Bókastaðir

Þá er Sturla hafði heiman riðit áðr um daginn, kómu Vatnsfirðingar til Sauðafells, ok dvǫlðusk hjá hǫgum við Tungu, ok skipuðu til atgǫngu. Sá maðr var kominn til Sauðafells, er Rauðsveinn hét, Ísfirzkr; hann hafði tekit lokur frá hurðum, ok gengit út. Segja Dala-menn, at hann væri njósnar-maðr; en hann dulði þess. Ok hyggju vér sannara vera, þvíat hann var kominn at útan af Snæfells-nesi.

At Sauðafelli vóru þá híbýli góð; skáli tjaldaðr allr, ok skipaðr skjǫldum útan á tjǫldin; en brynjur vóru fyrir framan rekkjur. Solveig húsfreyja hafði fœtt barn skǫmmu áðr, ok var hon þá risin af hvílunni, ok lá í stofu, ok Þóríðr dóttir hennar, ok Valgerðr móðir hennar, ok mart annarra manna.

Nú gera Vatnsfirðingar atgǫngu til bœjarins neðan frá Grófar-gerði. Var þat þá ætlan þeirra, at veita atgǫngu, hvárt er Sturla væri fyrir fámennari eða fjǫlmennari, ok sækja með vápnum bœinn ef kostr væri, ella eldi. Svá var flokkr sá ákafr, at hverr eggjaði annan, en engi var til latanna. Ok er þeir kómu heim á hlaðit, varð gnýr mikill af fǫr þeirra.

Kona sú hafði gengit til kamars er Arngerðr hét, Torfadóttir; hon fóstraði Guðnýju Sturludóttur. Ok er hon varð vǫr við ófriðinn, slǫkði hon ljós í skálanum, ok hljóp til hvílunnar þar er mærin lá. Hon tók dýnuna, ok breiddi á sik, en meyna lagði hon við stokkinn hjá sér ok undir sik; ok gerði kross-mark yfir, ok bað guð gæta.

Þeir hljópu inn í dyrnar, Þórðr Þorvaldsson í dýrs-hǫfuðs-dyrr með tólf menn; en Snorri ok þeir Hjálms-synir í branda-dyrr, fimtán saman. Fimm gættu hverra dura; en einn var á húsum uppi, Þórðr gleiðr. Fjórir menn vóru fyrir sund-durum til kirkju. Nú gengu þeir í skálann með hǫggum ok blóti, ok hjoggu þá allt þat er fyrir var, ok ruddu hváru-tveggju megin lokrekkjur ok urðu øngir menn til varnar með vápnum. Í þat eitt rúm kom ekki hǫgg er mærin Guðný lá í.

Þeir er úti vóru, tendruðu log í eldhúsi, ok vóru þau borin í skálann, er Koll-Bárðr hafði haft eld frá Hǫmrum; ok kom þat ljós fyrst í skálann er hann kveykði. Þar var aumlegt at heyra til kvenna ok sárra manna.

Þeir Þórðr gengu at lokrekkjunni, ok hjoggu upp, ok báðu Dala-Frey þá eigi liggja á laun. En þá er hurðin lyptisk, gékk Þórðr í lokhvíluna, ok lagði í rúmit. Fann hann þá, at engi maðr var í hvílunni. Ok sagði hann svá síðan, þá er um var talat, at því hefði hann fegnastr orðit er hann kom í lokhvíluna, ok hann hugði at Sturla mundi vera þar fyrir; en hinu ófegnastr er hann var eigi þar. Snøri hann þá ofan.

Sveinn prestr lá næst lokrekkju; hann tók hœgindi, ok bar af sér; en þeir lǫgðu ok hjoggu til hans; ætluðu þeir at vera mundi einn af fylgðar-mǫnnum Sturlu, er svá snǫgglega varð við. Snorri saurr hét sá er lá næstr honum útar frá. Hann tók til orða: "Sœki þér at oss enum ólærðum mǫnnum, en látið prest vera í friði." Var þá sótt at Snorra, ok var hann særðr til ólífis.

Þær Solveig húsfreyja ok Valgerðr móðir hennar vǫknuðu í stofunni; ok rœddu hvárt út mundi at heyra veðrgný, eða mundi ófriðr at kominn. Þær sendu fram þann mann er hét Þorfiðr valskr. Ok þegar er hann kom fram í stéttirnar, þá er hǫggit í fang honum, ok var hann særðr til ólífis. En er hann kom eigi aptr, þá sendi Valgerðr fram konu; ok sagði hon at ófriðrinn var.

Ok er þeir brœðr þóttusk vita, at Sturla var eigi í skálanum, gengu þeir í stofu með logbrǫndum, ok rannsǫkuðu bæði klefann ok stofuna. Þeir gengu at hvílu Solveigar með brugðnum ok blóðgum sverðum, ok hristu at henni; sǫgðu at þar vóru þau vápn er þeir hǫfðu litat lokkinn á honum Dala-Frey með. En fyrir allt saman, skapraun hennar ok sjúknað, þá brá henni nǫkkut við þvílík orð.

Valgerðr húsfreyja mælti: "Eigi munu þér hér þurfa at leita Sturlu undir tjǫld; eða veggi at stanga; ok er þat mitt hugboð at til meira muni draga um yðr skipti áðr létti, en þótt þér hafit hér unnit á konum, eða verkmǫnnum." Þeir sǫgðusk þá eigi fyrr létta skyldu áðr þeir hefði hǫfuð hans. Hon sagði þat svá undan hafa borit í því sinni, at eigi væri ráðit hvárt þeim yrði auðit at standa yfir hǫfuð-svǫrðum hans Sturlu.

En er þeir hǫfðu leitat Sturlu í stofunni, svá at þeir vissu at hann var eigi þar, þá leita þeir um allan bœinn. Birtisk þá hvat unnit var í skálanum. Vóru þar margir menn sárir en sumir hrakðir. Var þá allt fólk fœrt í stofu, ok geymt þar. Vóru upp hǫggnar hirzlur, ok rænt því er í var. Vápna-kistu Sturlu gátu þeir eigi upp brotit, áðr þeir brutu botninn. Þar tóku þeir øxarnar Húntelgju ok Snǫgu, ok spjót tvau gullrekin. Til sjau tiga hundraða tóku þeir ór þeirri kistu. Þeir brutu ok upp gripa-kistu Solveigar.

Þá kom þar at Eyvindr brattr, Austmaðr; hann sá hvar upp var svarfat gullhúsi því, er hringar þeirra mœðgna vóru í. Hann tók til, ok fékk Kristrúnu farkonu. Þá seildisk maðr til, ok vildi taka af henni. Hon bað hann heilan svá, at taka eigi af sér; ok sagði þó hlut sárra manna yfrit þungan, þótt hon næði um at binda, eða smyrslum á at ríða. Hon sagði konu þeirri, er brjóstin bæði vóru af hǫggin, yfrit þungt attekta, þótt þau næði smyrslum þeim er til vóru; en sú kona hét Þorbjǫrg ysja. Lét hann þá af hendr, ok létzk eigi vita hvat hon sagði. Kristrún gékk þá í stofu ok fékk Valgerði gullhúsit.

Þeir rændu ǫllu því er þeir kómu hǫndum á, ok bundu skjǫldu í klyfjar; ok tóku hross ǫll þau er þeir fengu. Þá var nærri al-ljóst er þeir vóru búnir.

Gékk Þórðr þá í stofu. Hann tók til orða: "Þeir hlutir tveir hafa hér orðit annan veg en ek ætlaða: at ek fann eigi Sturlu, en hinn er annarr at þú ert eptir, Solveig; ok eigi mundi þat vera, ef ek mætta með þik komask." Gengr Þórðr þá út, ok vóru engar vináttu-kveðjur at skilnaði.

Fóru þeir þá leið sína. Var þá þoka mikil um hérað, en þokulaust um fjǫll. Þeir tóku hross hvar sem þeir fengu.

En er þeir vóru brott frá Sauðafelli, sendu þær mæðgur Þrasa Þrasason at segja Sturlu hvat títt var. Fór hann um Haukadal ok stefndi mǫnnum á Þorbergsstaði um daginn, en Hallr Arason fór norðr með Þrasa. Maðr var ok sendr til Hǫrðadals at kveðja þar menn upp.

Ingimundr Jónsson kom til Sauðafells, ok eggjaði Solveig hann til eptir-reiðar; en Valgerðr latti. Kvað bæði vera, at Sturla mundi sér unna hefndarinnar, enda mundi eigi auðit vera nema hann hefndi. Ingimundr fór þá, ok kom á Þorbergsstaði; þar kómu nær sjau tigir manna; ok eggjaði Þórir jǫkull ok sumir aðrir eptir-reiðar; en Ingimundr lézk ætla, at þeir mundi farnir til Saurbœjar. Ok varð eigi af eptir-reiðinni.

Þeir Þórðr fóru í Hvamm um kveldit, ok fóru þaðan til Saurbœjar, ok svá heim vestr. Ok var um þessa fǫr all-mart talat.

Nú er þar frá at segja, at þeir Hallr Arason ok Þrasi koma til Staðar í Hrútafjǫrð; var Hallr þar eptir, en Brandr Jónsson, er þar bjó, fékk Þrasa annan mann. Kómu þeir snemma um morgininn til Reykja. Þá var Sturla í laugu er þeir sǫgðu honum tíðendin. Sturla spurði hvárt ekki var gǫrt til Solveigar. Þeir sǫgðu hana heila. Síðan spurði hann einskis. En Gíslungar ok margir aðrir eggjaðu liðs-samnaðar; en Sturla kvazk eigi mundu hvata at því. En hverr annarr lagði til eptir sínu skaplyndi.

Sturla reið heim eptir þat; ok vóru þar mjǫk kæld híbýli. Þar vóru fimtán menn sárir, en þeir vóru ellefu er sér máttu ønga bjǫrg veita. Þrír ǫnduðusk ór sárum. Lifði Þorbjǫrg ysja þrjár nætr, en Bergþórr Kollsson lifði lengr, en Snorri saurr lifði þeirra lengst, Klængr Hallsson lifði við ǫrkumbl ok Brandr Austfirðingr; Þorfiðr valskr hafði mikit sár á bringu, ok enn fleiri. En Sveinn prestr ok Eyvindr brattr, Kristrún farkona, Helga Ásbjarnar dóttir, ok Oddný vóru lítt sár. Þá vóru enn sárir karlar þrír ok konur tvær.

Þat var mælt, at þeirra híbýla var í mesta lagi munr, hversu gnógleg vóru ok góð fyrir klæða sakir ok annars áðr þeir kómu um nóttina, ok hversu óræstileg ok fátæk vóru þá er þeir fóru í brott. Blóð flaut um ǫll húsin, en niðr var slegit drykk ǫllum, ok spillt ǫllu því er þeir máttu eigi nytjum á koma. Á þver-trjám í skálanum hafði legit borðfjǫl mikil; þar hafði Guðmundr skáld hlaupit upp á, þá er hann heyrði hǫggin; ok lá þar, svá at hann var eigi fundinn. Menn spurðu Guðmund hvar hann hefði þess verit at hann var eigi sárr. Hann kvað vísu: —

Sturla jók eigi fjǫlmenni er hann kom heim; en hafði njósnir frá sér, ok mest suðr til Reykjaholts; þvíat hann hafði þá virðing á, at Snorri hefði rót verit undir þessum ófriði.

Snorri hafði ok nǫkkut í fleymingi er hann spurði þessi tíðendi; ok kvað vísu: —

Guðmundr Galltason var þá með Snorra. Hann kvað vísu: —

En er vísur þessar kómu til Sauðafells, kvað Guðmundr Oddsson: —

Tíðendi þessi fóru um allt land, atfǫr við Sturlu; ok þótti flestum mǫnnum hann auðnu hafa á haft er hann var eigi heima; en flestir menn lǫgðu þungt til Snorra, ef hann hefði verit vitandi ferðar þeirrar.

Ormr Svínfellingr var mikill vinr þeirra Sturlu, feðga, í þenna tíma. Hann kvað, er hann heyrði atfǫrna: —

Árni Magnússon var lítill vinr Vatns-firðinga. Hann kvað vísu: —

Þessi vísa var enn kveðin, ok kenna sumir Sturlu: —

Svertingr Þorleifsson bjó í Fagradal; hann var vin Vatnsfirðinga, en lítill vin flestra frænda sinna, nema Sighvats. Hann kvað vísu: —

En er Svertingr heyrði vísu Snorra, kvað hann vísu: —

Þá var með Svertingi Óláfr Brynjólfsson; hann hafði sik jafnan til þess at flimta sér betri menn.

Hann kvað vísu: —

Sturla Sighvatsson sætti þá Þorstein Hjálmsson ok Brand Jónsson; ok var skilit í sætt þeirra, at Þorsteinn skyldi fara með Sturlu ferðir þær er Sturla vildi. Skilðu þeir brœðr, Rǫgnvaldr ok Ari,....

Þeir Þorsteinn kómu norðan um vetrinn til Sauðafells nær tuttugu. Stefndi Sturla þá at sér mǫnnum. Var þá gǫrt á orð, at farit mundi vera at Snorra, ok var þá borit upp í stofu fyrir alþýðu; en menn urðu hljóðir við þat. Rǫgnvaldr Arason neitaði fyrst ok Halldórr frá Kvenna-brekku. Þorsteinn latti ok; en Ingimundr Jónsson vildi eigi í nánd koma, þegar er þeir Þorsteinn vóru við; ok raufsk þá þessi ætlan.

Sturla segir svá, at hann hefði dreymt um nóttina áðr fundrinn var, at maðr kom at honum, ok mælti: "Vittú, at Snorri skal fyrr í kistuna en þú." Ok réð hann þat svá, at Snorri mundi fyrr undir lok líða en hann; ok því vildi hann eigi fara; en eigi lézk hann eiga mundu undir Dala-mǫnnum ella ráð sín.

Nǫkkuru síðarr reið Sturla í brott ór Dǫlum ok norðr um land. Hann kom á Víðimýri til Kolbeins unga, ok var þar um várit. Á Víðimýri var kastali sá, er Snorri Sturluson lét gera, þá er Arnórr Tumason hafði skipat honum ríki sitt, er hann fór útan. Þeir Kolbeinn ok Sturla hǫfðu þat at skemtan, at renna skeið at kastala-vegginum, ok vita hvárr lengst fengi runnit upp í vegginn. En er Sturla rann í vegginn, gengu í sundr sinarnar aptan í kálfanum; ok mátti hann ekki ǫllungis stíga á fótinn. Hann lá fyrst eptir, en fór norðr til fǫður síns þá er hann þóttisk reið-færr.

Um sumarit fjǫlmenna allir hǫfðingjar til þings, sem við kómusk; ok reið Sturla norðan með fǫður sínum, ok sendi eptir mǫnnum í Dali ok Miðfjǫrð; en eigi hafði hann lið lengra vestan. Snorri hafði ok mart manna ór Víðidal ok Miðfirði ok svá af Suðr-nesjum, ok um allan Borgarfjǫrð; hafði hann eigi fœra en sjau hundruð manna.

Þorvalds-synir hǫfðu farit um várit suðr til Snorra með tuttugu menn. Fóru fyrst á Svínanes ok þaðan á skipum á Eyri til Þórðar. Var Snorri þar eptir; en Þórðr fór til Staðar, ok lét Bǫðvar ríða með honum suðr á Alptanes. Þeir fóru ok sǫmu leið aptr, ok kómu þá í Stagley, ok drápu þar yxn er Sturla átti. Þeir samna ok mǫnnum til þings, ok hǫfðu tvau hundruð manna. Þórðr ok Bǫðvarr veita Snorra, ok hǫfðu þeir nær þrjú hundruð.

Þeir Sighvatr ok Sturla vóru all-fjǫlmennir norðan; ok þeim veittu allir Austfirðingar, Ormr ok Þórarinn, brœðr. Kolbeinn ungi var einn fjǫlmennastr annarr en Snorri. Þar var með Kolbeini Hallbera kona hans; ok var þá auðsét á henni, at hon firðisk heilindi.

Þá er flokkr Snorra reið ofan um hraun frá Sleða-ási, riðu þeir Þórðr ok Bǫðvarr fyrir með flokk sinn. En er þeir kómu á Vǫlluna Efri, snøru þeir vestr með hrauninu. Var Sighvatr þá kominn, ok sat flokkr hans fyrir sunnan Vǫlluna á hrauninu. Hann hafði sent Hrafns-sonu austr undir Eyjafjǫll. Flokkr Kolbeins var niðri á hrauninu fyrir sunnan gǫtu.

Sighvatr sendi til Þórðar bróður síns eptir Halldóri presti Ormssyni ok Ámunda Bergssyni, fóstbrœðrum sínum. Ok er þeir fundu hann, sendi hann þá til Þórðar, ok bað, at hann riði eigi til Hlaðbúðar, ok léti Sturlu tjalda hana. Sagði þat ráð, at sínum-megin ár væri hvárir; bað ok þess at hann vildi fyrr ofan ríða; ok kvað sik þat enn dvelja, at þeir Sturla ok Ormr kœmi eigi austan af hrauni. Þórðr bað Sighvat ráða um búð sem hann vildi; "En Snorri mun vilja ráða reiðum, þá er hann kemr."

Bǫðvarr gékk með nǫkkura menn fram á vǫllinn; en af liði Sighvats gékk í mót Árni son Gils Kormakssonar ok Guðmundr Gilsson.

Guðmundr spurði: "Eru Vatnsfirðingar hér?"

"Ekki," segir Bǫðvarr.

"Djarfir væri djǫfuls-hundarnir, ef þeir væri hér," sagði Guðmundr.

Valgarðr Styrmisson spurði þá hvar Hrafns-synir væri.

"Hvat viltú því?" segir Árni.

"Ekki þœtti mér þeir ódjarfari djǫfuls-menn, ef þeir væri hér," [segir Valgarðr.]

"Eigi man þín þykkja við hǫfð," segir Guðmundr.

Sighvatr sendi menn til, at þeir skyldi eigi skat-yrðask. Í því kom Snorri ór hrauninu, ok reið þegar ofan. Fóru þeir Bǫðvarr þá til hesta, ok urðu seinastir.

Ok er þeir vóru á bak komnir, riðu þeir Sturla ok Ormr ór hrauninu; reið Sturla á lǫtum hesti er Alptar-leggr var kallaðr, allra hesta mestr ok fríðastr. Hann var í rauðri ólpu; ok hygg ek, at fáir munu sét hafa røskligra mann. Bǫðvarr heilsaði honum. Hann tók því.

Sólveig tók til orða: "Hygg at nú, hve langt frændum þínum ganga neðan kveðjurnar við þik."

Þeir Guðmundr vóru þá þar komnir; ok spurði hann, hví þá skyldi eigi berjask; sagði þá eigi veðr-vana til. Sturla bað þá fara til hesta sinna.

Ríða nú hvárir-tveggju á þing; var þar fyrir Gizurr Þorvaldsson með mikit fjǫlmenni, ok vissi engi hverjum hann ætlaði at veita. Þorvaldr, faðir hans, var á þingi, ok var beggja vinr. Vatnsfirðingar vóru komnir í Reykjaholt; ok var þat ráð fyrir þeim gǫrt, at þeir skyldi eigi upp ríða. Snorri tók ámu-sótt um þingit, ok mátti hann eigi ganga; en Sturla reið til. Ǫll spjót stóðu úti við búðar-veggi.

Þeir Sighvatr létu lýsa hernaðar-sakir at Lǫgbergi á hendr Vatnsfirðingum; en Snorri lét segja til sekðar Hrafns-sona í Lǫgréttu; þat gerði Jón murtr; en synir Halls Kleppjárns-sonar sóttu Vatnsfirðinga; ok vóru þeir sóttir í fjórðungs-dómi. Við bárusk vandræði um þingit; ok skilðu menn óhappa-laust. Féráns-dómar áttu at vera eptir Þorvalds-sonu í Vatnsfirði en eptir Hrafns-sonu á Grund; ok vóru hvárigir sóttir.

Jón murtr hafði um várit beðit fǫður sinn, at hann skyldi leggja fé til kvánar-mundar honum, ok vildi hann biðja Helgu Sæmundar dóttur; vildi hann hafa stað í Stafaholti ok þar með fé; en Snorri vildi at hann hefði Borgar-land ok þar með annat fé móður sinnar; en dró undan sitt fé. Jón tekr þá þat ráð, at hann bregðr til útan-ferðar, ok heitr á vini sína til vǫru. Þórðr Sturluson hafði fengit honum hundrað hundraða fyrir arf Hróðnýjar Þórðardóttur, ok varði hann því sumu til útan-ferðar. Hann tók sér fari í Hvítá, ok Markús Þórðarson ór Bœ; fór hann til skips eptir þingit. En er Snorri vissi þat, þá gaf hann upp staðinn ok hét fénu; en Jón vill þó eigi upp gefa ferðina, ok fór hann útan um sumarit. Ok þá fór ok útan á Eyrum Gizurr Þorvaldsson.

Hallbera, dóttir Snorra, hafði verit í búð fǫður síns. En er Kolbeinn reið af þingi, gaf hann øngan gaum at henni, ok fór hon í Reykjaholt; ok var þar um hríð. Nǫkkuru síðarr lét Snorri fylgja henni norðr í Hvamm í Vatnsdal; en þau Þorsteinn ok Ingunn létu fylgja henni norðr at Víðimýri; ok var hon þar skamma hríð, ok kom eigi í hvílu Kolbeins. Fór hon þá norðan til Borgar, ok var með móður sinni.

Þetta sumar fór útan Magnús biskup, at stefningu Þóris erkibiskups. Sturla Sighvatsson var í Dǫlum um sumarit, ok batnaði í fœti svá sem á leið. Hann hafði heldr mann-fátt; ok lét kyrrt um sik.