykjaholti. Hafði hann þar komit fyrir Þorláks-messu; hafði hann haft útan á fjórða tigi manna. Var þar Koðran Svarthöfða son, ok fleiri bændr af Nesjum; þar var ok mart héraðs-manna fyrir, svá at allz var nær átta tigum. Þar var virki öruggt um bæinn í Reykjaholti, er Snorri lét göra. Þeir Klængr höfðu hestvörð við Brú, ok öll vöð á Hvítá nema Steins-vað; þar hafði eigi geymt verit. En þeir Órækja riðu þat vaðit. Ok höfðu stiga frá Skáney en annan af Gríms-stöðum. Vakat var í Reykjaholti, ok sá þeir, er þeir máttu, reiðina, ok vökðu þá menn upp. En Órækju bar skjótt at. Ok riðu þeir Órækja í kirkju-garð, ok settu stiga við dyrr þær er þar vóru. En Sturla reið til dura þeirra er laugar vóru, ok settu þeir þar stiga við; ok gengu þeir þar upp fylgðar-menn hans; ok kómu þeir jafn-snemma at upp-gangnum í virkit, Ingjaldr Geirmundarson ok Klængs-menn þeir er út ætluðu. Lagði Ingjaldr til þess er fyrst gékk, ok hrökk sá inn í húsin, ok leituðu þeir síðan ekki útgöngu. Fóru þeir Sturla þá upp á húsin, ok sá inn í ljórana. Höfðu þeir Klængr þá vápn sín, ok gengu um skálann. Kom þá Órækja á skálann, ok bað þá upp gefask, ok leggja vápnin. En þeir báðu þeim griða. En Órækja kvað þá grið skyldu hafa þann inn helga dag, er yfir þá var þá kominn. Gáfu þeir upp vörnina. En héraðs-menn gengu þá til griða, Eirekr birkibeinn í fyrra lagi. Gengu þeir þá inn Órækju-menn, en Klængr var færðr í lopt [þat], er var yfir kjallara þeim, er Snorri lézk í. Var þá farit til tíða; en þá drifu menn þeirra Órækju at allan daginn. Þar kom ok um daginn Börkr Ormsson ór Þingnesi; hafði Böðvarr er Bæ sent hann, ok bað hann Klængi griða; sagði Þorleifi þat ok mundu ok [þykkja] gört til skaps síns, ef hann ætlaði þar til nökkurrar liðveizlu er hann var. Órækja varð fár við þat; en Sturla bað hann at Böðvarr kæmi til; ok segir, at menn mundu þá með hónum beiða Klængi griða, ef hann vildi fyrir bindask. En er þeir Órækja ok hans menn töluðusk við um málit Klængs, dró hónum þat mest til dauða, at þeim þótti ekki verða örendi sítt, ef Klængr rækisk undan, svá illa sem þeir vóru beiddir. Annan dag Jóla, þá er óttusöngr var sunginn, lét Órækja kalla Klæng út; ok gengu þeir suðr um hús. Kvaddi Órækja þá til Odd sjáraf at vega at hónum. Báðu menn þá enn hónum griða, ok mest Ásgrímr Bergþórsson; ok tjáði þá ekki; ok lézk hann þar, ok varð all-drengilega við. Þá var Sturla genginn til messu er hónum var sagt lát Klængs. Menn hans unnu líkinu, ok var hann jarðaðr þriðja dag Jóla. Órækja lét fara um héraðr allt at samna liði. Þeir fengu ok tekit tvennar njósnir Gizurar. Héldu þeir Órækja þá á búnaði sínum ok ætluðu suðr at Gizuri. Órækja gaf grið mönnum Klængs öllum; en vápn þeirra vóru tekin flestra. Hann spurði Koðran Svarthöfðason, ef hann vildi fara með hónum; en hann neitti því. Þá var leitað við Þórð, son Þorsteins á Hvalsnesi, at hann færi; ok játaði hann með ráði Dufgus-sona, frænda sínna. Ásgrímr var sjúkr mjök; vildi hann ok eigi fara; kallaði Órækju lítils hafa virt orð sín um griða-gjöf við Klæng. Ok fór hann vestr, ok flestir hans menn. Klængs-manna var geymt þar eptir í Reykjaholti. Þeir Órækja fóru ór Reykjaholti sétta dag Jóla, fyrst ofan til Bæjar; ok léði Böðvarr þeim vápna margra. Fóru þeir upp í Reykjadal um kveldit. Sjaunda dag fóru þeir suðr Gagn-heiði, ok höfðu fimm hundruð manna. Þeir Órækja ok Sturla fóru á Þingvöll með sínar sveitir; en annat lið fór á Kárastaði ok Brúsastaði. Þeir höfðu þá öngar fréttir sannlegar sunnan.

Gizurr sat í Tungu um vetrinn. Hann hafði fjölmennt. Hann hafði boðit til vinum sínum at inum Átta degi. Þar var mjöðr blandinn ok mungát heitt. Þar var Óláfr Svartzson, ok Þorkell son Þorsteins frá Hólum, Bersi hvíti, Gizurr glaði, ok enn fleiri vinir hans ór Hruna-manna-hrepp ok Biskups-tungum. Hann var varr um sik, ok hafði vörðu mikla. Þeim þótti undarlegt, er njósnar-menn hans kómu eigi [aptr], þeir er hann hafði sent til Borgarfjarðar.

Þar var alþýðu-drykkja inn Átta aptan Jóla, ok setið þó skamma hríð. Var þar nær átta tigum vígra manna. En þá er menn kómu ór baði um kveldit, lét Gizurr bera inn vápn allra manna í skála, ok leggja hjá hvers mannz rúmi. Ok er hann kom ór baði, fór hann í klæði sín, ok lét sauma at höndum sér. Lagðisk við þat niðr. Hann lá í lok-hvílu. Ok er hann hafði skamma stund í hvílu verit, kemr Þorsteinn langr; ok gengr í skálann, ok til lok-hvílu, ok biðr upp lúka. Ok var svá gört. Heilsaði Gizurr hónum ok spurði tíðenda. Hann segir hónum víg Klængs, með þeim atburðum sem verit höfðu; ok hann segir at Órækju sé vestan ván með miklu liði á hendr hónum. Gizurr segir nú í hávaða þessor tíðendi, ok biðr menn upp standa ok klæðask; ok vápnask sem hvatlegast. Ok eptir þat ganga allir menn út. Ok er nú þat ráðs tekit, at Gizurr ferr þegar í Skálaholt með því liði er þar var, en setr eptir í Tungu nökkura menn at bera í kirkju gripi sína ok allt þat er laust var. Skulu þeir ok svá fylgja [Þóru] móður hans í Skálaholt um morguninn; en Hall, son sínn, níu vetra gamlan, hafði hann með sér. Gizurr kom í Skálaholt fyrir miðja nótt. Gékk hann þá þegar at finna herra Sigvarð biskup; en lét menn sína bíða sín í kirkju-garði. Biskup var sofnaðr, ok vaknar þegar er Gizurr gékk at hvílunni. Gizurr kvaddi hann, ok segir hónum slík tíðendi öll er hann hafði spurt; lézk nú þurfa traust biskups ok ráða hans. Biskup biðr hann vel kominn ok alla hans menn; létzk veita skyldu allt slíkt traust sem hann má. Er Gizurr þar um nóttina. Þegar um morguninn, er lokit var morgin-tíðum, ganga þeir á tal, Gizurr ok biskup ok Loptr biskupsson. Tala nú með sér um ráða-görðir. Er nú þat til ráðs tekit, at Þorleifr hreimr, systur-son Gizurar, var sendr at draga lið saman um Gríms-nes ok Ölfus. Í Flóa ofan var sendr Torfi prestr, at draga þaðan slíkt er fengisk. Um alla Hreppa vóru menn sendir at stefna liði til mótz við Gizur, slíku sem fengisk. Sá maðr hafði vaxit upp í Skálaholti, er Auðunn kollr hét; hann var vel tvítögr, ok lítill, frár á fæti ok einarðr. Þat er nú ráð tekit, at hann er sendr vestr á heiðar á mót Órækju.

Þá er þeir Órækja vóru at náttverði á Þingvelli, kom inn sauðamaðr, ok segir at flokkr mikill var kominn sunnan at Gjá-bakka; ok segir at þá mundi skjótt at bera. Hljópu þeir Órækja til vápna ok út. Sendu þeir menn á Kárastaði ok stefndu [mönnum] á Almanna-gjár-hamar til mótz við sik þeim er þar vóru. Þeir görðu ok njósn suðr á hraunit, at vita hvat títt væri. En er þeir kómu sumir vestr yfir brú, var hlaupit eptir; ok sagt, at menn urðu við öngar manna-ferðir varir. Hurfu menn þá aptr; ok vökðu þá mestan hlut nætrinnar með vápnum, ok gættu sín svá.

Snemma Átta dag Jóla riðu þeir Órækja af Þingvelli með lið sítt. Ok er þeir kómu á Lyngdals-heiði þar sem Búða-brekka heitir, kemr Auðunn kollr í móti þeim. Ok þeir sem fyrstir fara, taka hann, ok kalla hann njósnar-mann, ok færa hann Órækju; en hann kenndi hann þegar, þvíat hann hafði opt séð hann í Skálaholti; ok spyrr hvé af stæðisk um ferðir hans. Hann segir [at] biskup hefði sent sik til Viðeyjar; lézk hafa bréf biskups; ok sýnir þat Órækju. Órækja lézk skilja, at hann var biskups sendi-maðr; ok segir, at hann skal fara í friði; en spyrr þó hvárt Gizurr sé heima. Auðunn svarar: "Heima var hann í gær-kveld." Órækja spyrr hvé fjölmennr hann væri. Kollr segir, at hann hafi jafnan fjölmennt; "Ok nú hefir hann at Átta-degi boðit til sín mörgum vinum sínum; ok var heitt í móti þeim mjöðr ok mungát." Drifu nú þangat til menninnir, sem gjarnt er þá nökkut er til nýnæma. Nú kalla þeir. "Drekki þeir! drekki þeir! ok bíði vár svá!" Þá spurði Sturla Þórðarson: "Mun Gizurr heima vera?" Kollr svarar: "Engir menn fóru þar í milli í morgin." Kollr beiddisk nú at taka við öxi sínni, er af hónum var tekin. Órækja sagði hann hafa skyldu öxi sína; "Ok ver oss nú tryggr, Auðunn." Margir menn þutu upp, ok sögðu hann njósnar-mann vera, ok báðu hann fara með þeim. Rézk þó þat af, at hann var lauss látinn. Ferr hann nú leið sína þar til er leiti bar á milli. Snýr þá þegar aptr leiðinni þangat sem heiðrin liggr lægra; ferr aldrei meira en áðr, þar til er hann kom jafn-framt þeim er síðastr ríðr. Ok er þeir kómu gegnt Reyðar-múla, tekr at rökkva; snúa þeir Órækja leið sínni til Laugardals. Auðunn tekr nú at auka sína för slíkt er hann má. Þorir þó eigi at stefna til gatnanna; hleypr nú heiðina þvert til Lyngdals, ok svá austr fyrir ofan Svína-vatn til Þóru-staða; ok fær sér þar hest. Ríðr nú til Eskidals-vaðs; var áin mikil, ok syndir hann þar yfir. Síðan hljóp hann heim í Skálaholt; ok kom þar er þriðjungr var af nótt. Fór þegar í kirkjuna, ok fann þar varðmenn. Gizurr svaf í stöplinum; ok allt lið var í svefni í kirkju, en sumt var í stöpli. Kollr gengr inn, ok vekr Gizur; en hann lætr þegar segja biskupi kvómu Auðunnar. Ganga nú út í kirkju-garðinn. Lætr nú Gizurr kalla til sín alla þá menn er hann vildi ráð við hafa. Auðunn segir nú frá ferðum sínum ok fundi þeirra Örækju, ok hvé mikit lið hann hafði. Auðunn lézk ætla, at hann hefði nær fimm hundruð; "Munu þeir hér koma áðr lýst er." Allir menn þökkuðu hónum hvé njósn var borin. Gizurr spyrr nú biskup ok frændr sína ok vini, hvat nú skal til ráðs taka. Allir skutu til sjálfs hans órskurðar, hvers hann væri fúsastr. Gizurr svarar: "Þrjú lítask mér ráð þar til: Þat er eitt, at fara í nótt ofan í Flóa í mót liði vóru, [ok] spara eigi at þeir rekisk eptir oss um hríð, er áðr eru far-móðir; ok vita af vér mættim ráða stund ok stað, hvar vér finnumk. Þat er annat ráð, at fara ofan um ísinn hjá Iðu;" — þar var mjó spöng yfir, en þítt var at tveim megin, — "ok vaka ísinn; ok vita, ef vér fáim varit spöngina. Þriðja ráð er, at bíða hér sem nú höfu vér um búisk, ok senda einn hvern góðan mann á móti liði vóru, [þann] sem bæði kann at skunda ok skipa atreiðinni sem helzt gegnir." Biskup ok Loptr fylgðu því ráði, at ríða í móti liðinu. Jón toddi ok Símon knútr, ok flestir fylgðar-menn, vildu bíða; kölluðu vígi gótt, en lið frítt; sögðu fjölmenni skjótt mundu at koma, en létu skömm í at flýja. Ok með áeggjan þeirra var þat ráð tekit. Var þá Loptr biskupsson sendr eptir liðinu í Flóa ofan. En skipat nú til varnar, hvar hverir skyldi verja kirkju-garðinn: Skal Ketill Þorvaldzson, ok Óláfr tottr ok Skeiða-menn ok Biskups-tungna-menn, verja fyrir austan [kirkju] -garðinn ok allt til gesta-húsa. Óláfr Svartzson ok Grímsnesingar vestr þaðan til Líka-hliðs. Þá Gizurr glaði, ok Hreppa-menn, til þess hliðs er til kirkju er gengit neðan frá húsum. Gizurr Þorvaldzson ok fylgðar-manna-sveit hans skulu verja forskálann ok húsin. Stóð þar fremstr við rana Jón toddi, Símon knútr, Önundr biskups-frændi, Guðmundr Þórhildarson; ok þá hverr hjá öðrum fylgðar-manna Gizurar. Vaka þeir nú allir með vápnum þat er eptir var nætrinnar. Þeir Guthormr ok Þorgils skarði biðja Gizur orlofs, at vera eigi í bardaga móti frændum sínum; lofar hann þeim þat, ok fær vápn þeirra sínum mönnum; en þeir ganga í kirkju.