Bókastaðir

Þá er Snorri bjó at Borg, bjó Magnús prestr í Reykjaholti. Hann átti Hallfríði, dóttur Þorgils prestz frá Staðá. Brandr prestr ok Ari prestr vóru synir þeirra. Magnús prestr var son Páls prestz Sölvasonar, ok var Páll ekki skilgetinn. Því þóttisk Þórðr Böðvars son ok Helgu Þórðar dóttur ór Reykjaholti vera næst erfðum um staðarforráð í Reykjaholti; en tveir aðrir vóru jafnt komnir til sem Þórðr. En Magnúsi presti eyddusk fé; en hann tók at eldask; en synir hans þóttusk eigi færir til staðar-forráða. Snorri Sturluson felldi mikinn hug til staðarins, ok fékk heimildir af Þórði ok öðrum þeim er erfðum vóru næstir á staðnum. Síðan átti hann við Magnús prest, at hann gæfi upp staðinn. Ok sömðu þeir með því móti, at Snorri skyldi taka við staðnum ok við þeim hjónum, ok koma sonum þeirra til þroska þess sem auðit yrði.

Maðr hét Egill Halldórsson; hann var af Mýra-manna langfeðgum; hann var heima-maðr Snorra. Þá er hann var í þessum ráða-brotum, dreymði Egil: at Egill Skalla-Grímsson kæmi at hónum, ok var mjök ófrýnlegr. Hann mælti: "Ætlar Snorri, frændi várr, í brott héðan nú?" "Þat er mælt," segir Egill. "Brott ætlar hann," segir draum-maðrinn, "ok görir hann þat ílla, þvíat lítt hafa menn setið yfir hlut várum Mýra-manna, þá er oss tímgaðisk; ok þurfti hann eigi of-sjónum yfir þessu landi at sjá. En þó er svá sem ek segi þér, at: —

Ok snéri þá í brott. En Egill vaknaði.

Þau Herdís ok Snorri áttu tvau börn þau er ór barnæsku kómusk: Hallbera var ellzt barna Snorra; þá Jón, hann var fjórum vetrum yngri en Sturla Sighvatzson. Hann var lítill í barnæsku; því var hann murtr kallaðr. Snorri Sturluson fór búi sínu til Reykjaholtz eptir samning þeirra Magnúss prestz. Görðisk hann þá höfðingi mikill; þvíat eigi skorti fé at. Var hann inn mesti fjárgæzlu-maðr; fjöllyndr, ok átti börn við fleirum konum en Herdísi. Son átti hann er Órækja hét; Þóríð dóttir Hallz Órækjusonar var móðir hans. Hann átti ok börn við Guðrúnu, dóttur Hreins Hermundarsonar, ok komsk Ingibjörg ein ór barnæsku þeirra barna. Þórdís var [enn] dóttir Snorra; Oddný var hennar móðir.

Sæmundr þótti göfgastr maðr á Íslandi í þenna tíma. Hann hafði í Odda rausnar-bú mikit; en átti mörg bú önnur. Eigi var Sæmundr eigin-kvændr; ok fóru orð milli þeirra Haraldz [jarls] Maddaðarsonar at hann mundi gipta hónum Langlíf dóttur sína; ok var [þat] í milli, at Sæmundr vildi eigi sækja brúðlaup í Orkneyjar, en jarlinn vildi eigi senda hana út hingat. Þau vóru ellzt barna Sæmundar: Margrét er átti Kolbeinn kalda-ljós, ok Páll; vóru þau systur-börn Þorgríms alikarls. Sæmundr átti dóttur er Solveig hét; ok var Valgerðr, dóttir Jóns Loðmundarsonar, móðir hennar; hón varðveitti bú á Keldum; var þar ok it mesta rausnar-bú. Vilhjálmr, ok Haraldr, Andreas, ok Philippus, vóru synir Sæmundar; Yngvildr Eindriðadóttir var móðir þeirra. Hálfdán, ok Björn, ok Helga, vóru sér um móður; Þorbjörg var þeirra móðir. Öll vóru börn hans fríð ok vel mennt.

Ormr Jónsson bjó á Breiða-bólstað í Fljótzhlíð, bróðir Sæmundar; hann var spekingr mikill at viti ok it mesta göfugmenni. Hann hafði fyrst þá frillu er Þóra hét Eireksdóttir, systir Kolskeggs ins auðga í Dal. Jón hét son þeirra, ok Hallveig dóttir. Ormr var vellauðigr at fé; þvíat hann hafði af fé Kolskeggs slíkt er hann vildi; þvíat Þóra var arfi Kolskeggs, en börn hennar eptir hana. Borghildr var enn frilla Orms; ok vóru synir þeirra: Sigurðr ok Andreas; ok margar dætr, er enn mun getið verða sumra.

Í Skarði inu Vestra bjó Loptr, son Páls biskups, inn fríðasti-maðr, ok þótti vænn til höfðingja. Ketill var yngri sona biskups, ok inn vinsæli. Svá sagði Þorvaldr Gizorarson, at sonum biskups væri ólíkt farit, kvað Ketil vilja mönnum hvatvetna gótt, en Lopt kvað hann mæla til manna hvatvetna gótt.

Sighvatr Sturluson bjó í Hjarðar-holti nökkura vetr. Síðan keypti hann Sauðafell, ok fór þangat Nautfellis-vetr, ok bjó þar. Hann görðisk mikill höfðingi ok vinsæll við sína menn. Meðr þeim Kolbeini Tumasyni var in mesta vinátta með tengðum.

Kolbeinn réð þá mestu fyrir norðan land, ok hafði öll goðorð fyrir vestan Öxnadals-heiði til mótz við Ávellinga-goðorð; en Þorsteinn Ívarsson gaf Snorra Sturlusyni Ávellinga-goðorð, þat er hann átti. En Mel-menn áttu sínn hluta goðorðz. Fyrir norðan Öxnadals-heiði áttu þeir goðorð, Ögmundr sneis, ok Hallr Kleppjárnsson. Þorvaldr son Guðmundar ins Dýra fékk Sigurði Ormssyni þau goðorð er hann hafði átt. Sigurðr gaf þau goðorð Tuma, syni Sighvatz; ok komzk Sighvatr svá at þeim síðan.

Þá er Guðmundr biskup kom út, ok hann tók forráð kennimanna ok stjórn Kristni fyrir norðan land, urðu margar greinir með þeim Kolbeini Tumasyni, þær er sínn veg þótti hvárum þeirra; ok varð með þeim mikit sundr-þykki. Var biskup minni leiðinga-maðr ok allt ráðgjarnari en svá sem Kolbeinn ætlaði. Sigurðr Ormsson var skamma hríð at Þverá áðr Guðmundr biskup skipaði hónum staðinn at Möðruvöllum. Var þá skipulega með þeim í fyrstu, en greindisk brátt. Tumi Sighvatzson var jafnan með Sigurði ok dætr Arnórs Tumasonar

Tvær.

Meðr því upphafi reis deila með [þeim] Guðmundi biskupi ok Kolbeini Tumasyni, ok hans venzla-mönnum: — Ásbjörn hét prestr, sá er Kolbeinn hafði fyrir sökum um fornt fémál; ok kölluðu sumir menn þá fjár-heimtu eigi réttilega. Nú sækir prestr biskup at sínu máli; en biskup þóttisk eiga dóm á prestinum, ok kallaði hann frjálsan fyrir Kolbeini. Nú sækir Kolbeinn prestinn til dauða ok útlegðar; þvíat þat var þá eigi fyrir-boðit, ef þeir fyrir-næmdisk rétt at göra. En er þeir væltu um dóminn á Alþingi; þá gékk biskup til dóms með staf ok stolu, ok fyrir-bauð þeim at dæma prestinn. En þeir dæmðu eigi at síðr. Enn annan dag eptir fyrir-bauð biskup Kolbeini, ok öllum þeim er í þessum dómi hafa verit, ok þar höfðu eiða unnit, eðr vætti borit, alla Guðs þjónustu. En eptir þetta tekr biskup prest til sín; en kona prestzins gaf Kolbeini fé til at bú þeirra væri í friði. Um haustið eptir veitir Kolbeinn biskupi heim-sókn, ok stefnir húskörlum hans skóggangs-stefnu um samneyti við prestinn. Varð við þetta biskup svá styggr, at hann bannfærir Kolbein. Nú koma til vinir þeirra ok vilja sætta þá. Ok verða sættir með því móti, at Kolbeinn festi biskupi eindæmi, bæði til skripta ok fégjalda; en bændr festu Kolbeini, at halda upp fé-gjöldum slíkum sem biskup vildi görf hafa.

Um sumarit eptir á þingi görði biskup görð þessa við ráð Páls biskups ok Sæmundar ór Odda, tólf hundruð vaðmála á hendr Kolbeini. Þat fé galzk hálft, en hálft eigi; þvíat Kolbeinn vildi, at biskup heimti at bóndum þeim er fest höfðu gjaldit; en biskup vildi heimta at sjálfum Kolbeini er til festu gékk við hann.

Þetta sumar it sama hafði Guðmundr biskup í stórmælum tvá höfðingja, Sigurð Ormsson ok Hall Kleppjárnsson, fyrir þat er þeir höfðu tekit mann ór munka-klaustri til meiðinga ok lima-látz. Þeir höfðu kúgat mikit fé af einum bónda, ok kölluðu þat höfuð-mund hans, ok höfðu þat fé allt. Hallr sættisk við prest, ok vildi eigi biskups-dóm á þessu máli. Ok vóru þeir nú í stórmælum. Kolbeinn varask fyrst samneyti við þá. En þó kom svá, at hann, ok öll alþýða, sam-neytti við þá; ok svá bönnuðu þeir kaup öll til staðarins ok sölur. En þessi mál lukusk svá, at um haustið Mauritius-messu sættusk þeir Sigurðr við biskup, ok lögðu sítt mál allt á biskups dóm. Kolbeinn sitr hjá þessi sætt; þvíat hann vildi eigi fé gjalda; en biskup vildi eigi þvílíka sátt af hónum sem hinum. Nú kallar biskup Kolbein í banni af samneyti við þá Sigurð; en Kolbeinn ok öll alþýða metr þat einskis. En um vetrinn fyrir Jól, þá bannfærir biskup Kolbein, af þeim tveimr sökum, er hann hafði sam-neytt bannsettum mönnum, ok er hann hélt því fé hálfu, er biskup hafði gört á hendr hónum. Ok um várit eptir Páska, veitir Kolbeinn aðra heimreið á staðinn með átta tigi manna, ok stefnir til Hegraness-þings skóggangs-stefnu, heima-mönnum biskups, prestum ok djáknum ok leikmönnum, ok flestum fyrir lítlar sakir. Biskup ok hans menn vóru á húsum uppi, ok var hann skrýddr; ok las hann bannsetning á Norræna tungu, svá at þeir skyldi skilja. Ok ef Kolbeinn væri þá verr stilltr í því sinni, þá hefði þar bardagi orðit. Kolbeinn ferr þá í brott ok kvað vísu: —

Ok enn þessa: —

Um várit dregr Kolbeinn lið saman um öll héröð til vár-þings. Þá kom sunnan Þorvaldr Gizurarson; ok höfðu þeir mál fram á hendr mönnum biskups. En Guðmundr biskup kallaði Þorvald undir-rót allz ófriðar er Kolbeinn görði hónum ok hans mönnum. En þau vóru orð á, at þeir mundi fara af þinginu at biskupi með öllum flokkum þessum, ok taka menn þá er þeir höfðu sótta. Þá fóru til vinir þeirra ok leituðu um sættir. Ok urðu sættir með því móti, at öll mál skyldi vera undir erkibiskupi. Gáfu þeir Kolbeinn þá upp sekðir allar, en biskup tók þá alla menn ór banni. Biskup hafði jafnan menn Kolbeins fyrir sökum um ymsa hluti, tíunda-mál eðr kirkju-fjárhald, ok viðtöku við fátæka frændr sína. Bændr tóku því þunglega; ok virðu, sem öngir mætti vera í friði fyrir biskupi.

Nú berr svá til, at klerkr einn sá er Skæringr hét, acolutus at vígslu ok ósiðvandr at vápna-burði ok klæðnaði. Hann var einhendr, — þenna höfðu Austmenn handhöggit at Gásum þá er Guðmundr inn Dýri mælti eptir hann: Þessi gat barn við konu; en bræðr konunnar sóttu Kolbein at þessu máli. Klerkrinn sótti biskup at sínu máli; en Kolbeinn kallar eptir, ok vill eigi biskups dóm. Biskup býðr at gjalda sex hundruð fyrir málit, ok kallar þat meirr en tvá lög-réttu. En Kolbeinn neitar því, ok kvað eigi tjóa at sættask við biskup; kallaði hann rjúfa hverja sætt. Lætr Kolbeinn sækja klerkinn til sekðar; en biskup for-boðar Kolbein ok alla þá er at dómi höfðu verit. En hálfum mánaði síðarr háðu þeir Kolbeinn ok Sigurðr féráns-dóm eptir klerkinn, ok tóku upp féit. En er biskup spyrr þetta, þá bannsetr hann þá báða; þvíat hónum var féit handsalat.

Biskup var heima um Alþingi; en þeir Sigurðr ok Kolbeinn sækja þingit; ok samneyta menn þeim, en þeir öðrum. Þeir sækja sex heima-menn biskups um bjargir við klerkinn.