Bókastaðir

Guðmundr biskup var heima at Hólum þar til er Skagfirðingar ráku hann á brott, með ráði Kolbeins unga, af staðnum. Fór hann þá norðr um sveitir, ok heldr tómlega þar til er hann kom í Húsavík til Guðmundar Húsvíkings. Var þá fjölmennt með hónum ok óspakt lyðit. Þá setti biskup til Hrafns-sonu, at eigi væri stolit af flokki hans. Þeir fóru þá með biskupi; en áttu heima með Kolbeini at Grenjaðarstöðum. Ok um daginn er þeir riðu ór Húsavík, sitja þeir bræðr fyrir flokk-stöðum; ok láta öngan um ríða fyrr en þeir höfðu rannsakat hvern mann, jafn-vel biskup sjálfan. Fannsk þá mart þat er bændr áttu; ok var þá sent hverjum þat er átti. Biskup fór þaðan til Öxarfjarðar, ok heimti þar tíundar-hvali at mörgum mönnum; ok drógusk þar saman föng mikil, hvalr ok slátr; er þat fært á Skinnastaði ok þar upp fest. Þar bjoggu þau mæðgin, Jón ok Guðleif. Kom biskup þar at Jóla-föstu með lið sítt, ok var þar mjök svá til Langa-föstu; vóru þá upp gengin föngin. En bændr ugðu þá at setzt mundi þá á kosti þeirra, ok kurruðu illa. Fór þá af Skinnastöðum ok vestr yfir Jökuls-á; hann gisti í Keldunesi. Þá var illr samgangr þeirra, ok sveita-dráttr ok hlaupa-för. Þaðan fór biskup undir Fjöll. Ok um kveldit er biskup var genginn til svefns, ok þeir til baðs er þat líkaði, þá var sleginn danz í stofu; en Knútr prestr sat á þver-palli; en ljós var í stofunni ofarlega.

Þá kom Jón Birnuson ór baði, ok var hann í baðkápu ok línklæðum. Jón gékk at Knúti ok mælti: "Þat vilda ek, at vér legðim niðr ópokka ok dylgjur þær er vér förum með; þvíat eigi er biskupi of-launaðr velgörningr sínn, þótt vér hafim eigi ófrið í föru-neyti hans." Knútr svarar: "Ekki em ek lymskari en þér, þó at ek sé skapbráðr." Ok í því hljóp Sveinn Knútzson or koluskugga, ok höggr á öxl Jóni mikit sár; en Jón slæmði hand-öxi á bak sér, ok varð sveinninn sárr nökkut. Vóru þeir þá skilðir, ok lá Jón í sárum; en biskup fór undan Fjöllum með it knárra lið um Brekkur; en it óknárra var flutt fyrir nes á skipi. Biskup ferr tómlega þar til er hann kemr í Hrísey. Þar kom Jón eptir hónum; var þá á liðin Fastan. Ór Hríseyju fór biskup vestr til Óláfsfjarðar ok mestr hlutr liði með hónum; en Knútr ok nökkurir þeir er örendi áttu, fóru til Svarfaðardals; ok ætlaði Knútr þaðan út til fjarðarins um heiði. Biskup var á gistingu á Þóroddzstöðum fyrir Benedicti-messu. Ok um kveldit eptir mat var biskup inni; en menn hans margir úti í túni. Sjá nú, at Knútr ríðr af heiði ok þangat til bæjar. Þeir göra nú ráð sítt, [þó] at heldr væri óráð, ok ætla hónum at ríða á milli kirkju-garðz ok fannar þeirrar er þar hafði lagt, sem leiðin lá í túnit. Standa nú sumir á kirkjugarðinum, en sumir á skaflinum. Ferr nú sem þeir ætluðu, at Knútr ríðr fram á milli þeirra, ok vænti sér einkis ófriðar; hann reið jafnan við vápn; þvíat hann var ódæll ok embættis-lauss. Nú lýstr einn þeirra undir stálhúfuna aptan, ok ferr hón fyrir andlitið; en þá höggr hann þegar annat aptan undir hnakkann; ok fellr Knútr þegar af hestinum örendr, þvíat heilinn var á öxinni eptir. Nú er hlaupit inn, ok sagt biskupi, at unnit var á Knúti nýkomnum. Biskup sat í salerni, ok sendi út Ketil prest; hann hleypr út ok biðr hundana frá fara; þvíat þá vildu þeir höggva af hónum dauðum fingrinn til gullz er á var, ok náðu þá eigi. Er þá þvegit líkit ok grafit um morguninn eptir. En um kveldit er vígit var orðit, segir bóndi biskupi at bað er búit, ef hann vill í fara. Biskup svarar: "Menn mínir hafa mér görf bað at sinni, ok launat vetr-vist." Þaðan ór firðinum fara þeir til Fljóta um heiði, ok svá inn eptir Strönd, ok koma í Viðvík at Skírdegi; var þar fyrir Kolbeinn ungi með flokk mikinn. Hann rekr lið allt frá biskupi, nema tvá klerka, Þorkel son Ketils Ingjaldz sonar, ok Helga bróður-son hans. Kolbeinn lét biskup fara heim til Hóla; ok er hann þá tekinn í varð-hald, með því móti, at hann var í einni stofu ok klerkarnir hjá hónum. Þar svaf hann, ok þar mataðisk hann, ok söng þar allar tíðir nema lága-söngva. Öngu réð hann, nema þeim félögum; ok öngar mátti hann ölmusur gefa af líkamlegri eign; heldr var hann haldinn sem einn arfsals-maðr.

Leið svá fram til þess er Magnús biskup kom út á Gásum með bréfum erkibiskups, þeim er Guðmundi biskupi buðu af embætti sínu.

Sá atburðr varð þat sama sumar nær miðju sumri at Hólum, þá sat biskup sunnan undir kirkju einn góðan veðr-dag. En þar til staðarins var kominn Kolbeinn ungi ok Kleppjárn son Hallz Kleppjárns-sonar. Þar var ok kominn Jón Birnuson at finna biskup, ok stóð hann fyrir framan kirkju, en Kolbeinn var í klokkna-húsi ok lék sér at klokkum; en menn hans vóru fyrir norðan kirkju ok svá Kleppjárn. Nú sjá þeir hann Jón; ok hlaupa þegar at hónum með vápnum. Hann verr sik vel, ok opar undan norðr um kirkjuna, ok svá austr um; síðan suðr um sönghúsit, ok féll þar hjá stoðinni ok vildi upp standa. Þá hjó Kleppjárn meðal herða hónum ok gékk frá síðan; en Jón gékk eitt fet frá kirkjunni, ok féll þá niðr ok lifði skamma stund. Þat er sögn manna, at hann bæri þá af sér áverka við Hafr. Stoðin varð mjök blóðug. Síðan ganga þeir í brott; en þeir biskup syngja yfir líkinu. Fara nú orð á millum þeirra biskups ok Kolbeins til sættar. Lykr því svá, at þeir Kolbeinn ok Kleppjárn leggja þetta mál allt undir biskup; en hann leysir þá ór banni, ok bað þá þat gjalda hverjum er á at réttu: þat frændum er þeir eiga, þat kirkju eðr biskupi sínum er þau eiga. Skilja þeir við svá búit, ok fara þeir Kolbeinn heim. At á liðnu sumri ferr biskup at örendum sínum norðr um heiði, ok yfir fjörð, ok ætlar norðr í sveitir. Hann kemr undir Laufás; hann fréttir þá at Reykdælir ætla við hónum at rísa. Biskup snýr þá aptr yfir fjörð, ok ætlar inn eptir Strönd ok til Eyjafjarðar, ok kemr í Ár-skóg. Fréttir hann þá, at Eyfirðingar vilja eigi við hónum taka. Þetta fréttir Brandr bóndi í Höfða. Hann ferr ok býðr hónum til sín til vetr-vistar, ok þat þiggr biskup blíðlega. Ok er þar tvá vetr.

Vestr í Gufudal bjó í þenna tíma Jón prestr krókr, son Þorleifs skeifu ok Þórfðar Sturlu-dóttur; hann átti Halldóru, dóttur Þorgils Gunnsteinssonar. Á Brekku í Gufufirði bjó sá maðr er Oddvakr hét, ok Helga Þormóðar-dóttir. Þau áttu tvá sonu; hét annarr Þorgils en annarr Ari; hann var vasklegr maðr. Ari gat barn við Halldóru konu Jóns prestz; ok var sætzk á málit; en þeim feðgum óx í augu fé-gjaldit. Guðmundr, son Árna Auðunnarsonar, var á Brekku með Ara; hann sendi Ari norðr á Broddanes; þar bjó Sigurðr Óláfsson; en Jón hafði látið drepa Oddvakr, föður hans; ok fór Sigurðr vestr með Guðmundi. En er þeir koma á Brekku, var sent eptir Jóni presti, at hann skyldi taka við gjöldum. Fór prestr, ok var í skinn-feldi. En þegar er hann kom, lagði Ari til hans með sverði, ok í gögnum hann; en Sigurðr hjó á lendarnar mikit sár. Guðmundr hjó í krúnuna; var þat ok bana-sár. Riðu þeir þá suðr í Dali á Hornstaði; þar bjó Árni Auðunnarson. Reið Árni þá yfir til Sauðafellz ok hét á Sturlu at hann tæki við þeim; en Sturla tók all-þunglega þeirra máli, ok kvað djarflegt slíks at leita; bað Árna vel yfir láta ef hann dræpi þá eigi, eðr þylði at hann drægisk þá á hendr. Fóru þeir þá til Helgafellz ok tóku skriptir af Hallkeli ábóta; fóru síðan á Hornstaði, ok vöfðusk þar, en Sigurðr var í Ljárskógum með Óláfi Brynjólfs syni framan til Allra-heilagra-messu. Nær því fór Sturla heiman, ok fór vestr til Saurbæjar; hann hafði nær sjau tigi manna. Koma þeir Ari félagar þá í ferðina, ok reið Ari jafnan fyrir. Eigi gaf þá Sturla gaum at þeim. Sturla reið nótt ok dag þar til er hann kom í Gufudal; þangat reið hann til matar. Vigfúss Ívarsson gaf sér örendi út á Skálanes. Þar var kominn Guðlaugr son Þorgríms skarða, ok annarr maðr. Vigfúss laut at Guðlaugi ok mælti: "Þat væri nú drengilegt vinum þeirra bræðra at göra þeim njósn, er Sturla er í Gufudal ok ætlar at þeim." Síðan fara þeir Guðlaugr á Klaufastaði, ok fá þar skip til Bæjar; en þar bjó Einarr, bróðir Þórðar sam-mæðri. Hann tók sik upp, ok hljóp vestr yfir heiði um nóttina í Vága; en þaðan fór bónda-son til Vatzfjarðar, ok kom þar fyrir dag. Var Þórðr þá í baðstofu, ok nökkurir menn. Snorri var farinn norðr til Aðalvíkr at örendum sínum. Þeir Þórðr ok menn hans hljópu á skip, þá er hann hafði sagt þeim um ferðir Sturlu. En þá féll á stormr svá mikill, at þeir fengu eigi betr en andæft. Sturla kom í Vatzfjörð þá er þeir Þórðr vóru í brottu; ok gékk Narfi inn þarfi út, þvíat ekki var karla heima. Tóku menn af hestum, ok gengu inn. En er lýsa tók, sjá þeir skipin, ok lögðu þeir þar at, ok gengu upp. Sendi Sturla þá menn til þeirra, at leita um sættir. Var þá komit á griðum, ok fundusk þeir. Fóru þeirra skipti svá, at Þórðr seldi Sturlu sjálfdæmi um öll mál þeirra. Þá kvað Guðmundr Oddzson vísu: —

En þeir Sturla fóru heim eptir þetta, ok skilðisk Ari Oddvakrsson við hann í Ísafirði; en þeir Sigurðr ok Guðmundr fóru suðr. Hann tók grið af Svertingi til handa þeim fram um Páska-viku, ok fóru þeir útan um sumarit eptir. Sturla var í kyrðum um vetrinn; ok tók þá heldr at þverra inn mesti fjándskapr með þeim Snorra.

Um várit bjósk Sturla at fara í Fjörðu vestr; skyldi hann þá lúka upp görðum eptir því sem þeir höfðu talat Vatzfirðingar. Þeir höfðu lagt fund á Skálanesi. Reið Sturla til Saurbæjar; Sturla tók þar skip, ok fór vestr til Skálaness með þrjá tigi manna. Þar kómu þeir bræðr með hálfan fjórða tog manna. Svertingr Þorleifsson var þar fyrir með tíu menn; hann kom saman fundi þeirra, þvíat Sturlu þóttu þeir vera heldr fjölmennir. Gékk Sturla í sker eitt ok Torfi prestr. Þeir bræðr gengu ok þangat, ok töluðu skamma stund. Færðu þeir fundinn í Holt í Önundarfjörð, ok skilðu þeir þar koma með þrjá tigi manna hvárir. Fóru Vatzfirðingar vestr yfir heiði, en Sturla fór þar til er hann kom á Sanda í Dýrafirði. Þar bjó þá Oddr Álason. Böðvarr Þórðarsson frá Stað kom til mótz við Sturlu, ok bauð at fara með hónum til fundarins. Þar kom ok Gísli af Sandi á Mýrum; var Gísli eptir ok allir Dýrfirðingar. Steinþórr prestr ór Holti fann Sturlu á Arnkels-brekku ok bauð hónum til sín. Reið Sturla þá í Holt.

Þorvaldz-synir vóru þá í Valþjófsdal; ok var þeim sagt, at Sturla væri í Holti eigi all-fámennr með hundraðmanna. Treystusk þeir þá eigi at sækja fundinn. Fór þá Snorri þá norðr til Bolungavíkr, en Þórðr ok Guðmundr Sigurðarson ok inn þriði maðr riðu inn til Holtz, ok riðu þeir Þórðr í melana skamt frá garði. Guðmundr ríðr heim í Holt, ok segir Sturlu hver efni í vóru. Ok er Sturla vissi þetta, gengr hann út í melana ok Torfi prestr, ok Vigfúss Ívarsson; tala þeir þar um hríð. Síðan fór Þórðr út aptr í Valþjófsdal, ok hét at koma útan um morguninn með fimtánda mann. Sturla var í Holti um nóttina, ok lét áttján menn vaka, níu hvárn hlut. Þá kvað Óláfr þetta: —

Þórðr kom um morguninn; ok lauk Sturla upp görðum um víg ok áverka á mönnum, ok flestum öðrum [sökum]; en um fjörráð við sik. Galt Þórðr þá ellefu tigi hundraða. Hann greiddi skipstúfinn ok Ingunnar-staði í Króksfirði; áttján hundruð reka á Reykjanesi ok í Skjalda-bjarnar-vík; ok í gulli ok silfri nökkut. Mæltu menn at þat fé væri skörulega af hendi greitt, ok þat mundi mikit kosta. "Víst er fégjald mikit," segir Þórðr, "en vel ann ek þeim er við tekr; uni ek betr við þenna kost, en at taka þetta fé við þvílíkar tilgörðir, ef ek þættumz vera þvílíkr maðr sem Sturla." Fátt fannsk Sturlu um orð þessi; en þó skilðu þeir skipulega. Fór Sturla þá til Dýrafjarðar, ok svá í Arnarfjörð á Álpta-mýri. Sturla falaði Álpta-mýri at Bjarna Sverrissyni til handa Oddi Álasyni; en hann vildi eigi selja. Menn Sturlu föluðu ólpu góða at Bjarna; vildi hann hana ok eigi selja; en þá hvarf ólpan, ok kenndi Bjarni mönnum Sturlu; en þeir heitask í mót. Sturla gékk þá at, ok hrakti þá; en ólpan fannzk eigi. Þá kom þat upp, at Bjarni hafði látið fela ólpuna. Varð Sturla þá svá reiðr, at hann vildi láta drepa Bjarna. Áttu menn þá hlut at; ok kom svá, at Bjarni lét landit at því verði sem Sturla vildi. Síðan fór Sturla heim suðr, ok hafði bæði orðit gótt til fjár ok virðingar.

Þetta sumar eptir var kyrt, ok friðr á landi. Var lítil þingreið. Snorri reið eigi til þings, en lét Styrmi prest inn Fróða ríða með lögsögu. Nú tók at batna með þeim Snorra ok Sturlu; ok var Sturla opt í Reykjaholti; ok lagði mikinn hug á, at láta rita sögu-bækr eptir bókum þeim er Snorri setti saman. Þetta haust fór Guðmundr biskup vestr til Hrútafjarðar, ok þaðan norðr í Steingrímsfjörð, ok aptr til Saurbæjar, ok í Hvamm til Þórðar; var hann þá fjölmennr. Kómu þá orð frá Sturlu, at hann vildi eigi, at hann færi lengra. Reið Þórðr þá at finna Sturlu á Þorbergs-staði; ok sömðu þeir, at biskup skyldi fara norðr Laxárdals-heiði, en Sturla skyldi láta leggja til sauði ór Dölum á Dönu-staði ok [í] Hjarðar-holt, þar sem biskup skyldi gista. Fór biskup síðan norðr heim till Hóla.

Þetta haust fóru Vatzfirðingar um alla Fjörðu at fá til búss síns; höfðu þeir bæði af Sturlu mönnum ok sínum slíkt er þeir kvóðu á; vóru þeir [sumir] vinir Sturlu er þat fluttu til hans, at þeir mundi aldri frjálst höfuð strjúka, er vinir hans væri, meðan Þórðr væri höfðingi í Ísafirði. Sturla lét sem hann heyrði eigi þótt slíkt væri talat.

Jón murtr hafði farit útan um sumarit, sem fyrr var ritað. Hann kom á fund Skúla jarls, ok tók hann allvel við hónum, ok görðiz hann hirðmaðr ok skutil-sveinn; var hann með jarlinum um vetrinn; hann þroskaðisk vel. Um várit fór hann til Björgynjar, ok fann þar Hákon konung, ok ætlaði út um sumarit; en konungr gaf hónum eigi orlof. Jón var þá mjök fé-vani, ok görði út Odd svein sínn eptir fé; en Árni biskup bauð Jóni til sín, ok fór hann á biskups-garð, ok hafði herbergi fyrir norðan Kristzkirkju, þar er nú eru presta-hús. Þar svaf í herbergi hjá hónum Gizurr Þorvaldzson, mágr hans, ok þjónostu-menn þeirra, Símun knútr, ok Valgarðr Guðmundarson. Þar var ok kominn til Jóns Óláfr svarta-skáld, sonr Leggs prestz; hann var félauss, ok hafði Jón tekit hann á kost sínn. Þeir mágar, Gizurr ok Jón, vóru með Hákoni konungi um Jólin sem aðrir skutil-sveinar; en síðan gengu þeir í hjúkólb á konungs-garði. Þat var eitt kveld nær Geisla-degi, at þeir mágar kómu ór hjúkólbinum, mjök drukknir; ok var myrkt í loptinu ok eigi upp görvar hvílurnar. En er upp kom ljósit, var Jón illa stilltr, ok ámælti þjónostu-mönnum. Hann Óláfr skaut orðum fyrir þá. En Jón tók skíðu ok sló til Óláfs; en Gizurr tekr Jón ok heldr hónum. Þá fékk Óláfr handöxi, ok höggr í höfuð Jóni; var þat eigi mikit sár ásýndum. Hann Jón brázk við hart, ok spurði hví Gizurr héldi hónum undir högg. Óláfr hljópsk ór loptinu, ok féll aptr [h] lemmrinn. Gizurr hljóp á hlemminn fyrst. En er hann vissi at Jón var sárr, þá hljópu þeir báðir ór loptinu eptir hónum Ólafi; en hann var þá undan borinn; ok niðmyrkr var á. Snöru þeir þá aptr í loptið ok bundu um sárit; lét Jón illa yfir sárinu ok var á fótum. Leituðu þeir eptir Óláfi um myrgininn, ok fengu hann eigi upp spurðan. Jón geymði sín lítt; fór í bað, ok drakk inni fyrst. Sló þá í verkjum, ok lagðisk hann niðr. Hann andaðisk Agnesar-messu, ok var jarðaðr at Kristzkirkju þar sem nú er sönghús-veggrinn. Gizurr hafði út gripi þá, er hann hafði átt, um sumarit eptir.

Um sumarit eptir víg Jóns var þat tíðenda á Íslandi, at Sighvatr Sturluson lét af höndum Hrafns-sonu ok tók þeim far at Gásum; vóru þeir þar við skip um sumarit; en þá fóru vingjarnleg orð meðal þeirra bræðra. Reið Sighvatr til þings um sumarit, ok fann þar Snorra, bróður sínn; ok talask þeim þar vel. Sturla var ok til þings kominn; ok var þá all-kært með þeim Snorra. Um þingit kom í Reykjaholt maðr sá er Brandr hét; hann var landzhorna-maðr, ok var þá kominn at, austan ór Fjörðum. Dagstyggr tók við hónum forkunnar-vel ok var við hann inn beinasti; var með þeim kaupa-mang um hesta ok klæði. Um myrgininn bað Brandr Dagstygg fara á leið með sér. Þeir Dagstyggr fara upp um Úlfsstaði. Brand vélti hann af klæðum, ok hjó hann bana-högg, er Dagstyggr dró klæði fyrir andlit sér. Tók Brandr þá suðr á heiði, ok fann Orm Svínfelling er hann reið á þing. Ormr hafði sendan Brand til höfuðs Dagstyggi. Kolr hafði keypt at Ormi, at hann skyldi Dagstygg af ráða. Ormr reið á þing síð um kveldit, ok hafði nær hundrað manna; en Þórarinn bróðir hans var fyrir með sex tigi manna. Ormr lét segja Sighvati víg Dagstyggs; en hann segir Sturlu. Gékk Sturla þá til búðar Snorra, ok var hann kominn í hvílu er Sturla klappaði þar á durum. Kallaði Sturla þá Snorra í ölbúð, ok sagði hónum þar vígit, ok bauð hónum sína liðveizlu, slíka sem hann vildi. Snorri kallaði þá til brynju sínnar. Hljópu menn þá til vápna um alla Valhöll, ok Þorleifr ok hans menn. Þá kom Sighvatr í búðina, ok bað Snorra vera stiltan vel, ok auka eigi vandræði. Snorri kvað vel, at þá reyndi hverir þing-ríkastir væri; kvað Orm lengi hafa öfundat sæmð sína.

Sighvatr lézk vera svá mikill vin Orms, at hann vildi eigi láta hrekja hlut hans þar á þingi, "Ef hann býðr boð þau er mér þætti sæmileg." Gékk Sighvatr þá til Orms, ok bjoggusk þeir Þórarinn bræðr þá við í búðar-virki Orms. Sighvatr spurði hvat þeir bærisk fyrir. Þeir segja, at þeir ætlaðu at verjask þaðan. Sighvatr kvað þat óráð; "Hefir Snorri meirr en þrjú hundruð manna; en vit Sturla höfum enn nökkurn afla, ok munu vit eigi við Snorra skiljask at sinni. Vil ek, Ormr, at þú bjóðir Snorra sjálfdæmi; vil ek með því ganga, ok heimta þá fram þínn hluta síðan." Gengu þeir Ormr bræðr þá á tal, ok bað Þórarinn Orm at sjá fyrir hlut þeirra sem hann vill.

Ormr tók þá til orða: "Ek ætla vel vera, at Snorri meti sjálfr svívirðing sína; göri þá mikla, ef hann vill þat; en þá nökkuru minni, ef hann vill þat; man tíund mín eigi þverra við þetta." Eptir þat gengu þeir til fundar við Snorra; hafði hann fylkt á hrauninu meðal Valhallar ok Allzherjar-búðar. Stóð Snorri í miðju liði sínu; ok lét hann göra kví, þar sem þeir Ormr skyldu ganga til handsalanna. Ormr gékk í kvína ok þeir bræðr; ok handsalaði Ormr Snorra sjálfdæmi; lézk hann [þat] göra fyrir svívirðing þá er hónum þótti gör til sín; en Dagstygg lézk hann ekki vilja bæta, sekjan mann. Snorri görði fjóra tigi hundraða; ok hafði Kolr þat heitið at gjalda.