Bókastaðir

Gizurr Þorvaldzson bjó at Reykjum í Ölfúsi þau misseri er þeir önduðusk, Magnús biskup ok Guðmundr biskup. Hann görðisk höfðingi mikill ok vitr maðr ok vinsæll. Þá hafði hann átta vetr ok tuttugu. Þá vóru liðin frá burði várs Herra Jesu Christi tólf hundruð, þrír tigir, ok sjau ár. Gizurr hafði görzk skutil-sveinn Hákonar konungs frænda síns þá er hann skorti vetr á tvítögan. Í þenna tíma var svá mikill ofsi Sturlu Sighvatzsonar, at nær engir menn hér á landi héldu sér réttum fyrir hónum. Ok svá hafa sumir menn hermt orð hans síðan, at hann þættisk allt land hafa undir sik lagt, ef hann gæti Gizur yfir komit. Gizurr var meðal-maðr at vexti, ok allra manna bezt á sik kominn, vel limaðr, snar-eygr, ok lágu fast augun, ok skír-legr í yfir-bragði; betr talaðr en flestir menn hér á landi; blíð-mæltr, ok mikill rómrinn; engi ákafa-maðr, ok þótti jafnan inn drengilegsti til ráða-görðar. En þó bar þó opt til, þá er hann var við deilur höfðingja eðr venzla-manna sínna, at hann var afskipta-lítill, ok þótti þá eigi víst hverjum hann vildi veita. Hann var frænd-ríkr, ok flestir inir beztu bændr fyrir sunnan land ok víðara vóru vinir hans. Þá var ok vel með þeim Snorra Sturlu syni.

Óláfr Þórðarson hafði ort drápu um Þorlák biskup um vetrinn næsta fyrir andlát Magnúss biskups. Hann fór um Föstuna suðr í Skálaholt; ok gaf sér þat til örendis, at færa drápuna. En hann vildi þó hitta Snorra Sturluson; sem hann görði þá er hann fór sunnan. Var Snorri þá at Reykjum með Gizuri; segir hann Óláfi, at hann ætlaði eptir Páska til Borgarfjarðar; ok vildi þá, at vinir hans kæmi til mótz við hann þeir er hónum vildi lið veita. Óláfr fór heim at Páskum. Á Föstunni þá er Óláfr var sunnan kominn, kom sá maðr til Borgar er kallaðisk sendi-maðr Snorra; ok leyndu þeir Áskell hónum Óláfsson ok Óláfr [Þórðarson] þar í hlöðu nökkurar nætr, ok töluðu þar marga hluti um mála-ferli ok ferðir Snorra. En þenna mann hafði sendan Sturla Sighvatzson, ok görði þessi maðr hónum kunnigt allt þeirra

Tal.

Maðr hét Hafliði Höskullzson, bróðir Sighvatz ins auðga.

Hann dreymði um vetrinn eptir Jól, þá er Mela-för var, at hann var úti staddr á Kolbeins-stöðum; þar átti hann heima í Hauga-tungu. Hann sá at leikr var sleginn þar skamt frá garði, ok vóru karlar einir at; þat var knatt-leikr. Þá gékk grá-klæddr maðr mikill ofan frá Mýdal, ok biðu þeir þess at leiknum. Þeir fréttu hann at nafni. Hann kvað: —

"Eðr hví leiki þér nú eigi?" Þeir kvóðusk öngan hafa knöttinn. "Hér er," segir hann, ok brá steini undan kuflinum, ok laust einn til bana. Síðan tók hverr at öðrum þann stein ok börðusk með, en allir féllu þeir er fyrir urðu.

Hann dreymði ok annan draum lítlu síðarr: at hann þóttisk vera í Fagra-skógi; ok þóttisk sjá upp eptir Hítardal, ok sá ríða ofan eptir dalnum flokk manna. Kona fór fyrir liðinu, mikil ok íllileg, ok hafði dúk í hendi, ok á rauf, ok trefr niðr, ok blæddi ór. Annarr flokkr fór á móti þeim frá Svarfhóli, ok mættusk út frá Hrauni, ok börðusk þar. Kona þessi brá dúkinum yfir höfuð þeim. Ok er raufin kom á hálsinn þá kipði hón höfðinu af hverjum þeirra. Hón kvað: —

Þá er Sturla Sighvatzson hafði grun af um samdrátt þeirra Snorra ok Þorleifs, görði hann menn vestr í Fjörðu eptir liði, ok norðr í Reykjardal eptir Kolbeini bróður sínum ok Hrafns-sonum; ok dreif at hónum lið mikit. Í Páska-vikunni kom vestan af Sandi, ok Ásgrímr Bergþórsson, ok mikit fjölmenni ór öllum sveitum vestan. Hann dró ok lið at sér um Borgarfjörð, ok hafði eigi færa en fimm hundruð manna. Snorri kom sunnan í Páskavikunni; ok drógu þeir Þorleifr þá lið saman um Rosmhvala-nes ok um öll Nes fyrir sunnan Borgarfjörð, ok höfðu nær fjogur hundruð manna er þeir fóru útan um Skarðz-heiði. Námu þeir staðar á Mið-fitjum ok görðu ráð sín. Vildi Snorri ríða upp þegar um nóttina, ok láta skipta um með þeim; sagði vera mega, at þeir yrði eigi við búnir, eðr komi sér eigi saman, af þá bæri skjótt at.

En Þorleifi þótti þat ófæra, at hætta á svá mikinn liðs-mun sem hann segir vera mundu. Þá vildi Snorri, at þeir hyrfi aptr; en Þorleifr vildi þat eigi; ok kvað þá mundu herja út þannog, ok sagði þá mundu öngu eira. Þá spyrr Snorri hvert ráð hann vildi hafa. Þorleifr bað þá ríða upp í hérað ok fá sér vígi, ok sækjask þaðan eptir því sem auðit yrði; kallaði mega verða, at skipti þeirra færi sem um vetrinn á Melum. Snorri létzk þess geyma mundu, at hann kæmi aldri á vald Sturlu eðr annarra óvina sínna, hvat sem annat legðisk fyrir. Tala þeir þar um, til þess er Snorri ríðr frá við annan mann, ok ferr suðr á Nes. En Þorleifr ferr upp í hérað með flokkinn, ok fór um kveldit á borgina hjá Vatzhömrum. Í Borgarfirði kómu þeir til Þorleifs, Oddr Sveinbjarnarson, ok Óláfr frá Borg, með sveit manna. Lið Þorleifs var vel búit at vápnum; ok mart hafði hann röskra manna með sér.

Týrs-daginn eptir Páska-viku reið Sturla heiman ór Reykjaholti. En er hann kom í Kálfanes var Þorleifr þar fyrir með flokk sínn; ok hafði hann þar fylkt á melunum við himin at sjá. Sá þeir Sturla, at fylkingin var löng, ok þunn-skipat, er þeir sjá himin millum mannanna. Þá var leitað um sættir, ok fór Böðvarr á milli. Sturla vildi þá önga sætt útan sjálfdæmi, ok kallaðisk af sér skyldu reka slytt-mælit at sinni. Böðvarr bað Sturlu mjök sætta. Var þá svá komit, at Þorleifr játti sjálfdæmi; en Sturla vildi þá öngan kost annan, en þeir Þorleifr legði vápn sín öll á víðan völl, ok gengi frá; en menn Sturlu skyldi taka öll fyrir sættir. En Þorleifr kom sér ekki at því. Gengu þeir þá til hesta sínna ok riðu heim til Bæjar, ok skipaði [Þorleifr] þar liði sínu til varnar á húsum ok um kirkjugarð. Var Þorleifr á húsum þeim er eru í út-norðr frá kirkju; hafði hann þar handboga, ok Jósteinn glenna Austmaðr hans. Fyrir austan kirkju var Klængr Bjarnarson ór Brautarholti, ok Kjalnesingar; en fyrir framan, Markús Þórðarson, ok Akrnesingar; þar var ok Óláfr Þórðarson. Nesja-menn vóru flestir á húsum. Jörundr inn mikli ór Hvammi var á forskála á meðal húsa ok kirkju. Sturla bað sína menn ríða eptir þeim. En er þeir sóttu heim á bæinn, reið Böðvarr hjá Sturlu, ok leitaði jafnan um sættir. En er Sturla sá viðbúnað á húsunum, þá lét Sturla taka Böðvar þar hjá garðinum at Bæ, ok fékk menn til at geyma hans, Einar son Jóns Loptzsonar heima-mann sínn, ok Þórarinn prest Vandráðsson, ok enn fleiri. En Sturla reið heim á bæinn, ok skipaði mönnum sínum til atgöngu; gengu sveitungar hans framan at kirkju, en Ásgrímr ok Gísli austan. Kolbeinn Sighvatzson var fyrir Reyknesingum ok Króksfirðingum, ok gékk fast fram. Vestfirðingar sóttu at húsunum. Þorleifr skaut af handboga, ok var all-skeinu-hættr; en af Jósteins skotum varð ekki, ok lét Þorleifr illa at hónum. Þórðr djákn Símonarson hélt skildi fyrir Þorleifi. Þar var harðr bardagi; ok gékk mest grjót öndurðan bardagann. Þat var ok snemma fundarins, er Eirekr birkibeinn lagði Mána Ívarsson í gegnum fyrir framan kirkju; en svá segja menn, at Jón Halldórs son, Ragneiðar sonar gengi fyrstr á húsin. Gengu menn þá eptir hónum. En þá brast flótti á Nesja-menn; ok flýðu norðr eptir húsunum til kirkju-garðzins. Jörundr inn mikli flýði eigi, ok var særðr til ólfiis á for-skálanum, ok varðisk all-drengilega. Þórðr djákn, er skildi hélt fyrir Þorleifi, fékk steins-högg, ok kom á skjöldinn; ok bar hann at andlitinu, ok lamðisk tann-garðrinn; ok varð síðan lítið af hónum. Var þá flóttinn kominn í kirkju-garðinn. Sá Þorleifr þat at eigi var auðvelt at komask í kirkjuna; sá hann ok, at þá var um skipt sigrinum. Fór hann þá til kirkju, ok komst inn lítt sárr. Þá flýðu ok allir til kirkju þeir er því kómu við. En svá varð þröngt at kirkjunni, at eigi komst helmingr inn þeirra er vildu; lá þá valrinn fyrir durum kirkjunnar. En Sturlu-menn gengu þá at, ok lögðu ok hjoggu sem þeir kómusk við. Lézk þar þá mart manna, en fjöldi varð sárr, áðr Sturla veitti atkvæði at hætta skyldi áverkum við menn. Þessir menn létusk þar af Þorleifi: Helgi Jónsson bróðir Bjarnar í Kvígu-vágum, Sveinbjörn Styrkársson, Sigurðr Tryggvason, ok Atli, — þessir vóru af Rosmhvala-nesi. Þórólfr ór Viðey, Guðmundr Bárðarson, Atli af Valdastöðum, Oddleifr ór Hækingsdal, Guðmundr djákn Eindriðason, — þessir vóru ór Kjós. Þórir Egilsson, Þorbjörn Gunnarsson, ór Sviínadal. Þessir vóru af Akranesi: Sörli Sveinsson, Sigurðr Sölvason, Óláfr Böðvarsson, Þorkell Jónsson, Guðlaugr Ausu-glámr Halldórsson, Már ok Oddr ór Leirár-görðum, Sigurðr Íllugason, Steinþórr, Vigfúss Þórðarson, Guðlaugr Jónsson af Melum, Skeggi Guðlaugsson af Ási, Þorsteinn Gilsson af Narfastöðum, Gunnarr Bárðarson, Máni Ívarsson, Íllugi Jóðhildarson, Sölvi háleggr, Eyjólfr Gunnarsson. Þessir af Sturlu: Arnórr Bergsson, ok Koðrán Sörlason. Ögmundr Guðmundarson var særðr til ólfiis, ok druknaði í Hvítá er hann fór heim. Þat er sögn manna at þrír menn ins þriðja tigar yrði sárir af Sturlu. Fjöldi manna varð mjök sárr af Þorleifi, ok inir beztu bændr. Hafrbjörn Styrkársson, Rúnólfr bróðir hans, er síðan varð ábóti í Viðey, Jörundr inn mikli, Koðran Svarthöfðason, ok margir aðrir. Um morguninn eptir gengu þeir Þorleifr ór kirkju til griða, ok seldu allir Sturlu sjálfdæmi. Var þá ráðit, at Þorleifr skyldi útan ok Óláfr Þórðarson, ok enn fleiri þeir er þar vóru. Sturla fór eptir fundinn út í Garða; ok var þar rænt mörgu, nær þrim tigum yxna; en hundrað geldinga lét hann reka um haustið til Sauðafellz. Tekin var ok ór Görðum skemma góð ok færð út í Geirshólm. Rænt var ok í Saurbæ ok í Hvammi ok víða annarsstaðar þar um sveitir. Sturla seldi Reykjaholt í hendr Þorláki Ketilssyni; en fór um várit til Sauðafellz ok görði þar bú. Hrafnssonu lét hann fara vestr í Fjörðu, ok tóku við búi sínu.

Sturla fór um várit norðr til Eyjafjarðar at finna föður sínn. Sighvatr tók við þeim allvel, ok var margtalaðr um bardagann í Bæ, ok þó með eljara-glettu nökkurri. Hann spyrr þá Sturlu: "Hefir þar nokkur bardagi verit?" "Svá létu vér," kvað Sturla. "Skamt hefir þat él verit," segir Sighvatr. "Eigi þótti oss all-skamt," segir Sturla. "All-mjök þykkisk þú nú upp hafa gengit," segir Sighvatr, "þat er svá auðsét." "Hví mun eigi svá þó?" kvað Sturla, ok svaraði við brosu; "en eigi hefir ek þar orð á gört." Þá mælti Sighvatr: "Bú muntú nú ætla at efna, frændi; en mér er sagt, at þú hafir af höndum látið Reykjaholt; sér þú nú ok of-sjónum yfir flestum bústöðum; eðr hvar skal staðfestu fá þá er þér þykki sæmileg?" "Þik læt ek nú allt at göra," segir Sturla. "Eigi er um fleiri at leita en um tvá," segir Sighvatr, "þegar frá eru teknir biskups-stólarnir; er þat Odda-staðr ok Möðruvellir í Hörgárdal; þeir eru bústaðir beztir, ok munu þér þykkja einkis til miklir." "Þessir líka mér báðir vel," segir Sturla; "en eigi ætla ek þá lausa liggja fyrir." "Margs þarf búit við," segir Sighvatr. "Ráða-mann þyrftir þú ok ráða-konu; þessir menn skyldi vel birgir, ok kunna góða fjár-hagi. Þessa menn sé ek görla, þat er Hálfdan, mágr þínn, á Keldum, ok Steinvör systir þín; þessi starfi er þeim fallinn í bezta lagi." Þá svarar Sturla: "Þessa er víst vel fengit." "Þá þarftú, frændi, smala-mann at ráða í fyrra lagi," segir Sighvatr; "hann skyldi vera lítill ok léttr á baki, kvensamr, ok liggja löngum á kvía-garði. Þann mann sé ek görla, þat er Björn Sæmundarson. En fylgðar-menn skal ek fá þér, þá er gangi út ok inn eptir þér; þat skulu vera bræðr þínir, Þórðr krókr ok Markús." Sturla kvað bræðrum sínum þat vel mundu fara. "Margs þarf búit við, frændi," segir Sighvatr. "Þá menn þyrftir þú ok, sem hefði veiði-farar, ok væri bang-hagir nökkut; kynni at göra at skipum ok því öðru er búit þarf. Þessa menn sé ek görla; þar eru þeir frændr þínir, Staðar-Böðvarr ok Þorleifr í Görðum." Sturla lét sér þá fátt um finnask, ok lézk þó ætla, at þeir væri báðir vel hagir. "Svá er ok, frændi," segir Sighvatr; "þá menn þarftú, er vel kunnu hrossa at geyma, ok hafa ætlun á hvat í hverja ferð skuli hafa. Þessa menn sé ek görla; þat er Loptr biskupsson ok Böðvarr í Bæ." "Engi ván er mér þess," segir Sturla, "at allir menn þjóni til mín;" ok er slíkt þarflausu-tal." "Nú er [ok] fátt manna-skipanar eptir, þat er mér þykkir all-mikla nauðsyn til bera" [segir Sighvatr]; "en þó þarftú þá menn með þér er hafi atdráttu, ok fari í kaup-stefnur ok til skipa, skilvísa ok skjóta í viðbragði, ok kunni vel fyrir mönnum at sjá, ok til ferða at skipa. Þessa menn sé ek görla; þat er Gizurr Þorvaldzson ok Kolbeinn ungi." Þá spratt Sturla upp ok gékk út. En er hann kom inn, brá Sighvatr á gaman við Sturlu, ok tóku þá annat tal. Sturla dvalðisk þá þar eigi lengi, ok reið heim til Sauðafellz. En er Lopti biskups-syni var hermt tal þeirra Sighvatz ok Sturlu, þá mælti hann: "Slíkt er all-kerskilegt ok allvel til komizt; þat er hverjum beint hent er hann hefir til fundit." En er þat var hermt, at þeir Böðvarr skyldi hrossanna geyma, þá mælti hann: "Djöfull hafi þeirra hróp! þrífisk þeir aldri! ok man þeim at öðru verða en at allir menn muni til þeirra stunda."