Bókastaðir

Þá er Sturla hafði heiman riðit áðr um daginn, kómu Vatzfirðingar til Sauðafellz, ok dvölðusk hjá högum við Tungu, ok skipuðu til atgöngu. Sá maðr var kominn til Sauðafellz, er Rauðsveinn hét, Ísfirzkr; hann hafði tekit lokur frá hurðum, ok gengit út. Segja Dala-menn, at hann væri njósnar-maðr; en hann dulði þess. Ok hyggju vér sannara vera, þvíat hann var kominn at útan af Snæfellz-nesi. At Sauðafelli vóru þá híbýli góð; skáli tjaldaðr allr, ok skipaðr skjöldum útan á tjöldin; en brynjur vóru fyrir framan rekkjur. Solveig húsfreyja hafði fætt barn skömmu áðr, ok var hón þá risin af hvílunni, ok lá í stofu, ok Þóríðr dóttir hennar, ok Valgerðr móðir hennar, ok mart annarra manna. Nú göra Vatzfirðingar atgöngu til bæjarins neðan frá Grófar-gerði. Var þat þá ætlan þeirra, at veita atgöngu, hvárt er Sturla væri fyrir fámennari eðr fjölmennari, ok sækja með vápnum bæinn ef kostr væri, ella eldi. Svá var flokkr sá ákafr, at hveir eggjaði annan, en eingi var til latanna. Ok er þeir kómu heim á hlaðit, varð gnýr mikill af för þeirra. Kona sú hafði gengit til kamars er Arngerðr hét, Torfadóttir; hón fóstraði Guðnýju Sturludóttur. Ok er hón varð vör við ófriðinn, slökði hón ljós í skálanum, ok hljóp til hvílunnar þar er mærin lá. Hón tók dýnuna, ok breiddi á sik, en meyna lagði hón við stokkinn hjá sér ok undir sik; ok görði kross-mark yfir, ok bað guð gæta. Þeir hljópu inn í dyrnar, Þórðr Þorvaldzson í dýrs-höfuðs-dyrr með tólf menn; en Snorri ok þeir Hjálms-synir í branda-dyrr, fimtán saman. Fimm gættu hverra dura; en einn var á húsum uppi, Þórðr gleiðr. Fjórir menn vóru fyrir sund-durum til kirkju. Nú gengu þeir í skálann með höggum ok blóti, ok hjoggu þá allt þat er fyrir var, ok ruddu hváru-tveggju megin lokrekkjur ok urðu öngir menn til varnar með vápnum. Í þat eitt rúm kom ekki högg er mærin Guðný lá í. Þeir er úti vóru, tendruðu log í eldhúsi, ok vóru þau borinn í skálann, er Koll-Bárðr hafði haft eld frá Hömrum; ok kom þat ljós fyrst í skálann er hann kveykði. Þar var aumlegt at heyra til kvenna ok sárra manna. Þeir Þórðr gengu at lokrekkjunni, ok hjoggu upp, ok báðu Dala-Frey þá eigi liggja á laun. En þá er hurðin lyptisk, gékk Þórðr í lokhvíluna, ok lagði í rúmit. Fann hann þá, at eingi maðr var í hvílunni. Ok sagði hann svá síðan, þá er um var talat, at því hefði hann fegnastr orðit er hann kom í lokhvíluna, ok hann hugði at Sturla mundi vera þar fyrir; en hinu ófegnastr er hann var eigi þar. Snöri hann þá ofan. Sveinn prestr lá næst lokrekkju; hann tók hægindi, ok bar af sér; en þeir lögðu ok hjoggu til hans; ætluðu þeir at vera mundi einn af fylgðar-mönnum Sturlu, er svá snögglega varð við. Snorri saurr hét sá er lá næstr hónum útar frá. Hann tók til orða: "Sæki þér at oss enum ólærðum mönnum, en látið prest vera í friði." Var þá sótt at Snorra, ok var hann særðr til ólífis. Þær Solveig húsfreyja ok Valgerðr móðir hennar vöknuðu í stofunni; ok ræddu hvárt út mundi at heyra veðrgný, eðr mundi ófriðr at kominn. Þær sendu fram þann mann er hét Þorfiðr valskr. Ok þegar er hann kom fram í stéttirnar, þá er höggit í fang hónum, ok var hann særðr til ólífis. En er hann kom eigi aptr, þá sendi Valgerðr fram konu; ok sagði hón at ófriðrinn var. Ok er þeir bræðr þóttusk vita, at Sturla var eigi í skálanum, gengu þeir í stofu með logbröndum, ok rannsökuðu bæði klefann ok stofuna. Þeir gengu at hvílu Solveigar með brugðnum ok blóðgum sverðum, ok hristu at henni; sögðu at þar vóru þau vápn er þeir höfðu litað lokkinn á hónum Dala-Frey með. En fyrir allt saman, skapraun hennar ok sjúknað, þá brá henni nökkut við þvílík orð. Valgerðr húsfreyja mælti: "Eigi munu þér hér þurfa at leita Sturlu undir tjöld; eða veggi at stanga; ok er þat mítt hugboð at til meira muni draga um yður skipti áðr létti, en þótt þér hafit hér unnit á konum, eða verkmönnum." Þeir sögðusk þá eigi fyrr létta skyldu áðr þeir hefði höfuð hans. Hón sagði þat svá undan hafa borit í því sinni, at eigi væri ráðit hvárt þeim yrði auðit at standa yfir höfuð-svörðum hans Sturlu. En er þeir höfðu leitað Sturlu í stofunni, svá at þeir vissu at hann var eigi þar, þá leita þeir um allan bæinn. Birtisk þá hvat unnit var í skálanum. Vóru þar margir menn sárir en sumir hrakðir. Var þá allt fólk fært í stofu, ok geymt þar. Vóru upp höggnar hirzlur, ok rænt því er í var. Vápna-kistu Sturlu gátu þeir eigi upp brotið, áðr þeir brutu botninn. Þar tóku þeir öxarnar Húntelgju ok Snögu, ok spjót tvau gullrekin. Til sjau tiga hundraða tóku þeir ór þeirri kistu. Þeir brutu ok upp gripa-kistu Solveigar. Þá kom þar at Eyvindr brattr, Austmaðr; hann sá hvar upp var svarfat gullhúsi því, er hringar þeirra mæðgna vóru í. Hann tók til, ok fékk Kristrúnu farkonu. Þá seildisk maðr til, ok vildi taka af henni.

Hón bað hann heilan svá, at taka eigi af sér; ok sagði þó hlut sárra manna yfrit þungan, þótt hón næði um at binda, eðr smyrslum á at ríða. Hón sagði konu þeirri, er brjóstin bæði vóru af höggin, yfrit þungt attekta, þótt þau næði smyrslum þeim er til vóru; en sú kona hét Þorbjörg ysja. Lét hann þá af hendr, ok létzk eigi vita hvat hón sagði. Kristrún gékk þá í stofu ok fékk Valgerði gullhúsit. Þeir rændu öllu því er þeir kómu höndum á, ok bundu skjöldu í klyfjar; ok tóku hross öll þau er þeir fengu. Þá var nærri al-ljóst er þeir vóru búnir. Gékk Þórðr þá í stofu. Hann tók til orða: "Þeir hlutir tveir hafa hér orðit annan veg en ek ætlaða: at ek fann eigi Sturlu, en hinn er annarr at þú ert eptir, Solveig; ok eigi mundi þat vera, ef ek mætta með þik komask." Gengr Þórðr þá út, ok vóru engar vináttu-kveðjur at skilnaði.

Fóru þeir þá leið sína. Var þá þoka mikil um héraði, en þokulaust um fjöll. Þeir tóku hross hvar sem þeir fengu. En er þeir vóru brott frá Sauðafelli, sendu þær mæðgur Þrasa Þrasason at segja Sturlu hvat títt var. Fór hann um Haukadal ok stefndi mönnum á Þorbergsstaði um daginn, en Hallr Arason fór norðr með Þrasa. Maðr var ok sendr til Hörðadals at kveðja þar menn upp. Ingimundr Jónsson kom til Sauðafellz, ok eggjaði Solveig hann til eptir-reiðar; en Valgerðr latti. Kvað bæði vera, at Sturla mundi sér unna hefndarinnar, enda mundi eigi auðit vera nema hann hefndi. Ingimundr fór þá, ok kom á Þorbergsstaði; þar kómu nær sjau tigir manna; ok eggjaði Þórir jökull ok sumir aðrir eptir-reiðar; en Ingimundr lézk ætla, at þeir mundi farnir til Saurbæjar. Ok varð eigi af eptir-reiðinni. Þeir Þórðr fóru í Hvamm um kveldit, ok fóru þaðan til Saurbæjar, ok svá heim vestr. Ok var um þessa för all-mart talat.

Nú er þar frá at segja, at þeir Hallr Arason ok Þrasi koma til Staðar í Hrútafjörð; var Hallr þar eptir, en Brandr Jónsson, er þar bjó, fékk Þrasa annan mann. Kómu þeir snemma um morgininn til Reykja. Þá var Sturla í laugu er þeir sögðu hónum tíðendin. Sturla spurði hvárt ekki var gört til Solveigar. Þeir sögðu hana heila. Síðan spurði hann einskis. En Gíslungar ok margir aðrir eggjaðu liðs-samnaðar; en Sturla kvazk eigi mundu hvata at því. En hverr annarr lagði til eptir sínu skaplyndi. Sturla reið heim eptir þat; ok vóru þar mjök kæld híbýli. Þar vóru fimtán menn sárir, en þeir vóru ellefu er sér máttu önga björg veita. Þrír önduðusk ór sárum. Lifði Þorbjörg ysja þrjár nætr, en Bergþórr Kollzson lifði lengr, en Snorri saurr lifði þeirra lengst, Klængr Hallzson lifði við örkumbl ok Brandr Austfirðingr; Þorfiðr valskr hafði mikit sár á bringu, ok enn fleiri. En Sveinn prestr ok Eyvindr brattr, Kristrún farkona, Helga Ásbjarnar dóttir, ok Oddný vóru lítt sár. Þá vóru enn sárir karlar þrír ok konur tvær. Þat var mælt, at þeirra híbýla var í mesta lagi munr, hversu gnógleg vóru ok góð fyrir klæða sakir ok annars áðr þeir kómu um nóttina, ok hversu óræstileg ok fátæk vóru þá er þeir fóru í brott. Blóð flaut um öll húsin, en niðr var slegit drykk öllum, ok spillt öllu því er þeir máttu eigi nytjum á koma. Á þver-trjám í skálanum hafði legit borðfjöl mikil; þar hafði Guðmundr skáld hlaupit upp á, þá er hann heyrði höggin; ok lá þar, svá at hann var eigi fundinn. Menn spurðu Guðmund hvar hann hefði þess verit at hann var eigi sárr. Hann kvað vísu: —

Sturla jók eigi fjölmenni er hann kom heim; en hafði njósnir frá sér, ok mest suðr til Reykjaholtz; þvíat hann hafði þá virðing á, at Snorri hefði rót verit undir þessum ófriði. Snorri hafði ok nökkut í fleymingi er hann spurði þessi tíðendi; ok kvað vísu: — Raun er at eigi einir Eyfirðingar heyja (drótt er sein til sátta) svertings fetil-stinga:

Guðmundr Galltason var þá með Snorra. Hann kvað vísu: —

En er vísur þessar kómu til Sauðafellz, kvað Guðmundr Oddzson: —

Tíðendi þessi fóru um allt land, atför við Sturlu; ok þótti flestum mönnum hann auðnu hafa á haft er hann var eigi heima; en flestir menn lögðu þungt til Snorra, ef hann hefði verit vitandi ferðar þeirrar. Ormr Svínfellingr var mikill vinr þeirra Sturlu, feðga, í þenna tíma. Hann kvað, er hann heyrði atförna: —

Árni Magnússon var lítill vinr Vatz-firðinga. Hann kvað vísu: —

Þessi vísa var enn kveðin, ok kenna sumir Sturlu: —

Svertingr Þorleifsson bjó í Fagradal; hann var vin Vatzfirðinga, en lítill vin flestra frænda sínna, nema Sighvatz. Hann kvað vísu: —

En er Svertingr heyrði vísu Snorra, kvað hann vísu: — Þá var með Svertingi Óláfr Brynjólfsson; hann hafði sik jafnan til þess at flimta sér betri menn.

Hann kvað vísu: —

Sturla Sighvatzson sætti þá Þorstein Hjálmsson ok Brand Jónsson; ok var skilit í sætt þeirra, at Þorsteinn skyldi fara með Sturlu ferðir þær er Sturla vildi. Skilðu þeir bræðr, Rögnvaldr ok Ari,.... Þeir Þorsteinn kómu norðan um vetrinn til Sauðafellz nær tuttugu. Stefndi Sturla þá at sér mönnum. Var þá gört á orð, at farit mundi vera at Snorra, ok var þá borit upp í stofu fyrir alþýðu; en menn urðu hljóðir við þat. Rögnvaldr Arason neitaði fyrst ok Halldórr frá Kvenna-brekku. Þorsteinn latti ok; en Ingimundr Jónsson vildi eigi í nánd koma, þegar er þeir Þorsteinn vóru við; ok raufsk þá þessi ætlan. Sturla segir svá, at hann hefði dreymt um nóttina áðr fundrinn var, at maðr kom at hónum, ok mælti: "Vittú, at Snorri skal fyrr í kistuna en þú." Ok réð hann þat svá, at Snorri mundi fyrr undir lok líða en hann; ok því vildi hann eigi fara; en eigi lézk hann eiga mundu undir Dala-mönnum ella ráð sín. Nökkuru síðarr reið Sturla í brott ór Dölum ok norðr um land. Hann kom á Víðimýri til Kolbeins unga, ok var þar um várit. Á Víðimýri var kastali sá, er Snorri Sturluson lét göra, þá er Arnórr Tumason hafði skipat hónum ríki sítt, er hann fór útan. Þeir Kolbeinn ok Sturla höfðu þat at skemtan, at renna skeið at kastala-vegginum, ok vita hvárr lengst fengi runnit upp í vegginn. En er Sturla rann í vegginn, gengu í sundr sinarnar aptan í kálfanum; ok mátti hann ekki öllungis stíga á fótinn. Hann lá fyrst eptir, en fór norðr til föður síns þá er hann þóttisk reið-færr.

Um sumarit fjölmenna allir höfðingjar til þings, sem við kómusk; ok reið Sturla norðan með föður sínum, ok sendi eptir mönnum í Dali ok Miðfjörð; en eigi hafði hann lið lengra vestan. Snorri hafði ok mart manna ór Víðidal ok Miðfirði ok svá af Suðr-nesjum, ok um allan Borgarfjörð; hafði hann eigi færa en sjau hundruð manna. Þorvaldz-synir höfðu farit um várit suðr til Snorra með tuttugu menn. Fóru fyrst á Svínanes ok þaðan á skipum á Eyri til Þórðar. Var Snorri þar eptir; en Þórðr fór til Staðar, ok lét Böðvar ríða með hónum suðr á Alptanes. Þeir fóru ok sömu leið aptr, ok kómu þá í Stagley, ok drápu þar yxn er Sturla átti. Þeir samna ok mönnum til þings, ok höfðu tvau hundruð manna. Þórðr ok Böðvarr veita Snorra, ok höfðu þeir nær þrjú hundruð. Þeir Sighvatr ok Sturla vóru all-fjölmennir norðan; ok þeim veittu allir Austfirðingar, Ormr ok Þórarinn, bræðr. Kolbeinn ungi var einn fjölmennastr annarr en Snorri. Þar var með Kolbeini Hallbera kona hans; ok var þá auðsét á henni, at hón firðisk heilindi. Þá er flokkr Snorra reið ofan um hraun frá Sleða-ási, riðu þeir Þórðr ok Böðvarr fyrir með flokk sínn. En er þeir kómu á Völlu ' na Efri, snöru þeir vestr með hrauninu. Var Sighvatr þá kominn, ok sat flokkr hans fyrir sunnan Völluna á hrauninu. Hann hafði sent Hrafns-sonu austr undir Eyjafjöll. Flokkr Kolbeins var niðri á hrauninu fyrir sunnan götu. Sighvatr sendi til Þórðar bróður síns eptir Halldóri presti Ormssyni ok Ámunda Bergssyni, fóstbræðrum sínum. Ok er þeir fundu hann, sendi hann þá til Þórðar, ok bað, at hann riði eigi til Hlaðbúðar, ok léti Sturlu tjalda hana. Sagði þat ráð, at sínum-megin ár væri hvárir; bað ok þess at hann vildi fyrr ofan ríða; ok kvað sik þat enn dvelja, at þeir Sturla ok Ormr kæmi eigi austan af hrauni. Þórðr bað Sighvat ráða um búð sem hann vildi; "En Snorri mun vilja ráða reiðum, þá er hann kemr." Böðvarr gékk með nökkura menn fram á völlinn; en af liði Sighvatz gékk í mót Árni son Gils Kormakssonar ok Guðmundr Gilsson. Guðmundr spurði: "Eru Vatzfirðingar hér?" "Ekki," segir Böðvarr.

"Djarfir væri djöfuls-hundarnir, ef þeir væri hér," sagði Guðmundr. Valgarðr Styrmisson spurði þá hvar Hrafns-synir væri. "Hvat viltú því?" segir Árni. "Ekki þætti mér þeir ódjarfari djöfuls-menn, ef þeir væri hér," [segir Valgarðr.] "Eigi man þín þykkja við höfð," segir Guðmundr. Sighvatr sendi menn til, at þeir skyldi eigi skat-yrðask. Í því kom Snorri ór hrauninu, ok reið þegar ofan. Fóru þeir Böðvarr þá til hesta, ok urðu seinastir.

Ok er þeir vóru á bak komnir, riðu þeir Sturla ok Ormr ór hrauninu; reið Sturla á lötum hesti er Alptar-leggr var kallaðr, allra hesta mestr ok fríðastr. Hann var í rauðri ólpu; ok hygg ek, at fáir munu sét hafa röskligra mann. Böðvarr heilsaði hónum. Hann tók því. Sólveig tók til orða: "Hygg at nú, hve langt frændum þínum ganga neðan kveðjurnar við þik." Þeir Guðmundr vóru þá þar komnir; ok spurði hann, hví þá skyldi eigi berjask; sagði þá eigi veðr-vana til. Sturla bað þá fara til hesta sínna.

Ríða nú hvárir-tveggju á þing; var þar fyrir Gizurr Þorvaldzson með mikit fjölmenni, ok vissi eingi hverjum hann ætlaði at veita. Þorvaldr, faðir hans, var á þingi, ok var beggja vinr. Vatzfirðingar vóru komnir í Reykjaholt; ok var þat ráð fyrir þeim gört, at þeir skyldi eigi upp ríða. Snorri tók ámu-sótt um þingit, ok mátti hann eigi ganga. Öll spjót stóðu úti við búðar-veggi. Þeir Sighvatr létu lýsa hernaðar-sakir at Lögbergi á hendr Vatzfirðingum; en Snorri lét segja til sekðar Hrafns-sona í Lögréttu; þat görði Jón murtr; en synir Hallz Kleppjárns-sonar sóttu Vatzfirðinga; ok vóru þeir sóttir í fjórðungs-dómi. Við bárusk vandræði um þingit; ok skilðu menn óhappa-laust. Féráns-dómar áttu at vera eptir Þorvaldz-sonu í Vatzfirði en eptir Hrafns-sonu á Grund; ok vóru hvárigir sóttir.

Jón murtr hafði um várit beðit föður sínn, at hann skyldi leggja fé til kvánar-mundar hónum, ok vildi hann biðja Helgu Sæmundar dóttur; vildi hann hafa stað í Stafaholti ok þar með fé; en Snorri vildi at hann hefði Borgar-land ok þar með annat fé móður sínnar; en dró undan sítt fé. Jón tekr þá þat ráð, at hann bregðr til útan-ferðar, ok heitr á vini sína til vöru. Þórðr Sturluson hafði fengit hónum hundrað hundraða fyrir arf Hróðnýjar Þórðardóttur, ok varði hann því sumu til útan-ferðar. Hann tók sér fari í Hvítá, ok Markús Þórðarson or Bæ; fór hann til skips eptir þingit. En er Snorri vissi þat, þá gaf hann upp staðinn ok hét fénu; en Jón vill þó eigi upp gefa ferðina, ok fór hann útan um sumarit. Ok þá fór ok útan á Eyrum Gizurr Þorvaldzson. Hallbera, dóttir Snorra, hafði verit í búð föður síns. En er Kolbeinn reið af þingi, gaf hann öngan gaum at henni, ok fór hón í Reykjaholt; ok var þar um hríð. Nökkuru síðarr lét Snorri fylgja henni norðr í Hvamm í Vatzdal; en þau Þorsteinn ok Ingunn létu fylgja henni norðr at Víðimýri; ok var hón þar skamma hríð, ok kom eigi í hvílu Kolbeins. Fór hón þá norðan til Borgar, ok var með móður sinni. Þetta sumar fór útan Magnús biskup, at stefningu Þóris erkibiskups. Sturla Sighvatzson var í Dölum um sumarit, ok batnaði í fæti svá sem á leið. Hann hafði heldr mann-fátt; ok lét kyrrt um sik.