Bókastaðir

Eptir þingit samnar Kolbeinn liði um öll héröð, ok ætlar at heyja féráns-dóma at Hólum eptir þá er sekir vóru kallaðir, ok ætlaði at taka upp fé þeirra. Biskup var fáliðr fyrir á staðnum; ok báðu menn hann undan ríða; ok sögðu ósýnt, hverr friðr gefinn væri mönnum hans. Biskup var þess trauðr; ok görði þó við ráð vina sínna; ok fór norðr í sýslu sína. Hann mat einskis sekðir manna þeirra er Kolbeinn sótti; lét þá ganga í kirkjur sem frjálsa menn. Þeir Kolbeinn görðu ok svá, gengu í kirkjur, allir þeir er biskup kallaði bann-setta. Prestar tóku þat upp er þeir héldu lengi síðan, at samneyta þeim er biskup bann-setti, bæði í þjónustu-görð ok öðrum hlutum. Þeir sungu ok eigi [at] síðr messu, at biskup bannaði þeim, ok bann-setti þá fyrir þvílíka óhlýðni. En er á leið sumarit, ok biskup vendi aptr, þá dreif til hans mart manna; var þar fyrstr manna Ögmundr [sneis], frændi hans, ok margir aðrir röskvir menn vóru með biskupi: Vigfúss kennimaðr Önundarson, Konáll Sokkason, ok margir aðrir. Görðisk hann þá fjölmennr mjök; þvíat þau orð vóru óvina hans, ef hann færi á staðinn með sekja menn, at þeir mundu drepa þá er sekir vóru. En þeir þorðu eigi við hann at skiljask, er sér vissu ekki annat traust. Þá er þeir biskup fóru norðan um Eyjafjörð, hljópu nökkurir óspekðar-menn ór flokki biskups til Gása ok ræntu útlenda menn þá er biskup kallaði í banni af samneyti við þá Kolbein ok Sigurð. En er þeir biskup ok Ögmundr urðu við varir, þá réttu þeir mesta hluta ránsins. Síðan ferr biskup með flokkinn heim á Möðruvöllu, ok hafði í brott skrín ok helga dóma, ok bækr nökkurar; þvíat hónum þótti ómaklega komnir helgir dómar þeir er bann-settir menn varð-veittu. Arnórr Tumason var þar fyrir með Sigurði, ok mart manna. Nú ríðr biskup brott, en Sigurðr görir orð Kolbeini. Kalla þeir nú biskup hefja rán ok hernað. Nú draga hvárir-tveggju flokka saman, Sigurðr ok Arnórr ok Hallr Kleppjárnsson, en í öðrum stað Kolbeinn; ok ætla allir at biskupi, sem þeir görðu. Biskup kemr heim á staðinn snemma kirkju-dagsins, ok syngr þar messu. En um daginn eptir var Márfu-messa in síðari, ok vill biskup þar göra þjónustu þann dag; þvíat Márfu er staðrinn helgaðr. Þann dag kemr Kolbeinn með aukin þrjú hundruð manna ok setz um staðinn. Fóru þá menn milli þeirra ok leituðu um sættir. Var þat svá þvert af Kolbeini, at hann vildi ekki annat, en þeir menn, sem sekir vóru, væri fengnir í vald hans; en biskup vill eigi selja menn sína undir öxi, ef þeim væri eigi fríði heitið. Ögmundr átti allan hlut í at skirra vandræðum, en draga saman sættina, er hvárr-tveggi var hans venzlamaðr. En með því at Kolbeinn var óleiðinga-samr, þá var þess leitað, at biskup skyldi ríða af staðnum með menn sína í friði. En Kolbeinn játaði því eigi. En þó tóku þeir biskup ok Ögmundr þat ráð; þvíat mönnum þótti sem þannig mundi helzt óhæfa við berask. Márfu-messu-kveld var hringt á staðnum öllum klokkum til aptan-söngs; ok er svá sagt, at þeir Kolbeinn heyrðu eigi klokkna-hljóð. Nú ríðr biskup af staðnum með þrjú hundruð manna. Með hónum vóru þrír ábótar ok tveir munkar; nær fjórum tigum presta, ok mart klerka. Þar var ok mart röskra manna; en sumt vóru strákar ok staf-karlar ok göngu-konur. Nú er þeir Kolbeinn sjá, at þeir biskup ríða brott, tók til orða Brúsi prestr: "Kolbeinn, þar ríðr biskup nú í brott með virðing ykkra beggja." Kolbeinn bað menn taka hesta sína, lézk eigi þola at biskup riði í brott með skógar-menn hans. Hann ríðr fyrir á veginn með fjogur hundruð manna, ok fylkir liði sínu. Biskup víkr þá af veginum, ok vildi ríða fram annars-staðar. Þeir Kolbeinn snúa þar í mót. Ok er flokkarnir mættusk, þá lýstr í bardaga. Biskup sat á hesti ok með hónum ábótar ok nökkurir prestar; ok kallaði, at eigi skyldi berjask. At því gáfu engir gaum. Bersi Vermundarson frá Móbergi gékk fram fast, ok spurði at Ögmundi. Naddr hét fylgðar-maðr Ögmundar; hann rézk í móti Bersa; ok fóru þeirra skipti svá, at Bersi vegr Nadd. Þá tók Ögmundr til orða: "Fast gengr þú nú fram, Bersi." "Þat skaltú finna," segir Bersi, "at ek skal ganga enn nær þér." Þá snýr Ögmundr í móti Bersa, ok höggr hann bana-högg. Biskups-menn börðusk alldjarflega, Konáll Sokkason, Sveinn Jónsson, Vigfúss kennimaðr, ok margir aðrir. En er bardaginn var sem fastastr, fékk Kolbeinn steins-högg í ennit, ok féll við. Þat var bana-sár; en þó hafði hann vit sítt, ok beiddisk prestz-fundar; ok vildi biskup at hann næði því. Svarði hann þá sáttar-eið; ok var húslaðr, ok dó síðan; ok varð eigi víst hverr steininum hafði kastað. Þar féll með Kolbeini Brúsi prestr, Þórðr prestr Einarsson, ok Bersi, Böðvarr Tannz son, Eyjólfr Halldórsson, Glúmr, Styrbjörn, Björn Steinþórsson, Starri Sveinsson. En af biskupi féll, Naddr Þórarinsson, ok Einarr Ólafsson. En annat lið Kolbeins allt flýði þat er mátti fyrir sárum; sumir gengu slyppir á vald biskups ok svörðu hónum eiða, ok festu hónum fégjald ok skriptir í hans dóm. Nú sjá biskups-menn hvar ferr flokkr þeirra Sigurðar, ok Arnórs, ok snúa þeir í mót þeim; höfðu nú vápn Kolbeins-manna. Þeir Sigurðr snúa undan ok aptr; en biskups-menn eptir ok heldr tómlega í fyrstu; þvíat sumir löttu en sumir fýstu eptir-reiðar. En aðra nótt eptir, þá er þeir Sigurðr ok Arnórr urðu varir við, at flokkr biskups var mjök eptir þeim kominn, þá leyndusk þeir Sigurðr ok Arnórr fjórir saman frá flokkinum, ok riðu suðr um land, ok vóru þar um vetrinn með frændum sínum ok mágum. En Hallr Kleppjárnsson ok flokkrinn gengu til sætta við biskup, ok játa með eiðum hans dómi, hverr á sínum málum. Kolbeinn hafði stefnt til mótz við sik ok atfarar við biskup Þorvaldi Gizurar-syni. Hann frá fall Kolbeins á Kili, ok snýr þá aptr. Hann fann Snorra Grímsson, frænda þeirra biskups ok Ögmundar, vitran mann ok vinsælan, subdjákn at vígslu. Þorvaldr lét taka hann, ok hafði ætlað mann til áverka við hann; en þeim varð bilt. Þá hljóp at Klængr, son Þorvaldz, messu-djákn, ok höggr hann bana-högg. Nú er biskup at stóli sínum um vetrinn, ok býðr erkibiskups dóm á öllum málum þessum. Því var eigi játað. Ögmundr býðr þá, sem jafnan hafði hann fyrri boðit, sínn fjár-hlut til sætta með þeim, ok margir aðrir. Biskup leggr nú gjald á þá menn er at hónum höfðu farit, þrjú hundruð vaðmála á mann, eðr fimm, eðr tíu, svá sem sakbitnir þóttu hónum til. Á einn mann lagði hann tuttugu hundruð. Biskup sendir menn sína at draga saman fé þetta, ok treystusk þeir eigi fámennir at fara. En þeir er fyrir sátu Þorðu eigi annat en gjalda slíkt er þeir kröfðu; en kölluðu rán. Nú var flr kurr í bóndum; þóttusk hafa látið höfðingjann, en farit sjálfir sneypu; látið frændr sína ok vini en sumir limu, en gjalda fé á sogurt ofan. Kalla þeir þetta allt hernað ok rán er þeir láta. Hinir ylmask því meirr er yfir fara með flokkum; gefa aðrar sakir hjá fram bóndum. Þeir ganga ok yfir bú þeirra Arnórs ok Sigurðar, ok göra marga hluti þá er biskup bauð þeim eigi, heldr bannaði hann þat. Þeir brenndu bæ einn, ok unnu á nökkurum mönnum þeim er þeir þóttusk sakir við eiga, ok þóttu um sítt líf sitja; ok einn mann drápu þeir. Drepinn var ok prestr einn af þeim. En þat sem biskups-menn görðu óspaklegt, þá kenndu bændr þat allt biskupi. Biskup kallar bændr í sama banni sem áðr en þeir sættusk; þvíat þeir vildu eigi halda þat er þeir höfðu fest ok svarit, ok vildu allt í móti hónum þat er þeir máttu, sem raun gaf á síðan. Þeir vóru margir er stukku norðan í Dala til Sighvatz Sturlusonar, ok kærðu mál sín fyrir hónum.

En vetrinn eptir Víðiness-bardaga fæddi Þóra Guðmundardóttir, kona Þorvaldz í Hruna, sveinbarn. Töluðu menn þá um við Þorvald, at hann skyldi láta kalla eptir Kolbeini. Þorvaldr svarar: "Eigi mun mínn son verða jafnvel menntr sem Kolbeinn. En þó hafa þat vitrir mælt, at menn skyldi eigi kalla sonu sína eptir þeim mönnum, er skjótt verða af heimi kallaðir. Mun ek son mínn láta heita Gizur; þvíat lítt hafa þeir aukvisar verit í Haukdæla-ætt er svá hafa heitið hér til."

Þenna vetr er á leið, fara menn í milli höfðingja með þeim ráða-görðum, at þeir skyldi draga flokka at biskupi. Var þar Þorvaldr Gizurarson, ok Arnórr Tumason, Jón Sigmundarson, Sighvatr ok Snorri Sturlu-synir, Magnús Guðmundarson, Þorvaldr Vatzfirðingr. Sighvatr sendi orð Þórði bróður sínum; ok fundusk þeir í Hítardal; bað Sighvatr Þórð til farar með sér. Þórðr spurði hverju hann skyldi ráða, ef hann færi. "Hví muntú eigi ráða því er þú vill?" segir Sighvatr, "eða hve fjölmennr muntú vera?" "Með fimmta mann," segir Þórðr. "Hvat skal mér þú, heldr en annarr maðr, ef þú ert svá fámennr?" "Þú sér þat," segir Þórðr. Sighvatr var þá reiðr; ok hljóp á bak, ok skildi þar með þeim. Ok s [agði] Þórðr svá, at síðan þótti hónum aldrigi hafa orðit frændsemi þeirra slík sem áðr.

Um vetrinn eptir bardagann í Víðinesi vóru dreymðir draumar margir. Þat dreymði mann í Skagafirði, at hann þóttisk koma í hús eitt mikit; þar sátu inni konur tvær blóðgar ok réru áfram. Hónum þótti rigna blóði í ljórana. Önnur konan kvað:

En í Vestfjörðum dreymði mann: at hann þóttisk kominn í litla stofu, ok sátu uppi tveir menn svart-klæddir, ok höfðu grár kollhettur á höfði; ok tókusk í hendr; sat á sínum bekk hvárr, ok réru. Þeir ráku hendrnar svá fast á veggina, at þá reiddi til fallz. Síðan kváðu þeir vísu þessa; ok kvað sítt orð hvárr: —

Um várit eptir Páska draga þeir sjau höfðingjar, er áðr eru nefndir, flokka saman, ok fara at biskupi. Þorvaldr Vatzfirðingr var með þrjá tigi manna, ok gengu þeir allir. Hann hafði öxi í hendi, ok studdi eigi niðr skaptinu er hann fór norðr eðr norðan. En er flokkarnir kómu saman, höfðu þeir sjau hundruð manna, er biskupi veittu heimsókn á staðinn. Biskup hafði fyrir fátt lið útan heima-menn sína, þvíat menn gengu mjök undan hónum, ok vilja nálega ekki veita hónum. Ögmundr vildi til ok veita hónum, ok komzk eigi; þvíat flokkr var görr í móti hónum. Ögmundr komzk undan, en þeir tóku skjöldu hans ór kirkju ok hesta hans, svá at hann gat hvergi farit. Þeir Sigurðr ok Hallr vóru fyrir þeim flokki.

Þá er flokkarnir ríða á staðinn, vóru biskups-menn á húsum uppi, ok höfðu búizk þar til varnar. Var þar mart röskra manna; gengu þeir höfðingjarnir um bæinn, ok hugðu at hvar auðvellegast væri at at sækja. Þórðr Böðvarsson lagði þat til, at þeir skyldu um kveldit æpa heróp, en ganga eigi at fyrr en um morgininn; ok lézk ætla, at þá mundi þunn-skipaðra á húsunum, en um kveldit. Þat fór svá sem hann gat, at margir menn leyndusk frá biskupi, sumir til óvina hans, en sumir á annan veg í brot, svá at fátt var eptir um myrgininn. Þá gengu í kirkju til friðar þeir menn er sér þótti óvænt til griða. En þá er fátt biskups-manna var eptir, þá hljópu þeir á þá til bardaga. Þorkell prestr Bergþórsson er Naddr er kallaðr, varðisk drengilega, ok féll þar í húsum. Þar vóru fleiri menn drepnir, en sumir í húsum inni. Einn drápu þeir í kirkju-garðinum, svá at blóð hraut á kirkjuna. Sex menn létusk þar af biskups-mönnum. Þeir Arnórr létu ok sex menn. Síðan hljópu þeir í húsin inn, ok brutu upp hurðir ok hirzlur, lok ok lása, at leita manna. Nú göra þeir Arnórr biskupi tvá kosti: annan, at hann skyldi taka þá ór banni, en þeir mundu gefa grið þeim sumum er í kirkju vóru; en biskup skyldi fara af staðnum, ok koma þar aldri síðan, ella mundu þeir drepa þá alla er í kirkju vóru, ok eira öngu vætta, en hafa þó biskup af staðnum svívirðlega. Biskup kaus hvárngan kostinn; sagðisk eigi mega leysa þá. Þat varð við bæn þeirra manna er dauða-menn vóru þá, at biskup vann þat til lífs þeim, at hann saung yfir þeim Miserere; ok sagði þeim þó, at þá vóru þeir eigi lausari en áðr. Eptir þat býðr Snorri Sturluson biskupi til sín; ok ferr biskup brott með hónum þann dag. En er biskup var í brott, gengu þeir Arnórr í kirkju með vápnum, ok eggja hina út, er inni vóru, ok þeir þóttusk mestar sakir við eiga, ella kvóðusk þeir mundu sækja þá eðr svelta í kirkjunni. Þá tók Sveinn Jónsson til orða: "Göra mun ek kost á út at ganga." Þeir spurðu hverr sá væri. "Ef þér limit mik at höndum ok fótum, áðr en þér háls-höggit mik." En þessu var hónum játað. Gékk hann þá út ok allir þeir; þvíat þeir vildu at kirkjan saurgaðisk eigi af þeim eða þeirra blóði. Allir géngu slyppir út. Var Sveinn þá limaðr, [ok saung] meðan Ave Maria. Síðan rétti hann hálsinn undir höggit; ok var all-mjök lofuð hans hreysti. Þar var ok háls-högginn Skæringr klerkr; ok inn þriði sekr maðr. Þessir höfðu áðr látizk af biskupi: Þorkell prestr, Leifr Þorgeirsson, Bárðr ok Steingrímr, Handar-Leifr, Einarr Hallvarðz-son, ok Þórarinn, ok er nú talðr sá er í kirkjugarði var drepinn. En af þeim er til sóttu létusk þessir: Bergþórr ok Gizurr, Sigmundr svalr, ok Einarr Birki-beinn, ok Símon prestr. Þeir er sekir vóru, vóru færðir í urð, ok lágu þar tvá mánuðr. En sína menn, þá er þar féllu án iðran ok lausna, þá grófu þeir at kirkju, ok kölluðusk þeir þat allt líkja eptir biskupi, er hann lét sekja menn í kirkju ganga. Biskup lét ok einn mann, þann er fallit hafði af Kolbeini iðrunar-lauss, eigi at kirkju liggja mánuð. Mörgu var þar rænt ok stolit því er staðrinn átti, ok þat er menn áttu í hestum ok herbúnaði, ok flest þat er útan kirkju var. Þá er mann-drápum var lokit, tóku höfðingjar til sín menn þá er þeim líkaði, ok gáfu grið. Görði þat hverr í þrá öðrum. Sighvatr gaf grið Konali Sokkasyni, en Snorri Vigfúsi kennimanni. Þeir vóru flestir af inum stærrum mönnum, er nökkurn mann tóku til sín.

En er biskup var riðinn af héraði, görðu þeir Arnórr alla vega orð frá sér, ok létu presta taka alla menn ór banni, ok tíðir syngja, ok göra alla þjónostu, bæði þar at staðnum, ok at öllum kirkjum; ok sögðu þat biskups-leyfi. Alla þá menn, er biskupi höfðu fylgt eðr fullting veitt, ok þar vóru eptir, kúguðu þeir til sjálfdæma við sik, svá vígðan sem óvígðan; ok leggja fé-gjöld á ofan: þrjú hundruð, eðr fimm hundruð, eðr tíu hundruð, eðr tuttugu hundruð, eðr þrjá tigi hundraða, eðr fjóra tigi hundraða, eðr sex tigi hundraða. Ögmundr lét hundrað hundraða ok héraðs-vist áðr létti. Fór hann þá austr í Hofs-teig. Suma menn görðu þeir útlaga bóta-lausa. Fjórir góðir menn, prestar tveir ok leikmenn tveir, vóru til járns færðir um þat at þeir hefði eigi unnit á Kolbeini; ok urðu þeir allir vel skírir um þat mál.

Nú setjask þeir Arnórr ok Sigurðr yfir staðinn ok alla staðar-eign, ok skipa menn til at taka tíundir biskups ok alla hans eigu. Um várit eptir sendir biskup bréf sín til staðarins, ok bað læsa kirkju, ok kallaði hana saurgaða, bæði af mann-drápi ok grepti bann-settra manna. Var ok svá gört. Þá var tjald reist útan kirkju-garðz, ok þar messur sungnar. Þeir Arnórr ok Sigurðr þola eigi, at kirkja sé tíða-laus; fara til, ok þröngva prestum til at syngja í kirkju, ok eigi messur fyrst. En þó nökkuru síðarr var þar framin öll þjónosta ok lík jörðuð.

Aumleg ok hörmuleg Kristni var þar þá at sjá. Sumir prestar lögðu messu-saung fyrir hræzlu við Guð; sumir frömðu fyrir hræzlu sakir við höfðingja; sumir at sínum sjálfs-vilja. Höfuð-kirkjan, móðirin, sat í sorg ok sút, ok sumar dætrnar með henni; en sumar gugnuðu eigi yfir hennar harmi, [ok lifði] hverr sem lysti; en enginn þorði um at vanda, né satt at mæla. Guðmundr biskup var um vetrinn í Reykjaholti með Snorra. En um várit fór hann norðr til Hrútafjarðar, ok ætlaði á skipi norðr til staðarins eðr allt til Austfjarða. En er þeir Arnórr fregna þat, ok ætla at biskup muni ætla á staðinn, þá draga þeir lið saman, ok setja menn fyrir hjá höfnum þeim er líklegast þótti at hann mundi lenda. En Arnórr ætlar at snúa flokkinum til mótz við biskup, þegar hann fréttir til hans. En er biskup fréttir lið-samnaðinn, vendir hann aptr, ok ferr til skipa til Steingrímsfjarðar; fréttir hann þá meðferð prestanna ok tíða-görð, bæði á staðnum ok annarsstaðar. Biskup bann-settr alla þá presta er messur höfðu sungit í óleyfi hans, ok áttu allt samneyti við bann-setta menn. Biskup ferr um sumarit yfir Vest-fjörðu; en um vetrinn var hann á Breiðabólstað í Steingrímsfirði með Bergþóri Jónssyni. Ok urðu þar margir hlutir, þeir er frásagnar væri verðir, ok jarteignum þótti gegna, þó þat sé eigi ritað í þessa bók; bæði þat er biskup átti við flagð þat, er þeir kölluðu Sel-kollu, ok mart annat. Prestarnir fóru sínu fram um þjónostu-görðina, hvat sem biskup sagði, ok höfðu helzt ráð um sínn vanda við Gunnlaug múnk, er mestr klerkr ok góðvilja-maðr þótti vera þar í sveitum. Um várit eptir var fundr lagðr með þeim biskupi ok Arnóri til sætta, ok bauð Arnórr marga kosti sæmilega; en þó vildi hann eigi at biskup færi á staðinn, svá at hann stýrði fleira en klerkum ok tíðum. Um sumarit eptir fór biskup vestan með tuttugu menn, ok kemr í Eyjafjörð á óvart, til Hallz Kleppjárnssonar; ok tekr hann vel við biskupi; þvíat þeir höfðu sæzk áðr. Nú frétta þeir Arnórr þetta, ok draga lið saman, ok svá þeir Hallr ok biskup í mót; ok finnask þeir. Nú varð svá þó til hagat, at þeir skilðu óhappa-laust; en sætt varð engin. Vendu þeir Hallr ok biskup þá undan, ok vildu eigi ófrið. Ok ferr biskup þá norðr í sýslu sína, ok syngr í tjöldum messur, en eigi í kirkjum, meðan eiga var höfuð-kirkjan hreinsuð.