Bókastaðir

Eptir þingit samnar Kolbeinn liði um ǫll hérǫð, ok ætlar at heyja féráns-dóma at Hólum eptir þá er sekir vóru kallaðir, ok ætlaði at taka upp fé þeirra. Biskup var fáliðr fyrir á staðnum; ok báðu menn hann undan ríða; ok sǫgðu ósýnt, hverr friðr gefinn væri mǫnnum hans. Biskup var þess trauðr; ok gerði þó við ráð vina sinna; ok fór norðr í sýslu sína.

Hann mat einskis sekðir manna þeirra er Kolbeinn sótti; lét þá ganga í kirkjur sem frjálsa menn. Þeir Kolbeinn gerðu ok svá, gengu í kirkjur, allir þeir er biskup kallaði bann-setta. Prestar tóku þat upp er þeir héldu lengi síðan, at samneyta þeim er biskup bann-setti, bæði í þjónustu-gerð ok ǫðrum hlutum. Þeir sungu ok eigi [at] síðr messu, at biskup bannaði þeim, ok bann-setti þá fyrir þvílíka óhlýðni.

En er á leið sumarit, ok biskup vendi aptr, þá dreif til hans mart manna; var þar fyrstr manna Ǫgmundr [sneis], frændi hans, ok margir aðrir rǫskvir menn vóru með biskupi: Vigfúss kennimaðr Ǫnundarson, Konáll Sokkason, ok margir aðrir. Gerðisk hann þá fjǫlmennr mjǫk; þvíat þau orð vóru óvina hans, ef hann fœri á staðinn með sekja menn, at þeir mundu drepa þá er sekir vóru. En þeir þorðu eigi við hann at skiljask, er sér vissu ekki annat traust.

Þá er þeir biskup fóru norðan um Eyjafjǫrð, hljópu nǫkkurir óspekðar-menn ór flokki biskups til Gása ok ræntu útlenda menn þá er biskup kallaði í banni af samneyti við þá Kolbein ok Sigurð. En er þeir biskup ok Ǫgmundr urðu við varir, þá réttu þeir mesta hluta ránsins. Síðan ferr biskup með flokkinn heim á Mǫðruvǫllu, ok hafði í brott skrín ok helga dóma, ok bœkr nǫkkurar; þvíat honum þótti ómaklega komnir helgir dómar þeir er bann-settir menn varð-veittu. Arnórr Tumason var þar fyrir með Sigurði, ok mart manna. Nú ríðr biskup brott, en Sigurðr gerir orð Kolbeini. Kalla þeir nú biskup hefja rán ok hernað. Nú draga hvárir-tveggju flokka saman, Sigurðr ok Arnórr ok Hallr Kleppjárnsson, en í ǫðrum stað Kolbeinn; ok ætla allir at biskupi, sem þeir gerðu.

Biskup kemr heim á staðinn snemma kirkju-dagsins, ok syngr þar messu. En um daginn eptir var Máríu-messa in síðari, ok vill biskup þar gera þjónustu þann dag; þvíat Máríu er staðrinn helgaðr.

Þann dag kemr Kolbeinn með aukin þrjú hundruð manna ok setzk um staðinn. Fóru þá menn milli þeirra ok leituðu um sættir. Var þat svá þvert af Kolbeini, at hann vildi ekki annat, en þeir menn, sem sekir vóru, væri fengnir í vald hans; en biskup vill eigi selja menn sína undir øxi, ef þeim væri eigi friði heitit. Ǫgmundr átti allan hlut í at skirra vandræðum, en draga saman sættina, er hvárr-tveggi var hans venzlamaðr. En með því at Kolbeinn var óleiðinga-samr, þá var þess leitat, at biskup skyldi ríða af staðnum með menn sína í friði. En Kolbeinn játaði því eigi. En þó tóku þeir biskup ok Ǫgmundr þat ráð; þvíat mǫnnum þótti sem þannig mundi helzt óhœfa við berask.

Máríu-messu-kveld var hringt á staðnum ǫllum klokkum til aptan-sǫngs; ok er svá sagt, at þeir Kolbeinn heyrðu eigi klokkna-hljóð. Nú ríðr biskup af staðnum með þrjú hundruð manna. Með honum vóru þrír ábótar ok tveir munkar; nær fjórum tigum presta, ok mart klerka. Þar var ok mart rǫskra manna; en sumt vóru strákar ok staf-karlar ok gǫngu-konur.

Nú er þeir Kolbeinn sjá, at þeir biskup ríða brott, tók til orða Brúsi prestr: "Kolbeinn, þar ríðr biskup nú í brott með virðing ykkra beggja."

Kolbeinn bað menn taka hesta sína, lézk eigi þola at biskup riði í brott með skógar-menn hans. Hann ríðr fyrir á veginn með fjǫgur hundruð manna, ok fylkir liði sínu. Biskup víkr þá af veginum, ok vildi ríða fram annars-staðar. Þeir Kolbeinn snúa þar í mót.

Ok er flokkarnir mœttusk, þá lýstr í bardaga. Biskup sat á hesti ok með honum ábótar ok nǫkkurir prestar; ok kallaði, at eigi skyldi berjask. At því gáfu engir gaum. Bersi Vermundarson frá Móbergi gékk fram fast, ok spurði at Ǫgmundi. Naddr hét fylgðar-maðr Ǫgmundar; hann rézk í móti Bersa; ok fóru þeirra skipti svá, at Bersi vegr Nadd.

Þá tók Ǫgmundr til orða: "Fast gengr þú nú fram, Bersi."

"Þat skaltú finna," segir Bersi, "at ek skal ganga enn nær þér."

Þá snýr Ǫgmundr í móti Bersa, ok hǫggr hann bana-hǫgg. Biskups-menn bǫrðusk alldjarflega, Konáll Sokkason, Sveinn Jónsson, Vigfúss kennimaðr, ok margir aðrir. En er bardaginn var sem fastastr, fékk Kolbeinn steins-hǫgg í ennit, ok féll við. Þat var bana-sár; en þó hafði hann vit sitt, ok beiddisk prests-fundar; ok vildi biskup at hann næði því. Svarði hann þá sáttar-eið; ok var húslaðr, ok dó síðan; ok varð eigi víst hverr steininum hafði kastat.

Þar féll með Kolbeini Brúsi prestr, Þórðr prestr Einarsson, ok Bersi, Bǫðvarr Tanns son, Eyjólfr Halldórsson, Glúmr, Styrbjǫrn, Bjǫrn Steinþórsson, Starri Sveinsson. En af biskupi féll, Naddr Þórarinsson, ok Einarr Ólafsson. En annat lið Kolbeins allt flýði þat er mátti fyrir sárum; sumir gengu slyppir á vald biskups ok svǫrðu honum eiða, ok festu honum fégjald ok skriptir í hans dóm.

Nú sjá biskups-menn hvar ferr flokkr þeirra Sigurðar, ok Arnórs, ok snúa þeir í mót þeim; hǫfðu nú vápn Kolbeins-manna. Þeir Sigurðr snúa undan ok aptr; en biskups-menn eptir ok heldr tómlega í fyrstu; þvíat sumir lǫttu en sumir fýstu eptir-reiðar. En aðra nótt eptir, þá er þeir Sigurðr ok Arnórr urðu varir við, at flokkr biskups var mjǫk eptir þeim kominn, þá leyndusk þeir Sigurðr ok Arnórr fjórir saman frá flokkinum, ok riðu suðr um land, ok vóru þar um vetrinn með frændum sínum ok mágum. En Hallr Kleppjárnsson ok flokkrinn gengu til sætta við biskup, ok játa með eiðum hans dómi, hverr á sínum málum.

Kolbeinn hafði stefnt til móts við sik ok atfarar við biskup Þorvaldi Gizurar-syni. Hann frá fall Kolbeins á Kili, ok snýr þá aptr. Hann fann Snorra Grímsson, frænda þeirra biskups ok Ǫgmundar, vitran mann ok vinsælan, subdjákn at vígslu. Þorvaldr lét taka hann, ok hafði ætlat mann til áverka við hann; en þeim varð bilt. Þá hljóp at Klængr, son Þorvalds, messu-djákn, ok hǫggr hann bana-hǫgg.

Nú er biskup at stóli sínum um vetrinn, ok býðr erkibiskups dóm á ǫllum málum þessum. Því var eigi játat. Ǫgmundr býðr þá, sem jafnan hafði hann fyrri boðit, sinn fjár-hlut til sætta með þeim, ok margir aðrir. Biskup leggr nú gjald á þá menn er at honum hǫfðu farit, þrjú hundruð vaðmála á mann, eða fimm, eða tíu, svá sem sakbitnir þóttu honum til. Á einn mann lagði hann tuttugu hundruð. Biskup sendir menn sína at draga saman fé þetta, ok treystusk þeir eigi fámennir at fara. En þeir er fyrir sátu þorðu eigi annat en gjalda slíkt er þeir krǫfðu; en kǫlluðu rán.

Nú var íllr kurr í bóndum; þóttusk hafa látit hǫfðingjann, en farit sjálfir sneypu; látit frændr sína ok vini en sumir limu, en gjalda fé á sogurt ofan. Kalla þeir þetta allt hernað ok rán er þeir láta. Hinir ylmask því meirr er yfir fara með flokkum; gefa aðrar sakir hjá fram bóndum.

Þeir ganga ok yfir bú þeirra Arnórs ok Sigurðar, ok gera marga hluti þá er biskup bauð þeim eigi, heldr bannaði hann þat. Þeir brenndu bœ einn, ok unnu á nǫkkurum mǫnnum þeim er þeir þóttusk sakir við eiga, ok þóttu um sitt líf sitja; ok einn mann drápu þeir. Drepinn var ok prestr einn af þeim. En þat sem biskups-menn gerðu óspaklegt, þá kenndu bœndr þat allt biskupi. Biskup kallar bœndr í sama banni sem áðr en þeir sættusk; þvíat þeir vildu eigi halda þat er þeir hǫfðu fest ok svarit, ok vildu allt í móti honum þat er þeir máttu, sem raun gaf á síðan.

Þeir vóru margir er stukku norðan í Dala til Sighvats Sturlusonar, ok kærðu mál sín fyrir honum.

En vetrinn eptir Víðiness-bardaga fœddi Þóra Guðmundardóttir, kona Þorvalds í Hruna, sveinbarn. Tǫluðu menn þá um við Þorvald, at hann skyldi láta kalla eptir Kolbeini.

Þorvaldr svarar: "Eigi mun minn son verða jafnvel menntr sem Kolbeinn. En þó hafa þat vitrir mælt, at menn skyldi eigi kalla sonu sína eptir þeim mǫnnum, er skjótt verða af heimi kallaðir. Mun ek son minn láta heita Gizur; þvíat lítt hafa þeir aukvisar verit í Haukdæla-ætt er svá hafa heitit hér til."

Þenna vetr er á leið, fara menn í milli hǫfðingja með þeim ráða-gerðum, at þeir skyldi draga flokka at biskupi. Var þar Þorvaldr Gizurarson, ok Arnórr Tumason, Jón Sigmundarson, Sighvatr ok Snorri Sturlu-synir, Magnús Guðmundarson, Þorvaldr Vatnsfirðingr.

Sighvatr sendi orð Þórði bróður sínum; ok fundusk þeir í Hítardal; bað Sighvatr Þórð til farar með sér. Þórðr spurði hverju hann skyldi ráða, ef hann fœri.

"Hví muntú eigi ráða því er þú vill?" segir Sighvatr, "eða hve fjǫlmennr muntú vera?"

"Með fimmta mann," segir Þórðr.

"Hvat skal mér þú, heldr en annarr maðr, ef þú ert svá fámennr?"

"Þú sér þat," segir Þórðr.

Sighvatr var þá reiðr; ok hljóp á bak, ok skildi þar með þeim. Ok s [agði] Þórðr svá, at síðan þótti honum aldrigi hafa orðit frændsemi þeirra slík sem áðr.

Um vetrinn eptir bardagann í Víðinesi vóru dreymðir draumar margir. Þat dreymði mann í Skagafirði, at hann þóttisk koma í hús eitt mikit; þar sátu inni konur tvær blóðgar ok réru áfram. Honum þótti rigna blóði í ljórana. Ǫnnur konan kvað:

En í Vestfjǫrðum dreymði mann: at hann þóttisk kominn í litla stofu, ok sátu uppi tveir menn svart-klæddir, ok hǫfðu grár kollhettur á hǫfði; ok tókusk í hendr; sat á sínum bekk hvárr, ok réru. Þeir ráku hendrnar svá fast á veggina, at þá reiddi til falls. Síðan kváðu þeir vísu þessa; ok kvað sitt orð hvárr: —

Um várit eptir Páska draga þeir sjau hǫfðingjar, er áðr eru nefndir, flokka saman, ok fara at biskupi. Þorvaldr Vatnsfirðingr var með þrjá tigi manna, ok gengu þeir allir. Hann hafði øxi í hendi, ok studdi eigi niðr skaptinu er hann fór norðr eða norðan. En er flokkarnir kómu saman, hǫfðu þeir sjau hundruð manna, er biskupi veittu heimsókn á staðinn. Biskup hafði fyrir fátt lið útan heima-menn sína, þvíat menn gengu mjǫk undan honum, ok vilja nálega ekki veita honum.

Ǫgmundr vildi til ok veita honum, ok komsk eigi; þvíat flokkr var gǫrr í móti honum. Ǫgmundr komsk undan, en þeir tóku skjǫldu hans ór kirkju ok hesta hans, svá at hann gat hvergi farit. Þeir Sigurðr ok Hallr vóru fyrir þeim flokki.

Þá er flokkarnir ríða á staðinn, vóru biskups-menn á húsum uppi, ok hǫfðu búizk þar til varnar. Var þar mart rǫskra manna; gengu þeir hǫfðingjarnir um bœinn, ok hugðu at hvar auðvellegast væri at at sækja. Þórðr Bǫðvarsson lagði þat til, at þeir skyldu um kveldit æpa heróp, en ganga eigi at fyrr en um morgininn; ok lézk ætla, at þá mundi þunn-skipaðra á húsunum, en um kveldit. Þat fór svá sem hann gat, at margir menn leyndusk frá biskupi, sumir til óvina hans, en sumir á annan veg í brot, svá at fátt var eptir um myrgininn. Þá gengu í kirkju til friðar þeir menn er sér þótti óvænt til griða.

En þá er fátt biskups-manna var eptir, þá hljópu þeir á þá til bardaga. Þorkell prestr Bergþórsson er Naddr er kallaðr, varðisk drengilega, ok féll þar í húsum. Þar vóru fleiri menn drepnir, en sumir í húsum inni. Einn drápu þeir í kirkju-garðinum, svá at blóð hraut á kirkjuna. Sex menn létusk þar af biskups-mǫnnum. Þeir Arnórr létu ok sex menn. Síðan hljópu þeir í húsin inn, ok brutu upp hurðir ok hirzlur, lok ok lása, at leita manna.

Nú gera þeir Arnórr biskupi tvá kosti: annan, at hann skyldi taka þá ór banni, en þeir mundu gefa grið þeim sumum er í kirkju vóru; en biskup skyldi fara af staðnum, ok koma þar aldri síðan, ella mundu þeir drepa þá alla er í kirkju vóru, ok eira øngu vætta, en hafa þó biskup af staðnum svívirðlega. Biskup kaus hvárngan kostinn; sagðisk eigi mega leysa þá. Þat varð við bœn þeirra manna er dauða-menn vóru þá, at biskup vann þat til lífs þeim, at hann saung yfir þeim Miserere; ok sagði þeim þó, at þá vóru þeir eigi lausari en áðr.

Eptir þat býðr Snorri Sturluson biskupi til sín; ok ferr biskup brott með honum þann dag.

En er biskup var í brott, gengu þeir Arnórr í kirkju með vápnum, ok eggja hina út, er inni vóru, ok þeir þóttusk mestar sakir við eiga, ella kvóðusk þeir mundu sækja þá eða svelta í kirkjunni.

Þá tók Sveinn Jónsson til orða: "Gera mun ek kost á út at ganga." Þeir spurðu hverr sá væri. "Ef þér limit mik at hǫndum ok fótum, áðr en þér háls-hǫggit mik." En þessu var honum játat. Gékk hann þá út ok allir þeir; þvíat þeir vildu at kirkjan saurgaðisk eigi af þeim eða þeirra blóði. Allir géngu slyppir út. Var Sveinn þá limaðr, [ok saung] meðan Ave Maria. Síðan rétti hann hálsinn undir hǫggit; ok var all-mjǫk lofuð hans hreysti. Þar var ok háls-hǫgginn Skæringr klerkr; ok inn þriði sekr maðr.

Þessir hǫfðu áðr látizk af biskupi: Þorkell prestr, Leifr Þorgeirsson, Bárðr ok Steingrímr, Handar-Leifr, Einarr Hallvarðs-son, ok Þórarinn, ok er nú talðr sá er í kirkjugarði var drepinn. En af þeim er til sóttu létusk þessir: Bergþórr ok Gizurr, Sigmundr svalr, ok Einarr Birki-beinn, ok Símon prestr. Þeir er sekir vóru, vóru fœrðir í urð, ok lágu þar tvá mánuðr. En sína menn, þá er þar féllu án iðran ok lausna, þá grófu þeir at kirkju, ok kǫlluðusk þeir þat allt líkja eptir biskupi, er hann lét sekja menn í kirkju ganga. Biskup lét ok einn mann, þann er fallit hafði af Kolbeini iðrunar-lauss, eigi at kirkju liggja mánuð.

Mǫrgu var þar rænt ok stolit því er staðrinn átti, ok þat er menn áttu í hestum ok herbúnaði, ok flest þat er útan kirkju var. Þá er mann-drápum var lokit, tóku hǫfðingjar til sín menn þá er þeim líkaði, ok gáfu grið. Gerði þat hverr í þrá ǫðrum. Sighvatr gaf grið Konali Sokkasyni, en Snorri Vigfúsi kennimanni. Þeir vóru flestir af inum stœrrum mǫnnum, er nǫkkurn mann tóku til sín.

En er biskup var riðinn af héraði, gerðu þeir Arnórr alla vega orð frá sér, ok létu presta taka alla menn ór banni, ok tíðir syngja, ok gera alla þjónostu, bæði þar at staðnum, ok at ǫllum kirkjum; ok sǫgðu þat biskups-leyfi. Alla þá menn, er biskupi hǫfðu fylgt eða fullting veitt, ok þar vóru eptir, kúguðu þeir til sjálfdœma við sik, svá vígðan sem óvígðan; ok leggja fé-gjǫld á ofan: þrjú hundruð, eða fimm hundruð, eða tíu hundruð, eða tuttugu hundruð, eða þrjá tigi hundraða, eða fjóra tigi hundraða, eða sex tigi hundraða. Ǫgmundr lét hundrað hundraða ok héraðs-vist áðr létti. Fór hann þá austr í Hofs-teig. Suma menn gerðu þeir útlaga bóta-lausa. Fjórir góðir menn, prestar tveir ok leikmenn tveir, vóru til járns fœrðir um þat at þeir hefði eigi unnit á Kolbeini; ok urðu þeir allir vel skírir um þat mál.

Nú setjask þeir Arnórr ok Sigurðr yfir staðinn ok alla staðar-eign, ok skipa menn til at taka tíundir biskups ok alla hans eigu. Um várit eptir sendir biskup bréf sín til staðarins, ok bað læsa kirkju, ok kallaði hana saurgaða, bæði af mann-drápi ok grepti bann-settra manna. Var ok svá gǫrt. Þá var tjald reist útan kirkju-garðs, ok þar messur sungnar. Þeir Arnórr ok Sigurðr þola eigi, at kirkja sé tíða-laus; fara til, ok þrǫngva prestum til at syngja í kirkju, ok eigi messur fyrst. En þó nǫkkuru síðarr var þar framin ǫll þjónosta ok lík jǫrðuð.

Aumleg ok hǫrmuleg Kristni var þar þá at sjá. Sumir prestar lǫgðu messu-saung fyrir hræzlu við Guð; sumir frǫmðu fyrir hræzlu sakir við hǫfðingja; sumir at sínum sjálfs-vilja. Hǫfuð-kirkjan, móðirin, sat í sorg ok sút, ok sumar dœtrnar með henni; en sumar gugnuðu eigi yfir hennar harmi, [ok lifði] hverr sem lysti; en enginn þorði um at vanda, né satt at mæla.

Guðmundr biskup var um vetrinn í Reykjaholti með Snorra. En um várit fór hann norðr til Hrútafjarðar, ok ætlaði á skipi norðr til staðarins eða allt til Austfjarða. En er þeir Arnórr fregna þat, ok ætla at biskup muni ætla á staðinn, þá draga þeir lið saman, ok setja menn fyrir hjá hǫfnum þeim er líklegast þótti at hann mundi lenda. En Arnórr ætlar at snúa flokkinum til móts við biskup, þegar hann fréttir til hans. En er biskup fréttir lið-samnaðinn, vendir hann aptr, ok ferr til skipa til Steingrímsfjarðar; fréttir hann þá meðferð prestanna ok tíða-gerð, bæði á staðnum ok annarsstaðar. Biskup bann-settr alla þá presta er messur hǫfðu sungit í óleyfi hans, ok áttu allt samneyti við bann-setta menn.

Biskup ferr um sumarit yfir Vest-fjǫrðu; en um vetrinn var hann á Breiðabólstað í Steingrímsfirði með Bergþóri Jónssyni. Ok urðu þar margir hlutir, þeir er frásagnar væri verðir, ok jarteignum þótti gegna, þó þat sé eigi ritat í þessa bók; bæði þat er biskup átti við flagð þat, er þeir kǫlluðu Sel-kollu, ok mart annat. Prestarnir fóru sínu fram um þjónostu-gerðina, hvat sem biskup sagði, ok hǫfðu helzt ráð um sinn vanda við Gunnlaug munk, er mestr klerkr ok góðvilja-maðr þótti vera þar í sveitum.

Um várit eptir var fundr lagðr með þeim biskupi ok Arnóri til sætta, ok bauð Arnórr marga kosti sæmilega; en þó vildi hann eigi at biskup fœri á staðinn, svá at hann stýrði fleira en klerkum ok tíðum.

Um sumarit eptir fór biskup vestan með tuttugu menn, ok kemr í Eyjafjǫrð á óvart, til Halls Kleppjárnssonar; ok tekr hann vel við biskupi; þvíat þeir hǫfðu sæzk áðr. Nú frétta þeir Arnórr þetta, ok draga lið saman, ok svá þeir Hallr ok biskup í mót; ok finnask þeir. Nú varð svá þó til hagat, at þeir skilðu óhappa-laust; en sætt varð engin. Vendu þeir Hallr ok biskup þá undan, ok vildu eigi ófrið. Ok ferr biskup þá norðr í sýslu sína, ok syngr í tjǫldum messur, en eigi í kirkjum, meðan eigi var hǫfuð-kirkjan hreinsuð.