Bókastaðir

Sumar þetta, er þá var frá sagt, sendi Snorri Sturluson útan Jón son sinn; fór með honum Árni óreiða, mágr hans. Kómu þeir á fund Skúla jarls; tók hann allvel við Jóni; en Árni fór til Hákonar konungs; þvíat konungrinn var inn mesti vin hans.

Þá er Loptr biskups-son kom útan, fór hann til Hákonar konungs, ok Haraldr Sæmundarson. Hákon konungr sat í Bjǫrgyn. Þat var einn dag er konungr gékk til borðs; stóð hann fyrir borðinu ok tók laugar ok þeir menn er þar mǫtuðusk. Sá maðr hljóp í stofuna er hét Eirekr ungi; brœðr hans hǫfðu verit á Eyrum þá er Sæmundr tók upp fé fyrir kaupmǫnnum. Eirekr hafði øxi í hendi, ok setti á háls Haraldi Sæmundar-syni, svá at hann féll fyrir fœtr konungi. Eirekr tók út ór stofunni; en konungr bað menn hlaupa eptir honum; ok hvar sem hann yrði fanginn, þá bað hann drepa hann. Eirekr komsk ór bœnum, ok varð tekinn mjǫk langt út frá Mylnu-dal, ok var þegar drepinn; en Haraldr var mjǫk sárr ok varð græddr. Guðlaugr fór af landi brott, ok andaðisk á Suðrvegum.

Þenna sama vetr tók Arnórr Tumason sótt; ok andaðisk á Jólum. En Ásdís kona hans var þar í Noregi, ok bǫrn hans tvau, Kolbeinn ok Arnbjǫrg; var Kolbeinn þá þrettán vetra en hon sex vetra. At Arnóri þótti mikill skaði vinum hans. Var þat orð á, at hann hefði verit inn bezti drengr ok mikill einarðar-maðr.

Guðmundr biskup sat heima at Hólum síðan er Þórðr Sturluson fór heim; dreif þá heim mart manna, ok gékk þá upp allt sumar-búit. Var þá mikit orð á af bóndum at til auðnar þótti horfa. En bœndr þóttusk eigi hafa forvistu mikla; þvíat Þórarinn var ungr þá, ok eigi reyndr at hǫfðingskap eða héraðs-stjórn. En í Eyjafirði var þat títt, at Tumi Sighvatsson kærði þat fyrir Sighvati fǫður sínum, at hann vildi láta sér bú fá ok manna-forráð sumt eða allt þat er Sighvatr átti ok Sigurðr gaf honum; sagðisk eigi verr til manns kominn en Sturla bróðir hans, er þá hafði tekit bú at Sauðafelli í Dǫlum ok manna-forráð. En Sighvatr vildi eigi þverra kost sinn norðr þar.

Reið Tumi þá vestr til Skagafjarðar, ok átti fund við bœndr; ok kærði þat fyrir þeim, at biskups-menn mundu gera ónáðir þá er fǫng tœki þverra á staðnum; en kallaði þá hafa fyrir-mann óreyndan ok ungan. Bóndum féllzk þat vel í eyru er hann segir. Ok verðr þat tiltæki þeirra, at þeir gera orð biskupi; ok segja, at þeir vilja eigi fjárauðn á staðnum; ok létusk til mundu fara at ryðja flokki hans brott með ófriði, ef hann vildi eigi sjálfr af sér ryðja.

En er biskup heyrði þetta; ok vissi, at Norðlendingar vóru honum óljúgheitir þá er þeir hétu íllu: þá tók hann þat ráð, at fara í útlegð heldr en selja menn sína í dauða, ok undir vápn sinna óvina. Fór biskup þá í brott af stóli sínum, ok í Málmey, at Jóla-fǫstu. Þar var þá mart rǫskra manna með honum: Einarr skemmingr, Pétr Bárðarson, Eyjólfr Kársson, Ketill Ingjaldsson, Áron Hjǫrleifsson, ok margir aðrir.

Tumi sezk nú á staðinn með sveit sína, sem hann væri hans fǫður-leifð. Hafa þá hvárir-tveggju varðhǫld sterk, ok njósnir trúar. Ok líðr svá fram um Jól, ok allt til Kyndil-messu.

En Blasius-messu var veðr þykk-mikit. Þá fara þeir ór eyjunni þrír tigir manna; ok vóru allir inir rǫskvari menn, nema Pétr Bárðarson; hann vildi eigi fara at Tuma frænda sínum. Biskup bað ok þess, at þeir skyldi ekki gera Tuma; en fœra biskupi ef þeim líkaði. Biskup lézk ok ætla, at eigi mundi þá njósnir ganga fyrir þeim.

Þeir fóru á tveim skipum; ok kómu til Hóla um nóttina; ok mjǫk óvart, þvíat Tuma-menn sǫgðu, at land-nyrðingr skyldi vǫrð halda. Þeir vissu at Tumi svaf í biskups-búri. Báru þeir at eld sunnan at brjóst-þilinu, en rjúfa norðan; ok báðu þar alla menn til ganga, er grið vildu, á vald þeirra, ok þat þœtti ráðlegra en brenna inni. Var þat ráð þeirra Tuma at ganga út, ok láta eigi brenna staðinn. Eru þar allir upp dregnir þeir er inni vóru.

Þeir velktu Tuma lengi; þvíat sumir mæltu hann undan. Gerði honum þá kallt mjǫk; ok rœddi, at þeir skyldi eigi kvelja hann; sagði vera mega, at nǫkkurir mælti, at hann skylfi af hræzlu. Lofuðu þá margir hreysti hans, ok mæltu hann undan. Einarr skemmingr kvað hann svá hafa goðorðum skipt fyrir sunnan heiði, at hann skyldi eigi lifa. Ok hann vá at honum; þvíat eigi urðu aðrir til. Þar vóru ok drepnir tveir menn aðrir, Þorgeirr Steingrímsson, ok Bergþórr Oddason. Tvá fót-hjoggu þeir, Jón Þórðarson ok Halldór Klasason; en ǫðrum vóru grið gefin.

Eptir þetta fóru biskups-menn brott. En heimamenn støkðu eldinn. Fylgðar-menn Tuma slásk saman, ok fara eptir biskups-mǫnnum; en þeir undan sem harðast, ok sá hvárir aðra; ok var í hendingum með þeim áðr þeir kœmisk á skipin. Einn varð seinni, ok var sá drepinn tveim nóttum síðarr; ok hét Jón. Annarr dó af kulða, er Þórarinn hét.

Þeir Einarr kómu til eyjarinnar; ok lét biskup ílla yfir þeirra fǫr, er þeir hǫfðu drepit Tuma; en fœrt eigi honum. Þeir kvóðu þar sagt allt um.

Biskup sitr í Málmey um fram Páska. Þar andaðisk Einarr skemmingr af nef-dreyra. En eptir Páska fór biskup norðr til Grímseyjar.

Sighvatr Sturluson hafði nǫkkut ǫfundar-samt setr fyrst er hann kom í Eyjafjǫrð; en flestum bóndum líkaði því betr til hans sem hann hafði verit lengr.

Í þenna tíma bjó Ingibjǫrg, dóttir Guðmundar ins Dýra, at Hrafnagili með sonum þeirra Halls; en sá maðr var at ráðum með þeim er Hafr hét; hann var bróðir Einars skemmings er vegit hafði Tuma Sighvatsson. Þar var fátt meðal húsa ok Grundar; þótti Hrafngilingum Sighvatr sitja mjǫk yfir sœmðum þeim er Hallr hafði haft meðan hann lifði. En þeir menn, er eigi vóru vinir Sighvats, mæltu, at hann hefði eigi heillega farit í skiptum þeirra Kálfs Guthormssonar ok Halls.

Þat var einn tíma er Sighvatr gékk um vǫll sinn upp frá húsum; hann var í kyrtli, ok hafði kápu yfir sér. Hann sá þrjá menn ríða útan at garði alvápnaða, ok kenndi, at þar var Hafr, ok snøri hann í móti þeim, ok brá at hendi sér kápunni. Þeir Hafr riðu at tún-garðinum, ok vóru engar kveðjur.

Hafr spurði: "Hví er goðinn várr svá fá-mennr?"

"Ek vissa nú eigi, at ek þyrfta manna við," segir Sighvatr. Þeir Hafr horfðusk á um hríð, áðr þeir snøru á brott; en Sighvatr gékk heim.

Gunnarr kumbi hét maðr; hann var gildr maðr; var hann jafnan í Grímsey; hann tók sér vist at Hrafnagili. Segja sumir menn, at Hafr brygði við hann; en sumir, at hann héldi kaupi hans. Gunnarr sótti Sighvat at þessu máli; en hann vísaði af sér, ok bað hann finna Halldóru. Hon var skyld honum. Ok vissu menn eigi tal þeirra; en Gunnarr var hér ok þar um vetrinn þar í héraði.

Þat var tíðenda at Hrafnagili inn síðasta dag Gói — þá vóru þrjár vikur til Páska — at þar var kominn til gistingar Jón Birnuson; hann var lausa-maðr, ok var vistum at Stokka-hlǫðum, en þar var [ok] vistum Hǫskuldr Gunnarsson; þetta var inn næsta vetr eptir er hann hafði vegit Ǫgmund prest ok Gunnstein son hans. Þeim Jóni var skipat í eina hvílu innar af seti: en þar gegnt í annarri stafn-hvílu lá Hafr ráðamaðr; hann átti varð hund góðan, ok lá hann jafnan fyrir hvílu hans. Einni nóttu áðr hvarf hundrinn, ok fannsk aldri síðan. Hafr gékk hverja nótt til kirkju til bœna-halds. En er hann kom inn, ok hafði skamma hríð hljóðr verit, heyrðu þeir Hǫskuldr snǫrgl til hans; ok fara til, ok fundu þá at Hafr var sárr fyrir brjóstinu. Hann hafði verit lagðr með øxi, ok var hon þar, ok hafði Hafr hana átta; hon hafði hangit þar hjá hvílunni. Þeir létusk heyrt hafa, at maðr hljóp útar eptir skálanum til úti-dura ok suðr með vegginum. Var nú ljós tendrat; ok var Hafr ørendr, ok bjoggu þeir um lík hans.

Um morguninn var samkváma á Grund; vóru þá sǫgð þar tíðendin. Þar kom Gunnarr kumbi, ok bar á sik víg Hafrs. Sighvatr hafði nǫkkut í fleymingi; ok kallaði sumrunga ódæla, ok eigi ráðlegt at halda kaupi þeirra. Gunnarr var í umsjá Halldóru þat er eptir var Fǫstunnar; en hann týndisk um várit, þá er þeir Sighvatr fóru ór Grímsey.

En um sumarit eptir kom Jón Birnuson suðr í Stafaholt til Snorra, ok sagði Sighvat hafa sent sik; fastaði hann þar kár-fǫstu. Lagðisk þá sá orðrómr á, at hann hefði vegit Hafr, ok hélzk sá orðrómr lengi síðan.

Um várit eptir Páska-viku sendi Sighvatr vestr í Dala til Sturlu, ok bað hann koma norðr með fjǫlmenni; ok kallaði ráð, at hann leitaði eptir bróður-hefndinni. Brá Sturla þegar við, ok stefndi mǫnnum at sér, ok fór norðr með mikla sveit manna. Þar var Guðmundr skáld Oddsson í fǫr. Hann kvað vísu: —

Sturla ferr norðr til Skagafjarðar. Var Þórarinn Jónsson þar fyrir; ok hafði hann liðs-drátt um Skagafjǫrð; en Sighvatr lét samna liði um Eyjafjǫrð ok Dali. Síðan drógu þeir skip at sér, ok fóru til Grímseyjar. Þeir hǫfðu nær þrjú hundruð manna.

En er biskups-menn sjá, at ófriðrinn fór at þeim, hljópu þeir saman ok tóku vápn sín; var þar sjáu tigir manna er vápn-fœrir vóru, en þrír tigir vóru konur ok stafkarlar. Biskup gékk til kirkju ok nǫkkurir klerkar með honum. Eyjólfr Kársson var mest fyrir biskups-mǫnnum. Sumir menn skriptuðusk við biskup áðr þeir gengu ofan.

Áron Hjǫrleifsson spurði Eyjólf Kársson hvar væri vápn Tuma.

"Þau hanga yfir rúmi mínu í skála," segir Eyjólfr.

"Munu vér eigi með þurfa vápnin?" segir Áron.

"Øngan ætla ek fúsan at bera þau móti Sturlu," segir Eyjólfr.

Áron fékk þá sín vápn einum þeirra félaga; ok gékk eptir vápnum Tuma-nautum, ok fór í. En er hann kom heim at kirkju-garði, gékk biskup á móti honum; ok spurði, ef hann vildi skriptask. Áron kvað eigi tóm at því.

"Ver góðr við fátækja menn," segir biskup; "en sjásk munu vit enn." Áron kvað sik dreymt hafa, at hann legði yfir hann skikkju sína um nóttina.

Áron hljóp í vík eina; ok vóru þar ellefu til varnar, en Eyjólfr var í annarri vík með þrjá tigi manna. Þá vóru enn sumir í inni þriðju vík.

Sturla stakk þar stafni við, er þeir Áron vóru fyrir; hann var í rauðum kyrtli yfir brynjunni, ok hafði upp drepit blǫðunum. Þeir Sturla hljópu þá fyrir borð, er skipin stóðu grunn, ok gengu þar upp. Var þar mǫl ok brúk fyrir ofan. Þar stóðu biskups-menn á ofan-verðu brúkinu.

Sturla tók til orða: "Þar er Áron fjándinn uppi; látu vér hann eigi undan dragask." Hljóp Sturla þá upp á brúkit, ok Sigmundr snagi á aðra hǫnd honum. Áron lagði til Sturlu, ok bað hann þar at sækja; kvað þar merkit fyrir, vápn Tuma bróður hans. Sturla lagði í kinn Ároni, ok um þveran munninn, ok út um aðra kinn. Áron lagði þá í mót til Sturlu, svá at hann féll á hliðina á brúkinu; ok bar brynjuna af lærinu. Vildi Áron þá þar til leggja; en Sigmundr kastaði skildi yfir hann; ok kom þar í lagit. Eptir þat hljóp Sturla upp. Ok var þá sótt at Ároni; ok stóðu spjót svá þykkt at honum, at hann fékk trautt fallit, ok varð víða sárr, ok þó miðr en þeir hugðu. Runnu þá biskups-menn upp ór fjǫrunni, en þeir Sturla eptir þeim; en Áron lá þar eptir.

Fóru þeir Sturla þá heim til kirkju-garðs. Vóru þar teknir prestar tveir, ok geldir, Snorri ok Knútr.

Áron lá í brúkinu þar til er Eyjólfr Kársson kom til hans ok spurði: "Hvárt lifir þú, mágr?" Hann lézk lifa ok leika eigi. Eyjólfr tók hann í faðm sér, ok bar til sjóvar. Var þar skip fyrir, ok Árni prestr ok þrír menn aðrir. Eyjólfr bar Áron á skipit, ok hratt út skipinu. Þeir báðu Eyjólf fara með sér. Hann lézk vilja meiða skipin svá at eigi væri eptir róit; en bað þá eigi á land ganga fyrir vestan Tjǫrnes.

Eyjólfr hljóp þá til Rima-nausts, er ferja var í, ok barði um hana. Þat heyrðu þeir menn þeirra Sighvats, ok hljópu til naustsins níu saman, ok sóttu hann. Eyjólfr varðisk með øxi, þar til er þeir hjoggu af skapti øxina. Þá tók hann ferju-árar ok varðisk með, ok hjoggu þeir fjórar árar fyrir honum. Þá lagði sá maðr til hans er Brandr hét undir hǫndina ok út undir aðra. Hljóp hann þá út á millum þeirra. Flœðr var sævar ok skamt at fara. Maðr hét Þórir er hjó eptir honum; kom á fótinn við ǫklat, ok tók af svá at lafði við. Hnekði hann þá á sjóinn, ok lagðisk í sker eitt; þat var tólf faðmar.

Hljópu menn Sighvats þá á skip. En er þeir kómu í skerit, lá Eyjólfr á grúfu, ok hafði lagt hendr í kross á sér. Ekki blœddi þá er þeir lǫgðu til hans. Um vǫrn hans var þetta kveðit:

Þessir menn létusk þar með Eyjólfi: Árni ok Ketill prestr, Sveinn ok Marteinn Jóns-synir, ok Skeggi Snorrason, Einarr ok Gunnarr, ok enn tveir eða þrír aðrir af biskups-mǫnnum.

Þeir Sighvatr létu leggja hendr á biskup; ok fór hann á því skipi ór eyjunni sem Sighvatr var á. Guðmundr biskup bað guð hefna, "Þvíat ek má eigi," segir hann. Þat er sǫgn manna, at þrír tigir manna ok tveir menn létisk af þeim, er farit hǫfðu at biskupi með þeim Sighvati, þá er þeir fóru ór Grímsey.

Sturla fór vestr heim eptir fundinn. Þá kvað Guðmundr skáld:

Þetta sumar it sama létu þeir Sighvatr Guðmund biskup fara útan ok harðlega leikinn af óvinum sínum. Var hann þá nǫkkura vetr í Noregi. Ok gerðusk þar þá margir merkilegir hlutir um háttu hans ok spásagnir.

Biskups-menn flestir, þeir er brott ór Grímsey fóru, tóku land fyrir norðan Eyjafjǫrð. Var Áron sárr ok kumlaðr mjǫk. Fór hann seinlega austr í Fjǫrðu.

Hann kom til Svínafells, ok maðr með honum síð um kveld; ok er Ormr vissi þat, lét hann læsa þá í lítilli stofu; ok var þat orð á, at hann mundi láta drepa þá Áron fyrir vináttu-sakir við þá Sturlu. Þar var þá Þórarinn, bróðir Orms, er verit hafði í Grímsey. Hann mælti Áron undan, ok fylgði svá fast at, at hann lézk mundu verja Áron, ef hann fengi eigi grið fyrir flutning hans; ok nennti Ormr eigi at vinna þat til hans. Þar lét Áron eptir hjálm Tuma ok brynju, en hann fór með saxit. Ormr fékk honum ǫnnur vápn.

Þaðan fór hann vestr í sveitir, fyrst til Rauða-mels til Sǫlva prests, fǫður-bróður síns, ok móður sinnar. Þaðan fór hann vestr á Eyri í Arnarfjǫrð, ok tóku Hrafns-synir við honum. Guðmundr Óláfsson var þá með honum, er síðan var at brennu Þorvalds Snorrasonar.