Bókastaðir

Snorri Sturluson fór útan á Eyrum um sumarit ok Þórðr kakali, Þorleifr ok Óláfr; ok kómu þeir norðr við Noreg, ok vóru í Níðarósi um vetrinn. Var Snorri með Petri syni Skúla hertoga. En hertoginn sat í Oslo um vetrinn ok þeir Hákon konungr báðir. Fór þá skipulega með þeim mágum. Órækja var þá með hertoganum. Um várit eptir Páska fór hertoginn norðr til Níðaróss; en konungrinn fór út til Túnsbergs ok Frú Ragnhildr með dróttningunni dóttur sinni. Fæddi Margrét dróttning þá um várit, Tveggja-Postula-messu, Magnús, er síðan varð konungr. Hann var skírðr Kross-messu-dag.

Sturla sat at Sauðafelli um sumarit, ok var heldr fár til Staðar-Böðvars ok annarra sona Þórðar; þóttu hónum þeir mjök hallask undir Snorra í skiptum þeirra frænda. Þeir Böðvarr fundusk á vegum um haustið, ok fór þá álitlega með þeim. En síðarr um haustið var Böðvarr at Sauðafelli er hann fór norðan frá Kolbeins mágs síns, ok fór þá allvel með þeim. En á Jólaföstu fóru þeir Sturla ok Þórðr til Sauðafellz með Páli Hallzsyni at ráði hans; ok tók Sturla allvel við þeim; ok hét at göra þá at sæmðar-mönnum ef þeir kynni til at gæta. Þá er þeir riðu út eptir Skógar-strönd ríðr á móti þeim kona sú er Álfeiðr hét; hón var dóttir Eyjólfs Jónssonar bróður Keldna-Valgerðar. Hón var komin frá Helgafelli, ok hafði skírt sik ok fært sik í föður-ætt sína; en hón var þó eigin-konu-dóttir ok einga-barn Eyjólfs; en Solveig vildi eigi taka við frændsemi hennar áðr hón skírði sik; þvíat hón þótti ólík frændum sínum í skapi ok atferð. En nú, er hón var skír orðin, kallaði Sturla, at hón væri orðin arfi at hálfum Odda-stað, [er] þeir höfðu tekit eptir Eyjólf prest Sæmundarson, Loptr prestr, ok Loðmundr, faðir Jóns, föður Eyjólfs, föður Álfeiðar. Tók Sturla þá heimildir af henni á staðnum.

Í þenna tíma hóf Ormr Svínfellingr ákall á fé Kols ins auðga. Kallaði Ormr Kol hafa gefit sér til hundraðs hundraða, at hann léti drepa Dagstygg Jónsson. En Kolr vildi þá eigi laust láta féit. Sótti Ormr þá Sturlu at þessu máli; ok fóru þá margar orðsendingar á milli þeirra Orms ok Sturlu; ok var þat orð á, at þeir mundu fara til báðir, ok skipta fé Kols með sér. Kolr var fóstbróðir Andreas Sæmundarsonar; ok þótti hónum hann skyldr liðveizlu við sik, slíkt er hann mátti at göra. Þetta sama haust kom Björn Sæmundarson sunnan til Sauðafellz at heimboði, var þar þá mart talat um fé Kols; ok þóttisk Björn hafa nökkurar heimildir á hálfu fénu; ok talaði vel um, at Sturla skyldi hafa þær sem hónum líkaði; en eingi handsöl höfðu þeir at því. Sturla hafði þá orð um, at hann mundi til koma um várit at skipta fénu með þeim Kol ok Ormi öllum saman. En er Björn fór frá Sauðafelli, veitti Sturla hónum sæmilegar gjafir; ok skildu þeir með kærleikum. Segir Björn svá suðr, at Sturla ætlaði sér fé Kols ok þeim Ormi, hálft eðr allt. En er Kolr spyrr þetta, fann hann Andreas fóst-bróður sínn, ok sótti hann at ráðum ok liði. En Andreas þóttisk eigi mega deila við Sturlu um mál hans. Fór Kolr þá til fundar við Björn, ok sótti hann at sínu máli. Tók Björn þá málit á sik, ok hét Kol fyrir at setjask. Sendi hann þá menn vestr til Sturlu, ok sendi hónum gullhring digran, ok þar með aðra gripi. Lét hann þá segja Sturlu hvar komit var [málum] með þeim Kol, ok bað hann vægja málit fyrir sínar sakir. Sturla varð all-styggr við þat; ok vildi víst eigi þiggja gripina; en segir mál Kols því verr skyldu fara, er fleiri ætti hlut at.

Sturla sendi um várit um Föstu Ketil Þorláksson ok Svarthöfða Dufgusson suðr í Ölfus til Gizurar Þorvaldzsonar, ok lét segja hónum at hann ætlaði um várit suðr um land at heimta fé Kols með þeim Ormi. Tók Gizurr vel á því. Var þat þá ráðit, at Gizurr skyldi fara með hónum, ef hann vildi, austr um ár; ok skyldi þeir finnask þá er Sturla kæmi suðr um heiði. Skyldi Gizurr halda njósnum austr yfir ár, ok vita hvat ráða-görðum þeir hefði um mál þessi. Margar orðsendingar fóru millum þeirra Sighvatz ok Sturlu er á leið.

Um várit eptir Páska fór Sturla vestr í Fjörðu, ok kvaddi upp menn þá er hann vildi at færi með hónum, fyrst Hrafns-sonu, ok marga aðra röskva menn er þá vóru um alla Fjörðu. Sighvatr kom norðan í Dali meðan Sturla var vestr, ok gisti á Jörfa, ok lét sér mart finnask um vestr-för Sturlu; ok spyrr at, hví hann hefði farit, en þat kunni enginn at segja. Þótti flestum sem hann mundi görr vita en þeir, er hann spurði at. Þá er Sighvatr reið ofan eptir Haukadal, reið Már kumbaldi til mótz við hann, forn vin Sturlunga, ok töluðu þeir mart. Spyrr Sighvatr enn um ferðina Sturlu, ok lét sér mart um finnask. En Már kvað hann görzt vita mundu. Þá tók Sighvatr til orða: "Hvé lengi mun haldask ofsi sjá inn mikli er Sturla hefir um fram alla frændr vára aðra?" Már svarar: "Þat þykki mér líkast at lengi haldizk fyrir þínar sakir ok annarra frænda yðvarra göfgra. En þú mant slíku næst geta, bóndi; ok vilda ' g heyra, hversu þér segir hugr um þetta." Sighvatr svarar: "Eigi kann ek slíkt at sjá; en fá eru óhóf langæ; en þó má vera at þetta sé langætt, ef hann drepr eigi brátt fæti. En ef hann drepr, þá mun hann drepa eigi all-lítt." — Slíkt var tal þeirra Más kumbalda ok mart annat.

Sighvatr kom til Sauðafellz um hádegis-skeið, ok var lagt hægindi undir höfuð hónum í þver-pallz-horni. Talaði Solveig við hann. Spyrr hann at ferðum Sturlu ok örendum í Fjörðuna vestr. Solveig kvað hónum eigi mundu ókunnara en sér. Þá var sagt inn, at tveir menn riðu hvatlega neðan frá Leiðar-hólmi; þótti mönnum líkast at vera mundi Sturla. Ok svá var. Ok er hann kemr í bæinn, gékk hann til föður síns, ok fagnar hónum, ok minntisk til hans, ok sezk at fótum hans. Sighvatr spyrr at ferðum hans ok örendum í Fjörðuna; en Sturla lét sér fátt um finnask. Sighvatr var styggr í talinu, ok segir þat eitt örendi verit mundu hafa, er verra mundi vera en ekki. Sturla kvað hann þat mundu eigi vita. Spratt hann þá upp ok gékk út, ok kom aptr, ok settisk í sama staö. Sighvatr tók þá til orða: "Ætlar þú suðr um land?" Sturla svarar: "Mælt hefir ek þat." "Þar hefir þú illt örendi, er þú ætlar at deila um fé Kols," segir Sighvatr, "þvíat þar er þat fé er margr mun stórt illt af hljóta; þvíat illa er fengit." Þá svarar Sturla: "Sé ek þat fé er ek ætla, at eigi muni betra af hljótask." "Hvert er þat?" segir Sighvatr. "Þat er fé Snorra bróður þíns," segir Sturla. "Fyrr man þér þat bera en þetta," segir Sighvatr.

Eptir þetta ríða þeir feðgar út á Eyri til Páls prestz, ok fundu þar Böðvar frá Stað. Vildi Sighvatr fá Hvamms-land af hónum til handa Svertingi Þorleifssyni; en Sturla mælti heldr á mót; ok fékk Sighvatr þat eigi af Böðvari. En Sturla bað hann þá til ferðar með sér suðr um land; ok hétu Sturla bræðr hónum báðir at fara með hónum. Sighvatr fór heim norðr eptir þat; en Sturla dró lið saman. Þá er Fjarða-menn kómu vestan, fór hann fyrst til Borgarfjarðar, dró þar lið saman; kom þá Böðvarr til mótz við hann með mikla sveit manna. Riðu þeir suðr á Bláskóga-heiði ok höfðu þrjú hundruð manna. En er þeir kómu suðr undir Hrafna-björg; kom þar á mót þeim sendi-maðr Gizurar; ok segir at þeir vóru sáttir, Kolr ok Björn ok Ormr; ok segja at Sturla þyrfti eigi til at koma; bað hann aptr hverfa, ef hónum líkaði þat. Sturla kallaði til sín trúnaðar-menn sína, ok spyrr hvat þá skal at hafa. En flestir viku til hans ráða. Sturla kvað Sunnlendinga eigi skyldu vísa sér sem hjörð í haga, "Hveregri lausung sem þeir slá á sik." Síðan segir Sturla mönnum sínum, at þeir mundu nær ganga áðr hann hyrfi aptr. Sendi hann þá menn til Gizurar, at hann skyldi finna hann at Apa-vatni.

Sturla reið til Apa-vatz með allan flokkinn snimma dags. Létu menn hesta sína á gras, þvíat eigi skorti ái-fanga; ok var þat fyrir Helgu-viku. Þat vár var allra vára bezt. Gizurr kom, er á leið daginn, með fjóra tigi manna; hann hafði valit menn með sér. Þar var Klængr Bjarnarson, frændi hans, með hónum; hann átti þá heima á Breiða-bólstað með Ormi bróður sínum. Þeir Sturla ok Gizurr ganga á tal; ok hverr annarra talaði við sínn kompán. Þeir vóru fóstbræðr, Sturla Þórðarson ok Klængr; ok gengu þeir á tal; ok spyrr Klængr Sturlu: "Munu þér eigi svíkja oss? þá væri þér görsimar ef þér görðut þat." "Hví spyrr þú slíks?" segir Sturla, "ok mun þat fjarri fara." "Vér görðum orð á slíku með oss," segir Klængr. En þess hafði nær hverr spurt sínn félaga. Þeir Sturla ok Gizurr tóku tal með sér. Spyrr Sturla austan yfir ár; en Gizurr segir þar kyrt allt ok öngan samnað. Sturla spurði, hvárt hann mundi nökkut þurfa meira lið suðr at hafa en þá var þar. Gizurr segir eigi þurfa at hann færi, er eingi var samnaðr fyrir. Sturla lézk vilja at hann færi. En Gizurr taldisk undan; en lézk fara mundu sem hann vildi. Síðan spyrr Gizurr at vápnum Klængs, er tekin vóru á fundinum í Bæ, sverð ok brynja; ok lézk vilja, at þá heimtisk. Sturla kvað Lauga-Snorra vita brynjuna, en Þórð Guðmundarson sverðit; "Mun ek nú," segir hann, "kalla þá hingat til þín með vápnin." Síðan gékk Sturla til þeirra Þórðar ok Snorra, ok bað þá fara til Gizurar ok geyma hans hvat sem í görðisk. Eptir þat ferr hann til trúnaðar-manna sínna; ok segir, at hann lézk eigi vita með hverju Sunnlendingar fóru; kallaði Gizur undan teljask at fara með þeim; lézk ok eigi vita nema samnaðr væri á Rangár-völlum; ok væri sú ráða-görð, at þeim sé ætlað at verða í klofanum; "En Gizurr fari eptir oss, ef vér förum suðr; vil ek þat eigi undir þeim eiga. Skulu vér taka Gizur með valdi; en taka af þeim vápnin öllum." Böðvarr gékk til Sturlu bróður síns, ok segir hónum hljótt hvat títt var. Klængr spyrr Sturlu hvat Böðvarr talaði. Hann kvað þat ómerkilegt; en bað þá vera báða samt hvat sem í görðizk. Klængr lézk þat gjarna vilja. Þá gékk Sturla Sighvatzson til manna Gizurar; ok kallaði hátt, bað þá leggja vápnin; kallaði eigi betr at þar létizk menn nökkurir. Gizurar-menn brugðu við hart, ok brotnuðu spjót-sköpt þeirra sum. Björn kægill, ok Teitr Álason, kómusk ór þrönginni; var Björn tekinn af bræðrum sínum. Þá kallaði Gizurr á þá, at þeir skyldu leggja vápnin, ok hafa eigi líf sítt á hættu. Gáfu þeir þá upp vápnin. Gizurr spyrr Sturlu þá, hví hann léti leggja hendr á hann. Sturla bað hann eigi efask í því, at hann ætlaði sér meira hlut en öðrum mönnum á Íslandi; "En mér þykkir, sem þá allir yfir-komnir er þú ert; þvíat ek uggi þik einn manna á Íslandi, ef eigi ferr vel með okkr." Síðan var bók tekin, ok fengin Gizuri; bað Sturla hann sverja útan-ferð sína, ok at halda trúnað við hann. Gizurr spyrr, hvárt hann skyldi vinna Norænan eið eðr Íslenzkan. Sturla bað hann ráða. "Þá man ek Norænan eið vinna," segir Gizurr, "er ek skal þangat fara; en þat mun ek segja fyrir eiði mínum, at ek skal aldri til þín öfugt orð mæla ódrukkinn." Síðan vann Gizurr eið. Ok vóru þeir allir um nóttina þar. En um daginn eptir snöri Sturla flokkinum út í Gríms-nes ok svá til Ölfuss. Reið Gizurr fyrir allan dag. Þeir riðu út um Álpta-vatn, ok höfðu heldr djúpt. Var Sturla heldr ófrýnn; en Gizurr var inn kátasti; ok reið um kveldit út til Reykja. Vóru þá sendir menn um Gríms-nes og Ölfus eptir nautum, ok vóru rekin til Reykja ok étin þar um helgina. Þá kom þar Ormr Svínfellingr með sveit manna til Sturlu; þar kómu ok frændr Gizurar, Teitr bróðir hans, ok Hjalti son Magnúss biskups, ok Magnús Hallzson. Var þá talað um, hverr þeirra vildi taka við ríki Gizurar, af Sturlu, ok vera skyldr liðveizlu-maðr hans, hverr sem á móti væri. En þar gékk einginn maðr jafn-glatt undir sem Hjalti biskupsson, at heita öllu því er Sturla mælti til.

Þat er sögn Gizurar sjálfs; at þá er þeir námu stað í hrauninu fyrir ofan Álpta-vatn ok sátu á baki, ok þagði Sturla svá um hríð. Ok er svá hafði verit um stund, mælti hann: "Ríðum enn!" Hefir Gizurr þá helzt grunat, hvárt Sturla efaðisk þá eigi, hvern hann skyldi af göra við hann, ok enn fleiri menn aðra. Þeir Sturla fóru eptir helgina suðr í Flóa; var Gizurr í sveit með Böðvari. Vóru þeir í Villinga-holti nökkurar nætr. Síðan átti Sturla fund við Þjórsá; tók þá Hjalti við öllum goðorðum Gizurar; ok hét því, at veita Sturlu, við hvern mann sem hann ætti málum at skipta. Fóru þeir síðan austr yfir ár. Reið Sturla í Odda með sveit sína; en þeir Böðvarr ok Gizurr fóru á Breiða-bólstað í Fljótz-hlíð. Sturla bar sakir á Harald Sæmundarson um bjargir Árons Hjörleifssonar; ok galt hann þar fyrir lönd tvau í Skagafirði: Halldórs-staði ok Þórbrandz-staði í Norðrárdal. En eptir þat kallaði hann staðinn í Odda hálfan í arf Álfeiðar. Lýsti hann því, at hann vill öngar samningar aðrar um en hafa staðinn. Síðan var sent eptir Kol, ok kom hann á fund Sturlu. Kom þar eigi öðru við, en hann skyldi gjalda Ormi hundrað hundraða; en Sturla tók á fé Kols varðveizlu-handsölum, ok skyldi þá hafa þrjá tigi hundraða. Ormr tók við Gizuri, ok skyldi geyma hans þar til er hann færi útan. Björn reið á Kjöl norðr, ok var eigi við þat er Sturla var á Rangárvöllum. Sturla sendi Svarthöfða Dufgusson ofan í Eyjar eptir yxnum Kols. En er þeir vóru við yxna-réttinn kom Björn þar ok var með Kol í greizlum. Þeir Svarthöfði vildu hafa arðr-oxa er þar var í réttinni; en þeir Björn vildu hann undan, ok buðu fyrir annann oxa upp í Landeyjum. Þá hljóp Guðmundr bösöll í réttina, ok elti út alla oxana. Stigu þeir Svarthöfði á bak, ok fóru leið sína; ok skildi þar með þeim. Sturla fór með flokk sínn út í Skálaholt; ok fann þar Einar Þorvaldzson í kirkju-skoti, ok var Einarr svá styggr, at þeir máttu ekki tala. En Einarr fór eptir þat á Kjöl norðr, ok þeir frændr, ok fundu þar Kolbein unga. Görðu þeir ráð sítt; en Sturla fór vestr til héraða. Þeir Kolbeinn frændr réðu þat á Kilinum, at þeir skyldi flokka uppi hafa; ok slíta eigi fyrr en aðrir-hvárir væri í helju, Sturla eðr þeir. Gékk Hjalti þá í þetta vandræði með þeim. Görðu þeir þá á-kveðit með sér nær þeir skyldi finnask á Beiti-völlum með alla flokka sína. Gizurr var með Ormi, sem fyrr var ritað. Hann fékk komit bréfi austan til trúnaðar-manna sínna, at þeir skyldi ríða á mót hónum, ef frændr hans fengi afla nökkurn.

Kolbeinn dró lið saman um Skagafjörð ok öll héruð vestr þaðan til Miðfjarðar. En er hann kom suðr um Kjöl, reið hann frá liðinu með hundrað manna ok suðr til Keldna, ok bað Hálfdan veitta sér með allan sínn afla. En hann vildi þat eigi. Görði Kolbeinn hann hand-tekinn, ok tók til öxarinnar er hann hélt á, ok var eigi laus fyrr en fleiri tóku til. Hálfdan hélt frá sér herðunni; ok kvóðu þeir örninn fast hremmt hafa. Vóru þeir Vilhjálmr bræðr ok allir heima-menn reknir í stofu. Var Kolbeinn þar um nóttina með allan flokkinn; ok létu taka allan vápna-afla þeirra bræðra ok hesta. Hann tók þar ok sverðit Rostung er þá átti Vilhjálmr. Við þat sverð hafði Sæmundr Jónsson jafnan riðit.

Eptir þat sendi hann orð bræðrum Hálfdanar, at þeir skyldi standa upp með hónum; ella lézk hann mundu fara um allt héraðit ok hrekja fyrir þeim. Stóðu þeir þá upp fjórir bræðr: Björn ok Andreas, Haraldr ok Philippus, með allan afla þann er þeir fengu.

Í þenna tíma riðu þeir austr til Gizurar átján [saman], Gizurr glaði ok [aðrir] vinir hans. Þeir kómu austr í Skál, ok bundu þar hesta sína við garð; gengu heim til mótz við þá Orm ok Gizur, ok beiddu at Gizurr skyldi fara með þeim. Ormr var þess heldr tregr; en þó lagði hann eigi bann fyrir, er hann sá, at Gizurr vildi ekki annat en fara; ok fundu þeir áðr at Skarði í Meðallandi Brand ábóta, ok Ögmund Helgason; ok var hann við þeirra ráð lauss látinn. Riðu þeir þá vestr; ok kómu á Beitivöllu til flokkanna. Var þat þá ráðs tekit, at þeir sendu Hjalta biskupsson upp á þing; ok hleypðu þeir upp þinginu ok flettu Vestan-menn vápnum, ok hestum ok klæðum; ok gékk Guðmundr Þórðarson af þinginu, er mest var fyrir Vestan-mönnum.

Í þenna tíma dreymði konu at Munka-þverá, at maðr kæmi at henni ok kvæði svá: —

Margir vóru þá aðrir stór-draumar, bæði fyrir sunnan land ok norðan.