Bókastaðir

Snorri Sturluson fór útan á Eyrum um sumarit ok Þórðr kakali, Þorleifr ok Óláfr; ok kómu þeir norðr við Noreg, ok vóru í Níðarósi um vetrinn. Var Snorri með Petri syni Skúla hertoga. En hertoginn sat í Oslo um vetrinn ok þeir Hákon konungr báðir. Fór þá skipulega með þeim mágum. Órœkja var þá með hertoganum.

Um várit eptir Páska fór hertoginn norðr til Níðaróss; en konungrinn fór út til Túnsbergs ok Frú Ragnhildr með dróttningunni dóttur sinni. Fœddi Margrét dróttning þá um várit, Tveggja-Postula-messu, Magnús, er síðan varð konungr. Hann var skírðr Kross-messu-dag.

Sturla sat at Sauðafelli um sumarit, ok var heldr fár til Staðar-Bǫðvars ok annarra sona Þórðar; þóttu honum þeir mjǫk hallask undir Snorra í skiptum þeirra frænda. Þeir Bǫðvarr fundusk á vegum um haustit, ok fór þá álitlega með þeim. En síðarr um haustit var Bǫðvarr at Sauðafelli er hann fór norðan frá Kolbeins mágs síns, ok fór þá allvel með þeim. En á Jólafǫstu fóru þeir Sturla ok Þórðr til Sauðafells með Páli Hallssyni at ráði hans; ok tók Sturla allvel við þeim; ok hét at gera þá at sœmðar-mǫnnum ef þeir kynni til at gæta.

Þá er þeir riðu út eptir Skógar-strǫnd ríðr á móti þeim kona sú er Álfeiðr hét; hon var dóttir Eyjólfs Jónssonar bróður Keldna-Valgerðar. Hon var komin frá Helgafelli, ok hafði skírt sik ok fœrt sik í fǫður-ætt sína; en hon var þó eigin-konu-dóttir ok einga-barn Eyjólfs; en Solveig vildi eigi taka við frændsemi hennar áðr hon skírði sik; þvíat hon þótti ólík frændum sínum í skapi ok atferð. En nú, er hon var skír orðin, kallaði Sturla, at hon væri orðin arfi at hálfum Odda-stað, [er] þeir hǫfðu tekit eptir Eyjólf prest Sæmundarson, Loptr prestr, ok Loðmundr, faðir Jóns, fǫður Eyjólfs, fǫður Álfeiðar. Tók Sturla þá heimildir af henni á staðnum.

Í þenna tíma hóf Ormr Svínfellingr ákall á fé Kols ins auðga. Kallaði Ormr Kol hafa gefit sér til hundraðs hundraða, at hann léti drepa Dagstygg Jónsson. En Kolr vildi þá eigi laust láta féit. Sótti Ormr þá Sturlu at þessu máli; ok fóru þá margar orðsendingar á milli þeirra Orms ok Sturlu; ok var þat orð á, at þeir mundu fara til báðir, ok skipta fé Kols með sér. Kolr var fóstbróðir Andreas Sæmundarsonar; ok þótti honum hann skyldr liðveizlu við sik, slíkt er hann mátti at gera.

Þetta sama haust kom Bjǫrn Sæmundarson sunnan til Sauðafells at heimboði, var þar þá mart talat um fé Kols; ok þóttisk Bjǫrn hafa nǫkkurar heimildir á hálfu fénu; ok talaði vel um, at Sturla skyldi hafa þær sem honum líkaði; en engi handsǫl hǫfðu þeir at því. Sturla hafði þá orð um, at hann mundi til koma um várit at skipta fénu með þeim Kol ok Ormi ǫllum saman. En er Bjǫrn fór frá Sauðafelli, veitti Sturla honum sæmilegar gjafir; ok skildu þeir með kærleikum. Segir Bjǫrn svá suðr, at Sturla ætlaði sér fé Kols ok þeim Ormi, hálft eða allt.

En er Kolr spyrr þetta, fann hann Andreas fóst-bróður sinn, ok sótti hann at ráðum ok liði. En Andreas þóttisk eigi mega deila við Sturlu um mál hans. Fór Kolr þá til fundar við Bjǫrn, ok sótti hann at sínu máli. Tók Bjǫrn þá málit á sik, ok hét Kol fyrir at setjask. Sendi hann þá menn vestr til Sturlu, ok sendi honum gullhring digran, ok þar með aðra gripi. Lét hann þá segja Sturlu hvar komit var [málum] með þeim Kol, ok bað hann vægja málit fyrir sínar sakir. Sturla varð all-styggr við þat; ok vildi víst eigi þiggja gripina; en segir mál Kols því verr skyldu fara, er fleiri ætti hlut at.

Sturla sendi um várit um Fǫstu Ketil Þorláksson ok Svarthǫfða Dufgusson suðr í Ǫlfus til Gizurar Þorvaldssonar, ok lét segja honum at hann ætlaði um várit suðr um land at heimta fé Kols með þeim Ormi. Tók Gizurr vel á því. Var þat þá ráðit, at Gizurr skyldi fara með honum, ef hann vildi, austr um ár; ok skyldi þeir finnask þá er Sturla kœmi suðr um heiði. Skyldi Gizurr halda njósnum austr yfir ár, ok vita hvat ráða-gerðum þeir hefði um mál þessi. Margar orðsendingar fóru millum þeirra Sighvats ok Sturlu er á leið.

Um várit eptir Páska fór Sturla vestr í Fjǫrðu, ok kvaddi upp menn þá er hann vildi at fœri með honum, fyrst Hrafns-sonu, ok marga aðra rǫskva menn er þá vóru um alla Fjǫrðu. Sighvatr kom norðan í Dali meðan Sturla var vestr, ok gisti á Jǫrfa, ok lét sér mart finnask um vestr-fǫr Sturlu; ok spyrr at, hví hann hefði farit, en þat kunni enginn at segja. Þótti flestum sem hann mundi gǫrr vita en þeir, er hann spurði at. Þá er Sighvatr reið ofan eptir Haukadal, reið Már kumbaldi til móts við hann, forn vin Sturlunga, ok tǫluðu þeir mart. Spyrr Sighvatr enn um ferðina Sturlu, ok lét sér mart um finnask. En Már kvað hann gǫrzt vita mundu.

Þá tók Sighvatr til orða: "Hvé lengi mun haldask ofsi sjá inn mikli er Sturla hefir um fram alla frændr vára aðra?"

Már svarar: "Þat þykki mér líkast at lengi haldizk fyrir þínar sakir ok annarra frænda yðarra gǫfgra. En þú mant slíku næst geta, bóndi; ok vilda'g heyra, hversu þér segir hugr um þetta."

Sighvatr svarar: "Eigi kann ek slíkt at sjá; en fá eru óhóf langæ; en þó má vera at þetta sé langætt, ef hann drepr eigi brátt fœti. En ef hann drepr, þá mun hann drepa eigi all-lítt." —

Slíkt var tal þeirra Más kumbalda ok mart annat.

Sighvatr kom til Sauðafells um hádegis-skeið, ok var lagt hœgindi undir hǫfuð honum í þver-palls-horni. Talaði Solveig við hann. Spyrr hann at ferðum Sturlu ok ørendum í Fjǫrðuna vestr. Solveig kvað honum eigi mundu ókunnara en sér.

Þá var sagt inn, at tveir menn riðu hvatlega neðan frá Leiðar-hólmi; þótti mǫnnum líkast at vera mundi Sturla. Ok svá var. Ok er hann kemr í bœinn, gékk hann til fǫður síns, ok fagnar honum, ok minntisk til hans, ok sezk at fótum hans. Sighvatr spyrr at ferðum hans ok ørendum í Fjǫrðuna; en Sturla lét sér fátt um finnask. Sighvatr var styggr í talinu, ok segir þat eitt ørendi verit mundu hafa, er verra mundi vera en ekki. Sturla kvað hann þat mundu eigi vita. Spratt hann þá upp ok gékk út, ok kom inn aptr, ok settisk í sama stað.

Sighvatr tók þá til orða: "Ætlar þú suðr um land?"

Sturla svarar: "Mælt hefi ek þat."

"Þar hefir þú íllt ørendi, er þú ætlar at deila um fé Kols," segir Sighvatr, "þvíat þar er þat fé er margr mun stórt íllt af hljóta; þvíat ílla er fengit."

Þá svarar Sturla: "Sé ek þat fé er ek ætla, at eigi muni betra af hljótask."

"Hvert er þat?" segir Sighvatr.

"Þat er fé Snorra bróður þíns," segir Sturla.

"Fyrr man þér þat bera en þetta," segir Sighvatr.

Eptir þetta ríða þeir feðgar út á Eyri til Páls prests, ok fundu þar Bǫðvar frá Stað. Vildi Sighvatr fá Hvamms-land af honum til handa Svertingi Þorleifssyni; en Sturla mælti heldr á mót; ok fékk Sighvatr þat eigi af Bǫðvari. En Sturla bað hann þá til ferðar með sér suðr um land; ok hétu þeir Sturla brœðr honum báðir at fara með honum. Sighvatr fór heim norðr eptir þat; en Sturla dró lið saman.

Þá er Fjarða-menn kómu vestan, fór hann fyrst til Borgarfjarðar, dró þar lið saman; kom þá Bǫðvarr til móts við hann með mikla sveit manna. Riðu þeir suðr á Bláskóga-heiði ok hǫfðu þrjú hundruð manna. En er þeir kómu suðr undir Hrafna-bjǫrg; kom þar á mót þeim sendi-maðr Gizurar; ok segir at þeir vóru sáttir, Kolr ok Bjǫrn ok Ormr; ok segja at Sturla þyrfti eigi til at koma; bað hann aptr hverfa, ef honum líkaði þat.

Sturla kallaði til sín trúnaðar-menn sína, ok spyrr hvat þá skal at hafa. En flestir viku til hans ráða. Sturla kvað Sunnlendinga eigi skyldu vísa sér sem hjǫrð í haga, "Hveregri lausung sem þeir slá á sik." Síðan segir Sturla mǫnnum sínum, at þeir mundu nær ganga áðr hann hyrfi aptr. Sendi hann þá menn til Gizurar, at hann skyldi finna hann at Apa-vatni.

Sturla reið til Apa-vatns með allan flokkinn snimma dags. Létu menn hesta sína á gras, þvíat eigi skorti ái-fanga; ok var þat fyrir Helgu-viku. Þat vár var allra vára bezt.

Gizurr kom, er á leið daginn, með fjóra tigi manna; hann hafði valit menn með sér. Þar var Klængr Bjarnarson, frændi hans, með honum; hann átti þá heima á Breiða-bólstað með Ormi bróður sínum. Þeir Sturla ok Gizurr ganga á tal; ok hverr annarra talaði við sinn kompán.

Þeir vóru fóstbrœðr, Sturla Þórðarson ok Klængr; ok gengu þeir á tal; ok spyrr Klængr Sturlu: "Munu þér eigi svíkja oss? þá væri þér gersimar ef þér gerðut þat."

"Hví spyrr þú slíks?" segir Sturla, "ok mun þat fjarri fara."

"Vér gerðum orð á slíku með oss," segir Klængr. En þess hafði nær hverr spurt sinn félaga.

Þeir Sturla ok Gizurr tóku tal með sér. Spyrr Sturla austan yfir ár; en Gizurr segir þar kyrt allt ok øngan samnað. Sturla spurði, hvárt hann mundi nǫkkut þurfa meira lið suðr at hafa en þá var þar. Gizurr segir eigi þurfa at hann fœri, er engi var samnaðr fyrir. Sturla lézk vilja at hann fœri. En Gizurr taldisk undan; en lézk fara mundu sem hann vildi.

Síðan spyrr Gizurr at vápnum Klængs, er tekin vóru á fundinum í Bœ, sverð ok brynja; ok lézk vilja, at þá heimtisk. Sturla kvað Lauga-Snorra vita brynjuna, en Þórð Guðmundarson sverðit; "Mun ek nú," segir hann, "kalla þá hingat til þín með vápnin."

Síðan gékk Sturla til þeirra Þórðar ok Snorra, ok bað þá fara til Gizurar ok geyma hans hvat sem í gerðisk. Eptir þat ferr hann til trúnaðar-manna sinna; ok segir, at hann lézk eigi vita með hverju Sunnlendingar fóru; kallaði Gizur undan teljask at fara með þeim; lézk ok eigi vita nema samnaðr væri á Rangár-vǫllum; ok væri sú ráða-gerð, at þeim sé ætlat at verða í klofanum; "En Gizurr fari eptir oss, ef vér fǫrum suðr; vil ek þat eigi undir þeim eiga. Skulu vér taka Gizur með valdi; en taka af þeim vápnin ǫllum."

Bǫðvarr gékk til Sturlu bróður síns, ok segir honum hljótt hvat títt var. Klængr spyrr Sturlu hvat Bǫðvarr talaði. Hann kvað þat ómerkilegt; en bað þá vera báða samt hvat sem í gerðizk. Klængr lézk þat gjarna vilja.

Þá gékk Sturla Sighvatsson til manna Gizurar; ok kallaði hátt, bað þá leggja vápnin; kallaði eigi betr at þar létizk menn nǫkkurir. Gizurar-menn brugðu við hart, ok brotnuðu spjót-skǫpt þeirra sum. Bjǫrn kægill, ok Teitr Álason, kómusk ór þrǫnginni; var Bjǫrn tekinn af brœðrum sínum. Þá kallaði Gizurr á þá, at þeir skyldu leggja vápnin, ok hafa eigi líf sitt á hættu. Gáfu þeir þá upp vápnin.

Gizurr spyrr Sturlu þá, hví hann léti leggja hendr á hann. Sturla bað hann eigi efask í því, at hann ætlaði sér meira hlut en ǫðrum mǫnnum á Íslandi; "En mér þykkir, sem þá sé allir yfir-komnir er þú ert; þvíat ek uggi þik einn manna á Íslandi, ef eigi ferr vel með okkr."

Síðan var bók tekin, ok fengin Gizuri; bað Sturla hann sverja útan-ferð sína, ok at halda trúnað við hann. Gizurr spyrr, hvárt hann skyldi vinna Norœnan eið eða Íslenzkan. Sturla bað hann ráða.

"Þá man ek Norœnan eið vinna," segir Gizurr, "er ek skal þangat fara; en þat mun ek segja fyrir eiði mínum, at ek skal aldri til þín ǫfugt orð mæla ódrukkinn." Síðan vann Gizurr eið. Ok vóru þeir allir um nóttina þar.

En um daginn eptir snøri Sturla flokkinum út í Gríms-nes ok svá til Ǫlfuss. Reið Gizurr fyrir allan dag. Þeir riðu út um Álpta-vatn, ok hǫfðu heldr djúpt. Var Sturla heldr ófrýnn; en Gizurr var inn kátasti; ok reið um kveldit út til Reykja. Vóru þá sendir menn um Gríms-nes ok Ǫlfus eptir nautum, ok vóru rekin til Reykja ok étin þar um helgina.

Þá kom þar Ormr Svínfellingr með sveit manna til Sturlu; þar kómu ok frændr Gizurar, Teitr bróðir hans, ok Hjalti son Magnúss biskups, ok Magnús Hallsson. Var þá talat um, hverr þeirra vildi taka við ríki Gizurar, ok halda af Sturlu, ok vera skyldr liðveizlu-maðr hans, hverr sem á móti væri. En þar gékk enginn maðr jafn-glatt undir sem Hjalti biskupsson, at heita ǫllu því er Sturla mælti til.

Þat er sǫgn Gizurar sjálfs; at þá er þeir námu stað í hrauninu fyrir ofan Álpta-vatn ok sátu á baki, ok þagði Sturla svá um hríð. Ok er svá hafði verit um stund, mælti hann: "Ríðum enn!" Hefir Gizurr þá helzt grunat, hvárt Sturla efaðisk þá eigi, hvern hann skyldi af gera við hann, ok enn fleiri menn aðra.

Þeir Sturla fóru eptir helgina suðr í Flóa; var Gizurr í sveit með Bǫðvari. Vóru þeir í Villinga-holti nǫkkurar nætr. Síðan átti Sturla fund við Þjórsá; tók þá Hjalti við ǫllum goðorðum Gizurar; ok hét því, at veita Sturlu, við hvern mann sem hann ætti málum at skipta.

Fóru þeir síðan austr yfir ár. Reið Sturla í Odda með sveit sína; en þeir Bǫðvarr ok Gizurr fóru á Breiða-bólstað í Fljóts-hlíð. Sturla bar sakir á Harald Sæmundarson um bjargir Árons Hjǫrleifssonar; ok galt hann þar fyrir lǫnd tvau í Skagafirði: Halldórs-staði ok Þórbrands-staði í Norðrárdal. En eptir þat kallaði hann staðinn í Odda hálfan í arf Álfeiðar. Lýsti hann því, at hann vill øngar samningar aðrar um en hafa staðinn.

Síðan var sent eptir Kol, ok kom hann á fund Sturlu. Kom þar eigi ǫðru við, en hann skyldi gjalda Ormi hundrað hundraða; en Sturla tók á fé Kols varðveizlu-handsǫlum, ok skyldi þá hafa þrjá tigi hundraða. Ormr tók við Gizuri, ok skyldi geyma hans þar til er hann fœri útan.

Bjǫrn reið á Kjǫl norðr, ok var eigi við þat er Sturla var á Rangárvǫllum. Sturla sendi Svarthǫfða Dufgusson ofan í Eyjar eptir yxnum Kols. En er þeir vóru við yxna-réttinn kom Bjǫrn þar ok var með Kol í greizlum. Þeir Svarthǫfði vildu hafa arðr-oxa er þar var í réttinni; en þeir Bjǫrn vildu hann undan, ok buðu fyrir annan oxa upp í Landeyjum. Þá hljóp Guðmundr bǫsǫll í réttina, ok elti út alla oxana. Stigu þeir Svarthǫfði á bak, ok fóru leið sína; ok skildi þar með þeim.

Sturla fór með flokk sinn út í Skálaholt; ok fann þar Einar Þorvaldsson í kirkju-skoti, ok var Einarr svá styggr, at þeir máttu ekki tala.

En Einarr fór eptir þat á Kjǫl norðr, ok þeir frændr, ok fundu þar Kolbein unga. Gerðu þeir ráð sitt; en Sturla fór vestr til héraða. Þeir Kolbeinn frændr réðu þat á Kilinum, at þeir skyldi flokka uppi hafa; ok slíta eigi fyrr en aðrir-hvárir væri í helju, Sturla eða þeir. Gékk Hjalti þá í þetta vandræði með þeim. Gerðu þeir þá á-kveðit með sér nær þeir skyldi finnask á Beiti-vǫllum með alla flokka sína.

Gizurr var með Ormi, sem fyrr var ritat. Hann fékk komit bréfi austan til trúnaðar-manna sinna, at þeir skyldi ríða á mót honum, ef frændr hans fengi afla nǫkkurn.

Kolbeinn dró lið saman um Skagafjǫrð ok ǫll héruð vestr þaðan til Miðfjarðar. En er hann kom suðr um Kjǫl, reið hann frá liðinu með hundrað manna ok suðr til Keldna, ok bað Hálfdan veitta sér með allan sinn afla. En hann vildi þat eigi. Gerði Kolbeinn hann hand-tekinn, ok tók til øxarinnar er hann hélt á, ok var eigi laus fyrr en fleiri tóku til. Hálfdan hélt frá sér herðunni; ok kvóðu þeir ǫrninn fast hremmt hafa. Vóru þeir Vilhjálmr brœðr ok allir heima-menn reknir í stofu. Var Kolbeinn þar um nóttina með allan flokkinn; ok létu taka allan vápna-afla þeirra brœðra ok hesta. Hann tók þar ok sverðit Rostung er þá átti Vilhjálmr. Við þat sverð hafði Sæmundr Jónsson jafnan riðit.

Eptir þat sendi hann orð brœðrum Hálfdanar, at þeir skyldi standa upp með honum; ella lézk hann mundu fara um allt héraðit ok hrekja fyrir þeim. Stóðu þeir þá upp fjórir brœðr: Bjǫrn ok Andreas, Haraldr ok Philippus, með allan afla þann er þeir fengu.

Í þenna tíma riðu þeir austr til Gizurar átján [saman], Gizurr glaði ok [aðrir] vinir hans. Þeir kómu austr í Skál, ok bundu þar hesta sína við garð; gengu heim til móts við þá Orm ok Gizur, ok beiddu at Gizurr skyldi fara með þeim. Ormr var þess heldr tregr; en þó lagði hann eigi bann fyrir, er hann sá, at Gizurr vildi ekki annat en fara; ok fundu þeir áðr at Skarði í Meðallandi Brand ábóta, ok Ǫgmund Helgason; ok var hann við þeirra ráð lauss látinn.

Riðu þeir þá vestr; ok kómu á Beitivǫllu til flokkanna. Var þat þá ráðs tekit, at þeir sendu Hjalta biskupsson upp á þing; ok hleypðu þeir upp þinginu ok flettu Vestan-menn vápnum, ok hestum ok klæðum; ok gékk Guðmundr Þórðarson af þinginu, er mest var fyrir Vestan-mǫnnum.

Í þenna tíma dreymði konu at Munka-þverá, at maðr kœmi at henni ok kvæði svá: —

Margir vóru þá aðrir stór-draumar, bæði fyrir sunnan land ok norðan.