Bókastaðir

Guðmundr biskup var heima at Hólum þar til er Skagfirðingar ráku hann á brott, með ráði Kolbeins unga, af staðnum. Fór hann þá norðr um sveitir, ok heldr tómlega þar til er hann kom í Húsavík til Guðmundar Húsvíkings. Var þá fjǫlmennt með honum ok óspakt liðit. Þá setti biskup til Hrafns-sonu, at eigi væri stolit af flokki hans. Þeir fóru þá með biskupi; en áttu heima með Kolbeini at Grenjaðarstǫðum. Ok um daginn er þeir riðu ór Húsavík, sitja þeir brœðr fyrir flokk-stǫðum; ok láta øngan um ríða fyrr en þeir hǫfðu rannsakat hvern mann, jafn-vel biskup sjálfan. Fannsk þá mart þat er bœndr áttu; ok var þá sent hverjum þat er átti.

Biskup fór þaðan til Øxarfjarðar, ok heimti þar tíundar-hvali at mǫrgum mǫnnum; ok drógusk þar saman fǫng mikil, hvalr ok slátr; er þat fœrt á Skinnastaði ok þar upp fest. Þar bjoggu þau mœðgin, Jón ok Guðleif. Kom biskup þar at Jóla-fǫstu með lið sitt, ok var þar mjǫk svá til Langa-fǫstu; vóru þá upp gengin fǫngin. En bœndr ugðu þá at setzk mundi þá á kosti þeirra, ok kurruðu ílla.

Fór þá af Skinnastǫðum ok vestr yfir Jǫkuls-á; hann gisti í Keldunesi. Þá var íllr samgangr þeirra, ok sveita-dráttr ok hlaupa-fǫr.

Þaðan fór biskup undir Fjǫll. Ok um kveldit er biskup var genginn til svefns, ok þeir til baðs er þat líkaði, þá var sleginn dans í stofu; en Knútr prestr sat á þver-palli; en ljós var í stofunni ofarlega.

Þá kom Jón Birnuson ór baði, ok var hann í baðkápu ok línklæðum. Jón gékk at Knúti ok mælti: "Þat vilda ek, at vér legðim niðr ópokka ok dylgjur þær er vér fǫrum með; þvíat eigi er biskupi of-launaðr velgǫrningr sinn, þótt vér hafim eigi ófrið í fǫru-neyti hans."

Knútr svarar: "Ekki em ek lymskari en þér, þó at ek sé skapbráðr."

Ok í því hljóp Sveinn Knútsson or koluskugga, ok hǫggr á ǫxl Jóni mikit sár; en Jón slœmði hand-ǫxi á bak sér, ok varð sveinninn sárr nǫkkut. Vóru þeir þá skilðir, ok lá Jón í sárum; en biskup fór undan Fjǫllum með it knárra lið um Brekkur; en it óknárra var flutt fyrir nes á skipi.

Biskup ferr tómlega þar til er hann kemr í Hrísey. Þar kom Jón eptir honum; var þá á liðin Fastan. Ór Hríseyju fór biskup vestr til Óláfsfjarðar ok mestr hlutr liði með honum; en Knútr ok nǫkkurir þeir er ørendi áttu, fóru til Svarfaðardals; ok ætlaði Knútr þaðan út til fjarðarins um heiði.

Biskup var á gistingu á Þóroddsstǫðum fyrir Benedicti-messu. Ok um kveldit eptir mat var biskup inni; en menn hans margir úti í túni. Sjá nú, at Knútr ríðr af heiði ok þangat til bœjar. Þeir gera nú ráð sitt, [þó] at heldr væri óráð, ok ætla honum at ríða á milli kirkju-garðs ok fannar þeirrar er þar hafði lagt, sem leiðin lá í túnit. Standa nú sumir á kirkjugarðinum, en sumir á skaflinum. Ferr nú sem þeir ætluðu, at Knútr ríðr fram á milli þeirra, ok vænti sér einkis ófriðar; hann reið jafnan við vápn; þvíat hann var ódæll ok embættis-lauss. Nú lýstr einn þeirra undir stálhúfuna aptan, ok ferr hon fyrir andlitit; en þá hǫggr hann þegar annat aptan undir hnakkann; ok fellr Knútr þegar af hestinum ørendr, þvíat heilinn var á øxinni eptir.

Nú er hlaupit inn, ok sagt biskupi, at unnit var á Knúti nýkomnum. Biskup sat í salerni, ok sendi út Ketil prest; hann hleypr út ok biðr hundana frá fara; þvíat þá vildu þeir hǫggva af honum dauðum fingrinn til gulls er á var, ok náðu þá eigi. Er þá þvegit líkit ok grafit um morguninn eptir.

En um kveldit er vígit var orðit, segir bóndi biskupi at bað er búit, ef hann vill í fara.

Biskup svarar: "Menn mínir hafa mér gǫrf bað at sinni, ok launat vetr-vist."

Þaðan ór firðinum fara þeir til Fljóta um heiði, ok svá inn eptir Strǫnd, ok koma í Viðvík at Skírdegi; var þar fyrir Kolbeinn ungi með flokk mikinn. Hann rekr lið allt frá biskupi, nema tvá klerka, Þorkel son Ketils Ingjalds sonar, ok Helga bróður-son hans.

Kolbeinn lét biskup fara heim til Hóla; ok er hann þá tekinn í varð-hald, með því móti, at hann var í einni stofu ok klerkarnir hjá honum. Þar svaf hann, ok þar mataðisk hann, ok sǫng þar allar tíðir nema lága-sǫngva. Øngu réð hann, nema þeim félǫgum; ok øngar mátti hann ǫlmusur gefa af líkamlegri eign; heldr var hann haldinn sem einn arfsals-maðr.

Leið svá fram til þess er Magnús biskup kom út á Gásum með bréfum erkibiskups, þeim er Guðmundi biskupi buðu af embætti sínu.

Sá atburðr varð þat sama sumar nær miðju sumri at Hólum, þá sat biskup sunnan undir kirkju einn góðan veðr-dag. En þar til staðarins var kominn Kolbeinn ungi ok Kleppjárn son Halls Kleppjárns-sonar. Þar var ok kominn Jón Birnuson at finna biskup, ok stóð hann fyrir framan kirkju, en Kolbeinn var í klokkna-húsi ok lék sér at klokkum; en menn hans vóru fyrir norðan kirkju ok svá Kleppjárn. Nú sjá þeir hann Jón; ok hlaupa þegar at honum með vápnum. Hann verr sik vel, ok opar undan norðr um kirkjuna, ok svá austr um; síðan suðr um sǫnghúsit, ok féll þar hjá stoðinni ok vildi upp standa. Þá hjó Kleppjárn meðal herða honum ok gékk frá síðan; en Jón gékk eitt fet frá kirkjunni, ok féll þá niðr ok lifði skamma stund. Þat er sǫgn manna, at hann bæri þá af sér áverka við Hafr. Stoðin varð mjǫk blóðug. Síðan ganga þeir í brott; en þeir biskup syngja yfir líkinu.

Fara nú orð á millum þeirra biskups ok Kolbeins til sættar. Lykr því svá, at þeir Kolbeinn ok Kleppjárn leggja þetta mál allt undir biskup; en hann leysir þá ór banni, ok bað þá þat gjalda hverjum er á at réttu: þat frændum er þeir eiga, þat kirkju eða biskupi sínum er þau eiga. Skilja þeir við svá búit, ok fara þeir Kolbeinn heim.

At á liðnu sumri ferr biskup at ørendum sínum norðr um heiði, ok yfir fjǫrð, ok ætlar norðr í sveitir. Hann kemr undir Laufás; hann fréttir þá at Reykdœlir ætla við honum at rísa. Biskup snýr þá aptr yfir fjǫrð, ok ætlar inn eptir Strǫnd ok til Eyjafjarðar, ok kemr í Ár-skóg. Fréttir hann þá, at Eyfirðingar vilja eigi við honum taka. Þetta fréttir Brandr bóndi í Hǫfða. Hann ferr ok býðr honum til sín til vetr-vistar, ok þat þiggr biskup blíðlega. Ok er þar tvá vetr.

Vestr í Gufudal bjó í þenna tíma Jón prestr krókr, son Þorleifs skeifu ok Þóríðar Sturlu-dóttur; hann átti Halldóru, dóttur Þorgils Gunnsteinssonar. Á Brekku í Gufufirði bjó sá maðr er Oddvakr hét, ok Helga Þormóðar-dóttir. Þau áttu tvá sonu; hét annarr Þorgils en annarr Ari; hann var vasklegr maðr. Ari gat barn við Halldóru konu Jóns prests; ok var sætzk á málit; en þeim feðgum óx í augu fé-gjaldit.

Guðmundr, son Árna Auðunnarsonar, var á Brekku með Ara; hann sendi Ari norðr á Broddanes; þar bjó Sigurðr Óláfsson; en Jón hafði látit drepa Oddvakr, fǫður hans; ok fór Sigurðr vestr með Guðmundi.

En er þeir koma á Brekku, var sent eptir Jóni presti, at hann skyldi taka við gjǫldum. Fór prestr, ok var í skinn-feldi. En þegar er hann kom, lagði Ari til hans með sverði, ok í gǫgnum hann; en Sigurðr hjó á lendarnar mikit sár. Guðmundr hjó í krúnuna; var þat ok bana-sár.

Riðu þeir þá suðr í Dali á Hornstaði; þar bjó Árni Auðunnarson. Reið Árni þá yfir til Sauðafells ok hét á Sturlu at hann tœki við þeim; en Sturla tók all-þunglega þeirra máli, ok kvað djarflegt slíks at leita; bað Árna vel yfir láta ef hann dræpi þá eigi, eða þylði at hann drœgisk þá á hendr. Fóru þeir þá til Helgafells ok tóku skriptir af Hallkeli ábóta; fóru síðan á Hornstaði, ok vǫfðusk þar, en Sigurðr var í Ljárskógum með Óláfi Brynjólfs syni framan til Allra-heilagra-messu.

Nær því fór Sturla heiman, ok fór vestr til Saurbœjar; hann hafði nær sjau tigi manna. Koma þeir Ari félagar þá í ferðina, ok reið Ari jafnan fyrir. Eigi gaf þá Sturla gaum at þeim. Sturla reið nótt ok dag þar til er hann kom í Gufudal; þangat reið hann til matar.

Vigfúss Ívarsson gaf sér ørendi út á Skálanes. Þar var kominn Guðlaugr son Þorgríms skarða, ok annarr maðr. Vigfúss laut at Guðlaugi ok mælti: "Þat væri nú drengilegt vinum þeirra brœðra at gera þeim njósn, er Sturla er í Gufudal ok ætlar at þeim."

Síðan fara þeir Guðlaugr á Klaufastaði, ok fá þar skip til Bœjar; en þar bjó Einarr, bróðir Þórðar sam-mœðri. Hann tók sik upp, ok hljóp vestr yfir heiði um nóttina í Vága; en þaðan fór bónda-son til Vatnsfjarðar, ok kom þar fyrir dag. Var Þórðr þá í baðstofu, ok nǫkkurir menn. Snorri var farinn norðr til Aðalvíkr at ørendum sínum. Þeir Þórðr ok menn hans hljópu á skip, þá er hann hafði sagt þeim um ferðir Sturlu. En þá féll á stormr svá mikill, at þeir fengu eigi betr en andæft.

Sturla kom í Vatnsfjǫrð þá er þeir Þórðr vóru í brottu; ok gékk Narfi inn þarfi út, þvíat ekki var karla heima. Tóku menn af hestum, ok gengu inn. En er lýsa tók, sjá þeir skipin, ok lǫgðu þeir þar at, ok gengu upp. Sendi Sturla þá menn til þeirra, at leita um sættir. Var þá komit á griðum, ok fundusk þeir. Fóru þeirra skipti svá, at Þórðr seldi Sturlu sjálfdœmi um ǫll mál þeirra. Þá kvað Guðmundr Oddsson vísu: —

En þeir Sturla fóru heim eptir þetta, ok skilðisk Ari Oddvakrsson við hann í Ísafirði; en þeir Sigurðr ok Guðmundr fóru suðr. Hann tók grið af Svertingi til handa þeim fram um Páska-viku, ok fóru þeir útan um sumarit eptir. Sturla var í kyrðum um vetrinn; ok tók þá heldr at þverra inn mesti fjándskapr með þeim Snorra.

Um várit bjósk Sturla at fara í Fjǫrðu vestr; skyldi hann þá lúka upp gerðum eptir því sem þeir hǫfðu talat Vatnsfirðingar. Þeir hǫfðu lagt fund á Skálanesi.

Reið Sturla til Saurbœjar; Sturla tók þar skip, ok fór vestr til Skálaness með þrjá tigi manna. Þar kómu þeir brœðr með hálfan fjórða tog manna. Svertingr Þorleifsson var þar fyrir með tíu menn; hann kom saman fundi þeirra, þvíat Sturlu þóttu þeir vera heldr fjǫlmennir. Gékk Sturla í sker eitt ok Torfi prestr. Þeir brœðr gengu ok þangat, ok tǫluðu skamma stund. Fœrðu þeir fundinn í Holt í Ǫnundarfjǫrð, ok skilðu þeir þar koma með þrjá tigi manna hvárir.

Fóru Vatnsfirðingar vestr yfir heiði, en Sturla fór þar til er hann kom á Sanda í Dýrafirði. Þar bjó þá Oddr Álason. Bǫðvarr Þórðarsson frá Stað kom til móts við Sturlu, ok bauð at fara með honum til fundarins. Þar kom ok Gísli af Sandi á Mýrum; var Gísli eptir ok allir Dýrfirðingar. Steinþórr prestr ór Holti fann Sturlu á Arnkels-brekku ok bauð honum til sín. Reið Sturla þá í Holt.

Þorvalds-synir vóru þá í Valþjófsdal; ok var þeim sagt, at Sturla væri í Holti eigi all-fámennr með hundrað manna. Treystusk þeir þá eigi at sækja fundinn. Fór þá Snorri þá norðr til Bolungavíkr, en Þórðr ok Guðmundr Sigurðarson ok inn þriði maðr riðu inn til Holts, ok riðu þeir Þórðr í melana skamt frá garði. Guðmundr ríðr heim í Holt, ok segir Sturlu hver efni í vóru. Ok er Sturla vissi þetta, gengr hann út í melana ok Torfi prestr, ok Vigfúss Ívarsson; tala þeir þar um hríð. Síðan fór Þórðr út aptr í Valþjófsdal, ok hét at koma útan um morguninn með fimtánda mann. Sturla var í Holti um nóttina, ok lét áttján menn vaka, níu hvárn hlut. Þá kvað Óláfr þetta: —

Þórðr kom um morguninn; ok lauk Sturla upp gerðum um víg ok áverka á mǫnnum, ok flestum ǫðrum [sǫkum]; en um fjǫrráð við sik. Galt Þórðr þá ellefu tigi hundraða. Hann greiddi skipstúfinn ok Ingunnar-staði í Króksfirði; áttján hundruð reka á Reykjanesi ok í Skjalda-bjarnar-vík; ok í gulli ok silfri nǫkkut. Mæltu menn at þat fé væri skǫrulega af hendi greitt, ok þat mundi mikit kosta.

"Víst er fégjald mikit," segir Þórðr, "en vel ann ek þeim er við tekr; uni ek betr við þenna kost, en at taka þetta fé við þvílíkar tilgerðir, ef ek þœttumsk vera þvílíkr maðr sem Sturla." Fátt fannsk Sturlu um orð þessi; en þó skilðu þeir skipulega.

Fór Sturla þá til Dýrafjarðar, ok svá í Arnarfjǫrð á Álpta-mýri. Sturla falaði Álpta-mýri at Bjarna Sverrissyni til handa Oddi Álasyni; en hann vildi eigi selja. Menn Sturlu fǫluðu ólpu góða at Bjarna; vildi hann hana ok eigi selja; en þá hvarf ólpan, ok kenndi Bjarni mǫnnum Sturlu; en þeir heitask í mót. Sturla gékk þá at, ok hrakti þá; en ólpan fannzk eigi. Þá kom þat upp, at Bjarni hafði látit fela ólpuna. Varð Sturla þá svá reiðr, at hann vildi láta drepa Bjarna. Áttu menn þá hlut at; ok kom svá, at Bjarni lét landit at því verði sem Sturla vildi. Síðan fór Sturla heim suðr, ok hafði bæði orðit gott til fjár ok virðingar.

Þetta sumar eptir var kyrt, ok friðr á landi. Var lítil þingreið. Snorri reið eigi til þings, en lét Styrmi prest inn Fróða ríða með lǫgsǫgu. Nú tók at batna með þeim Snorra ok Sturlu; ok var Sturla opt í Reykjaholti; ok lagði mikinn hug á, at láta rita sǫgu-bœkr eptir bókum þeim er Snorri setti saman.

Þetta haust fór Guðmundr biskup vestr til Hrútafjarðar, ok þaðan norðr í Steingrímsfjǫrð, ok aptr til Saurbœjar, ok í Hvamm til Þórðar; var hann þá fjǫlmennr. Kómu þá orð frá Sturlu, at hann vildi eigi, at hann fœri lengra. Reið Þórðr þá at finna Sturlu á Þorbergs-staði; ok sǫmðu þeir, at biskup skyldi fara norðr Laxárdals-heiði, en Sturla skyldi láta leggja til sauði ór Dǫlum á Dǫnu-staði ok [í] Hjarðar-holt, þar sem biskup skyldi gista. Fór biskup síðan norðr heim til Hóla.

Þetta haust fóru Vatnsfirðingar um alla Fjǫrðu at fá til búss síns; hǫfðu þeir bæði af Sturlu mǫnnum ok sínum slíkt er þeir kvóðu á; vóru þeir [sumir] vinir Sturlu er þat fluttu til hans, at þeir mundi aldri frjálst hǫfuð strjúka, er vinir hans væri, meðan Þórðr væri hǫfðingi í Ísafirði. Sturla lét sem hann heyrði eigi þótt slíkt væri talat.

Jón murtr hafði farit útan um sumarit, sem fyrr var ritat. Hann kom á fund Skúla jarls, ok tók hann allvel við honum, ok gerðisk hann hirðmaðr ok skutil-sveinn; var hann með jarlinum um vetrinn; hann þroskaðisk vel.

Um várit fór hann til Bjǫrgynjar, ok fann þar Hákon konung, ok ætlaði út um sumarit; en konungr gaf honum eigi orlof. Jón var þá mjǫk fé-vani, ok gerði út Odd svein sinn eptir fé; en Árni biskup bauð Jóni til sín, ok fór hann á biskups-garð, ok hafði herbergi fyrir norðan Kristskirkju, þar er nú eru presta-hús. Þar svaf í herbergi hjá honum Gizurr Þorvaldsson, mágr hans, ok þjónostu-menn þeirra, Símun knútr, ok Valgarðr Guðmundarson. Þar var ok kominn til Jóns Óláfr svarta-skáld, sonr Leggs prests; hann var félauss, ok hafði Jón tekit hann á kost sinn. Þeir mágar, Gizurr ok Jón, vóru með Hákoni konungi um Jólin sem aðrir skutil-sveinar; en síðan gengu þeir í hjúkólb á konungs-garði.

Þat var eitt kveld nær Geisla-degi, at þeir mágar kómu ór hjúkólbinum, mjǫk drukknir; ok var myrkt í loptinu ok eigi upp gǫrvar hvílurnar. En er upp kom ljósit, var Jón ílla stilltr, ok ámælti þjónostu-mǫnnum. Hann Óláfr skaut orðum fyrir þá. En Jón tók skíðu ok sló til Óláfs; en Gizurr tekr Jón ok heldr honum. Þá fékk Óláfr handøxi, ok høggr í hǫfuð Jóni; var þat eigi mikit sár ásýndum. Hann Jón brázk við hart, ok spurði hví Gizurr héldi honum undir hǫgg. Óláfr hljópsk ór loptinu, ok féll aptr hlemmrinn. Gizurr hljóp á hlemminn fyrst. En er hann vissi at Jón var sárr, þá hljópu þeir báðir ór loptinu eptir honum Óláfi; en hann var þá undan borinn; ok niðmyrkr var á. Snøru þeir þá aptr í loptit ok bundu um sárit; lét Jón ílla yfir sárinu ok var á fótum. Leituðu þeir eptir Óláfi um myrgininn, ok fengu hann eigi upp spurðan.

Jón geymði sín lítt; fór í bað, ok drakk inni fyrst. Sló þá í verkjum, ok lagðisk hann niðr. Hann andaðisk Agnesar-messu, ok var jarðaðr at Kristskirkju þar sem nú er sǫnghús-veggrinn. Gizurr hafði út gripi þá, er hann hafði átt, um sumarit eptir.

Um sumarit eptir víg Jóns var þat tíðenda á Íslandi, at Sighvatr Sturluson lét af hǫndum Hrafns-sonu ok tók þeim far at Gásum; vóru þeir þar við skip um sumarit; en þá fóru vingjarnleg orð meðal þeirra brœðra. Reið Sighvatr til þings um sumarit, ok fann þar Snorra, bróður sinn; ok talask þeim þar vel. Sturla var ok til þings kominn; ok var þá all-kært með þeim Snorra.

Um þingit kom í Reykjaholt maðr sá er Brandr hét; hann var landshorna-maðr, ok var þá kominn at, austan ór Fjǫrðum. Dagstyggr tók við honum forkunnar-vel ok var við hann inn beinasti; var með þeim kaupa-mang um hesta ok klæði. Um myrgininn bað Brandr Dagstygg fara á leið með sér. Þeir Dagstyggr fara upp um Úlfsstaði. Brand vélti hann af klæðum, ok hjó hann bana-hǫgg, er Dagstyggr dró klæði fyrir andlit sér. Tók Brandr þá suðr á heiði, ok fann Orm Svínfelling er hann reið á þing. Ormr hafði sendan Brand til hǫfuðs Dagstyggi. Kolr hafði keypt at Ormi, at hann skyldi Dagstygg af ráða.

Ormr reið á þing síð um kveldit, ok hafði nær hundrað manna; en Þórarinn bróðir hans var fyrir með sex tigi manna. Ormr lét segja Sighvati víg Dagstyggs; en hann segir Sturlu. Gékk Sturla þá til búðar Snorra, ok var hann kominn í hvílu er Sturla klappaði þar á durum. Kallaði Sturla þá Snorra í ǫlbúð, ok sagði honum þar vígit, ok bauð honum sína liðveizlu, slíka sem hann vildi. Snorri kallaði þá til brynju sinnar. Hljópu menn þá til vápna um alla Valhǫll, ok Þorleifr ok hans menn. Þá kom Sighvatr í búðina, ok bað Snorra vera stiltan vel, ok auka eigi vandræði. Snorri kvað vel, at þá reyndi hverir þing-ríkastir væri; kvað Orm lengi hafa ǫfundat sœmð sína.

Sighvatr lézk vera svá mikill vin Orms, at hann vildi eigi láta hrekja hlut hans þar á þingi, "Ef hann býðr boð þau er mér þœtti sœmileg."

Gékk Sighvatr þá til Orms, ok bjoggusk þeir Þórarinn brœðr þá við í búðar-virki Orms. Sighvatr spurði hvat þeir bærisk fyrir. Þeir segja, at þeir ætlaðu at verjask þaðan. Sighvatr kvað þat óráð; "Hefir Snorri meirr en þrjú hundruð manna; en vit Sturla hǫfum enn nǫkkurn afla, ok munu vit eigi við Snorra skiljask at sinni. Vil ek, Ormr, at þú bjóðir Snorra sjálfdœmi; vil ek með því ganga, ok heimta þá fram þinn hluta síðan." Gengu þeir Ormr brœðr þá á tal, ok bað Þórarinn Orm at sjá fyrir hlut þeirra sem hann vill.

Ormr tók þá til orða: "Ek ætla vel vera, at Snorri meti sjálfr svívirðing sína; geri þá mikla, ef hann vill þat; en þá nǫkkuru minni, ef hann vill þat; man tíund mín eigi þverra við þetta."

Eptir þat gengu þeir til fundar við Snorra; hafði hann fylkt á hrauninu meðal Valhallar ok Allsherjar-búðar. Stóð Snorri í miðju liði sínu; ok lét hann gera kví, þar sem þeir Ormr skyldu ganga til handsalanna. Ormr gékk í kvína ok þeir brœðr; ok handsalaði Ormr Snorra sjálfdœmi; lézk hann [þat] gera fyrir svívirðing þá er honum þótti gǫr til sín; en Dagstygg lézk hann ekki vilja bœta, sekjan mann. Snorri gerði fjóra tigi hundraða; ok hafði Kolr þat heitit at gjalda.