Bókastaðir

Gizurr Þorvaldsson bjó at Reykjum í Ǫlfúsi þau misseri er þeir ǫnduðusk, Magnús biskup ok Guðmundr biskup. Hann gerðisk hǫfðingi mikill ok vitr maðr ok vinsæll. Þá hafði hann átta vetr ok tuttugu. Þá vóru liðin frá burði várs Herra Jesu Christi tólf hundruð, þrír tigir, ok sjau ár. Gizurr hafði gǫrzk skutil-sveinn Hákonar konungs frænda síns þá er hann skorti vetr á tvítøgan.

Í þenna tíma var svá mikill ofsi Sturlu Sighvatssonar, at nær engir menn hér á landi héldu sér réttum fyrir honum. Ok svá hafa sumir menn hermt orð hans síðan, at hann þœttisk allt land hafa undir sik lagt, ef hann gæti Gizur yfir komit.

Gizurr var meðal-maðr at vexti, ok allra manna bezt á sik kominn, vel limaðr, snar-eygr, ok lágu fast augun, ok skír-legr í yfir-bragði; betr talaðr en flestir menn hér á landi; blíð-mæltr, ok mikill rómrinn; engi ákafa-maðr, ok þótti jafnan inn drengilegsti til ráða-gerðar. En þó bar svá opt til, þá er hann var við deilur hǫfðingja eða venzla-manna sinna, at hann var afskipta-lítill, ok þótti þá eigi víst hverjum hann vildi veita. Hann var frænd-ríkr, ok flestir inir beztu bœndr fyrir sunnan land ok víðara vóru vinir hans. Þá var ok vel með þeim Snorra Sturlu syni.

Óláfr Þórðarson hafði ort drápu um Þorlák biskup um vetrinn næsta fyrir andlát Magnúss biskups. Hann fór um Fǫstuna suðr í Skálaholt; ok gaf sér þat til ørendis, at fœra drápuna. En hann vildi þó hitta Snorra Sturluson; sem hann gerði þá er hann fór sunnan. Var Snorri þá at Reykjum með Gizuri; segir hann Óláfi, at hann ætlaði eptir Páska til Borgarfjarðar; ok vildi þá, at vinir hans kœmi til móts við hann þeir er honum vildi lið veita. Óláfr fór heim at Páskum.

Á Fǫstunni þá er Óláfr var sunnan kominn, kom sá maðr til Borgar er kallaðisk sendi-maðr Snorra; ok leyndu þeir Áskell honum Óláfsson ok Óláfr [Þórðarson] þar í hlǫðu nǫkkurar nætr, ok tǫluðu þar marga hluti um mála-ferli ok ferðir Snorra. En þenna mann hafði sendan Sturla Sighvatsson, ok gerði þessi maðr honum kunnigt allt þeirra tal.

Maðr hét Hafliði Hǫskuldsson, bróðir Sighvats ins auðga. Hann dreymði um vetrinn eptir Jól, þá er Mela-fǫr var, at hann var úti staddr á Kolbeins-stǫðum; þar átti hann heima í Hauga-tungu. Hann sá at leikr var sleginn þar skamt frá garði, ok vóru karlar einir at; þat var knatt-leikr. Þá gékk grá-klæddr maðr mikill ofan frá Mýdal, ok biðu þeir þess at leiknum. Þeir fréttu hann at nafni. Hann kvað: —

"Eða hví leiki þér nú eigi?" Þeir kvóðusk øngan hafa knǫttinn. "Hér er," segir hann, ok brá steini undan kuflinum, ok laust einn til bana. Síðan tók hverr at ǫðrum þann stein ok bǫrðusk með, en allir féllu þeir er fyrir urðu.

Hann dreymði ok annan draum lítlu síðarr: at hann þóttisk vera í Fagra-skógi; ok þóttisk sjá upp eptir Hítardal, ok sá ríða ofan eptir dalnum flokk manna. Kona fór fyrir liðinu, mikil ok íllileg, ok hafði dúk í hendi, ok á rauf, ok trefr niðr, ok blœddi ór. Annarr flokkr fór á móti þeim frá Svarfhóli, ok mœttusk út frá Hrauni, ok bǫrðusk þar. Kona þessi brá dúkinum yfir hǫfuð þeim. Ok er raufin kom á hálsinn þá kipði hon hǫfðinu af hverjum þeirra. Hon kvað: —

Þá er Sturla Sighvatsson hafði grun af um samdrátt þeirra Snorra ok Þorleifs, gerði hann menn vestr í Fjǫrðu eptir liði, ok norðr í Reykjardal eptir Kolbeini bróður sínum ok Hrafns-sonum; ok dreif at honum lið mikit. Í Páska-vikunni kom vestan Gísli af Sandi, ok Ásgrímr Bergþórsson, ok mikit fjǫlmenni ór ǫllum sveitum vestan. Hann dró ok lið at sér um Borgarfjǫrð, ok hafði eigi fœra en fimm hundruð manna.

Snorri kom sunnan í Páskavikunni; ok drógu þeir Þorleifr þá lið saman um Rosmhvala-nes ok um ǫll Nes fyrir sunnan Borgarfjǫrð, ok hǫfðu nær fjǫgur hundruð manna er þeir fóru útan um Skarðs-heiði. Námu þeir staðar á Mið-fitjum ok gerðu ráð sín. Vildi Snorri ríða upp þegar um nóttina, ok láta skipta um með þeim; sagði vera mega, at þeir yrði eigi við búnir, eða komi sér eigi saman, af þá bæri skjótt at.

En Þorleifi þótti þat ófœra, at hætta á svá mikinn liðs-mun sem hann segir vera mundu. Þá vildi Snorri, at þeir hyrfi aptr; en Þorleifr vildi þat eigi; ok kvað þá mundu herja út þannog, ok sagði þá mundu øngu eira. Þá spyrr Snorri hvert ráð hann vildi hafa. Þorleifr bað þá ríða upp í hérað ok fá sér vígi, ok sækjask þaðan eptir því sem auðit yrði; kallaði mega verða, at skipti þeirra fœri sem um vetrinn á Melum. Snorri létzk þess geyma mundu, at hann kœmi aldri á vald Sturlu eða annarra óvina sinna, hvat sem annat legðisk fyrir. Tala þeir þar um, til þess er Snorri ríðr frá við annan mann, ok ferr suðr á Nes.

En Þorleifr ferr upp í hérað með flokkinn, ok fór um kveldit á borgina hjá Vatnshǫmrum. Í Borgarfirði kómu þeir til Þorleifs, Oddr Sveinbjarnarson, ok Óláfr frá Borg, með sveit manna. Lið Þorleifs var vel búit at vápnum; ok mart hafði hann rǫskra manna með sér.

Týrs-daginn eptir Páska-viku reið Sturla heiman ór Reykjaholti. En er hann kom í Kálfanes var Þorleifr þar fyrir með flokk sinn; ok hafði hann þar fylkt á melunum við himin at sjá. Sá þeir Sturla, at fylkingin var lǫng, ok þunn-skipat, er þeir sjá himin millum mannanna.

Þá var leitat um sættir, ok fór Bǫðvarr á milli. Sturla vildi þá ønga sætt útan sjálfdœmi, ok kallaðisk af sér skyldu reka slytt-mælit at sinni. Bǫðvarr bað Sturlu mjǫk sætta. Var þá svá komit, at Þorleifr játti sjálfdœmi; en Sturla vildi þá øngan kost annan, en þeir Þorleifr legði vápn sín ǫll á víðan vǫll, ok gengi frá; en menn Sturlu skyldi taka ǫll fyrir sættir. En Þorleifr kom sér ekki at því.

Gengu þeir þá til hesta sinna ok riðu heim til Bœjar, ok skipaði [Þorleifr] þar liði sínu til varnar á húsum ok um kirkjugarð. Var Þorleifr á húsum þeim er eru í út-norðr frá kirkju; hafði hann þar handboga, ok Jósteinn glenna Austmaðr hans. Fyrir austan kirkju var Klængr Bjarnarson ór Brautarholti, ok Kjalnesingar; en fyrir framan, Markús Þórðarson, ok Akrnesingar; þar var ok Óláfr Þórðarson. Nesja-menn vóru flestir á húsum. Jǫrundr inn mikli ór Hvammi var á forskála á meðal húsa ok kirkju.

Sturla bað sína menn ríða eptir þeim. En er þeir sóttu heim á bœinn, reið Bǫðvarr hjá Sturlu, ok leitaði jafnan um sættir. En er Sturla sá viðbúnað á húsunum, þá lét Sturla taka Bǫðvar þar hjá garðinum at Bœ, ok fékk menn til at geyma hans, Einar son Jóns Loptssonar heima-mann sinn, ok Þórarinn prest Vandráðsson, ok enn fleiri.

En Sturla reið heim á bœinn, ok skipaði mǫnnum sínum til atgǫngu; gengu sveitungar hans framan at kirkju, en Ásgrímr ok Gísli austan. Kolbeinn Sighvatsson var fyrir Reyknesingum ok Króksfirðingum, ok gékk fast fram. Vestfirðingar sóttu at húsunum. Þorleifr skaut af handboga, ok var all-skeinu-hættr; en af Jósteins skotum varð ekki, ok lét Þorleifr ílla at honum. Þórðr djákn Símonarson hélt skildi fyrir Þorleifi.

Þar var harðr bardagi; ok gékk mest grjót ǫndurðan bardagann. Þat var ok snemma fundarins, er Eirekr birkibeinn lagði Mána Ívarsson í gegnum fyrir framan kirkju; en svá segja menn, at Jón Halldórs son, Ragneiðar sonar gengi fyrstr á húsin. Gengu menn þá eptir honum.

En þá brast flótti á Nesja-menn; ok flýðu norðr eptir húsunum til kirkju-garðsins. Jǫrundr inn mikli flýði eigi, ok var særðr til ólífis á for-skálanum, ok varðisk all-drengilega. Þórðr djákn, er skildi hélt fyrir Þorleifi, fékk steins-hǫgg, ok kom á skjǫldinn; ok bar hann at andlitinu, ok lamðisk tann-garðrinn; ok varð síðan lítit af honum.

Var þá flóttinn kominn í kirkju-garðinn. Sá Þorleifr þat at eigi var auðvelt at komask í kirkjuna; sá hann ok, at þá var um skipt sigrinum. Fór hann þá til kirkju, ok komsk inn lítt sárr. Þá flýðu ok allir til kirkju þeir er því kómu við. En svá varð þrǫngt at kirkjunni, at eigi komsk helmingr inn þeirra er vildu; lá þá valrinn fyrir durum kirkjunnar. En Sturlu-menn gengu þá at, ok lǫgðu ok hjoggu sem þeir kómusk við. Lézk þar þá mart manna, en fjǫldi varð sárr, áðr Sturla veitti atkvæði at hætta skyldi áverkum við menn.

Þessir menn létusk þar af Þorleifi: Helgi Jónsson bróðir Bjarnar í Kvígu-vágum, Sveinbjǫrn Styrkársson, Sigurðr Tryggvason, ok Atli, — þessir vóru af Rosmhvala-nesi. Þórólfr ór Viðey, Guðmundr Bárðarson, Atli af Valdastǫðum, Oddleifr ór Hækingsdal, Guðmundr djákn Eindriðason, — þessir vóru ór Kjós. Þórir Egilsson, Þorbjǫrn Gunnarsson, ór Svínadal. Þessir vóru af Akranesi: Sǫrli Sveinsson, Sigurðr Sǫlvason, Óláfr Bǫðvarsson, Þorkell Jónsson, Guðlaugr Ausu-glámr Halldórsson, Már ok Oddr ór Leirár-gǫrðum, Sigurðr Íllugason, Steinþórr, Vigfúss Þórðarson, Guðlaugr Jónsson af Melum, Skeggi Guðlaugsson af Ási, Þorsteinn Gilsson af Narfastǫðum, Gunnarr Bárðarson, Máni Ívarsson, Íllugi Jóðhildarson, Sǫlvi háleggr, Eyjólfr Gunnarsson. Þessir af Sturlu: Arnórr Bergsson, ok Koðrán Sǫrlason. Ǫgmundr Guðmundarson var særðr til ólífis, ok druknaði í Hvítá er hann fór heim.

Þat er sǫgn manna at þrír menn ins þriðja tigar yrði sárir af Sturlu. Fjǫldi manna varð mjǫk sárr af Þorleifi, ok inir beztu bœndr. Hafrbjǫrn Styrkársson, Rúnólfr bróðir hans, er síðan varð ábóti í Viðey, Jǫrundr inn mikli, Koðran Svarthǫfðason, ok margir aðrir.

Um morguninn eptir gengu þeir Þorleifr ór kirkju til griða, ok seldu allir Sturlu sjálfdœmi. Var þá ráðit, at Þorleifr skyldi útan ok Óláfr Þórðarson, ok enn fleiri þeir er þar vóru.

Sturla fór eptir fundinn út í Garða; ok var þar rænt mǫrgu, nær þrim tigum yxna; en hundrað geldinga lét hann reka um haustit til Sauðafells. Tekin var ok ór Gǫrðum skemma góð ok fœrð út í Geirshólm. Rænt var ok í Saurbœ ok í Hvammi ok víða annarsstaðar þar um sveitir. Sturla seldi Reykjaholt í hendr Þorláki Ketilssyni; en fór um várit til Sauðafells ok gerði þar bú. Hrafnssonu lét hann fara vestr í Fjǫrðu, ok tóku við búi sínu.

Sturla fór um várit norðr til Eyjafjarðar at finna fǫður sinn. Sighvatr tók við þeim allvel, ok var margtalaðr um bardagann í Bœ, ok þó með eljara-glettu nǫkkurri.

Hann spyrr þá Sturlu: "Hefir þar nokkur bardagi verit?"

"Svá létu vér," kvað Sturla.

"Skamt hefir þat él verit," segir Sighvatr.

"Eigi þótti oss all-skamt," segir Sturla.

"All-mjǫk þykkisk þú nú upp hafa gengit," segir Sighvatr, "þat er svá auðsét."

"Hví mun eigi svá þó?" kvað Sturla, ok svaraði við brosu; "en eigi hefi ek þar orð á gǫrt."

Þá mælti Sighvatr: "Bú muntú nú ætla at efna, frændi; en mér er sagt, at þú hafir af hǫndum látit Reykjaholt; sér þú nú ok of-sjónum yfir flestum bústǫðum; eða hvar skal staðfestu fá þá er þér þykki sœmileg?"

"Þik læt ek nú allt at gera," segir Sturla.

"Eigi er um fleiri at leita en um tvá," segir Sighvatr, "þegar frá eru teknir biskups-stólarnir; er þat Odda-staðr ok Mǫðruvellir í Hǫrgárdal; þeir eru bústaðir beztir, ok munu þér þykkja einkis til miklir."

"Þessir líka mér báðir vel," segir Sturla; "en eigi ætla ek þá lausa liggja fyrir."

"Margs þarf búit við," segir Sighvatr. "Ráða-mann þyrftir þú ok ráða-konu; þessir menn skyldi vel birgir, ok kunna góða fjár-hagi. Þessa menn sé ek gǫrla, þat er Hálfdan, mágr þinn, á Keldum, ok Steinvǫr systir þín; þessi starfi er þeim fallinn í bezta lagi."

Þá svarar Sturla: "Þessa er víst vel fengit."

"Þá þarftú, frændi, smala-mann at ráða í fyrra lagi," segir Sighvatr; "hann skyldi vera lítill ok léttr á baki, kvensamr, ok liggja lǫngum á kvía-garði. Þann mann sé ek gǫrla, þat er Bjǫrn Sæmundarson. En fylgðar-menn skal ek fá þér, þá er gangi út ok inn eptir þér; þat skulu vera brœðr þínir, Þórðr krókr ok Markús."

Sturla kvað brœðrum sínum þat vel mundu fara.

"Margs þarf búit við, frændi," segir Sighvatr. "Þá menn þyrftir þú ok, sem hefði veiði-farar, ok væri bang-hagir nǫkkut; kynni at gera at skipum ok því ǫðru er búit þarf. Þessa menn sé ek gǫrla; þar eru þeir frændr þínir, Staðar-Bǫðvarr ok Þorleifr í Gǫrðum."

Sturla lét sér þá fátt um finnask, ok lézk þó ætla, at þeir væri báðir vel hagir.

"Svá er ok, frændi," segir Sighvatr; "þá menn þarftú, er vel kunnu hrossa at geyma, ok hafa ætlun á hvat í hverja ferð skuli hafa. Þessa menn sé ek gǫrla; þat er Loptr biskupsson ok Bǫðvarr í Bœ."

"Engi ván er mér þess," segir Sturla, "at allir menn þjóni til mín; ok er slíkt þarflausu-tal."

"Nú er [ok] fátt manna-skipanar eptir, þat er mér þykkir all-mikla nauðsyn til bera" [segir Sighvatr]; "en þó þarftú þá menn með þér er hafi atdráttu, ok fari í kaup-stefnur ok til skipa, skilvísa ok skjóta í viðbragði, ok kunni vel fyrir mǫnnum at sjá, ok til ferða at skipa. Þessa menn sé ek gǫrla; þat er Gizurr Þorvaldsson ok Kolbeinn ungi."

Þá spratt Sturla upp ok gékk út. En er hann kom inn, brá Sighvatr á gaman við Sturlu, ok tóku þá annat tal. Sturla dvalðisk þá þar eigi lengi, ok reið heim til Sauðafells.

En er Lopti biskups-syni var hermt tal þeirra Sighvats ok Sturlu, þá mælti hann: "Slíkt er all-kerskilegt ok allvel til komizk; þat er hverjum beint hent er hann hefir til fundit." En er þat var hermt, at þeir Bǫðvarr skyldi hrossanna geyma, þá mælti hann: "Djǫfull hafi þeirra hróp! þrífisk þeir aldri! ok man þeim at ǫðru verða en at allir menn muni til þeirra stunda."