Bókastaðir

Þá er Snorri bjó at Borg, bjó Magnús prestr í Reykjaholti. Hann átti Hallfríði, dóttur Þorgils prests frá Stað. Brandr prestr ok Ari prestr vóru synir þeirra. Magnús prestr var son Páls prests Sǫlvasonar, ok var Páll ekki skilgetinn. Því þóttisk Þórðr Bǫðvars son ok Helgu Þórðar dóttur ór Reykjaholti vera næst erfðum um staðarforráð í Reykjaholti; en tveir aðrir vóru jafnt komnir til sem Þórðr. En Magnúsi presti eyddusk fé; en hann tók at eldask; en synir hans þóttusk eigi færir til staðar-forráða.

Snorri Sturluson felldi mikinn hug til staðarins, ok fékk heimildir af Þórði ok ǫðrum þeim er erfðum vóru næstir á staðnum. Síðan átti hann við Magnús prest, at hann gæfi upp staðinn. Ok sǫmðu þeir með því móti, at Snorri skyldi taka við staðnum ok við þeim hjónum, ok koma sonum þeirra til þroska þess sem auðit yrði.

Maðr hét Egill Halldórsson; hann var af Mýra-manna langfeðgum; hann var heima-maðr Snorra. Þá er hann var í þessum ráða-brotum, dreymði Egil: at Egill Skalla-Grímsson kœmi at honum, ok var mjǫk ófrýnlegr.

Hann mælti: "Ætlar Snorri, frændi várr, í brott héðan nú?"

"Þat er mælt," segir Egill.

"Brott ætlar hann," segir draum-maðrinn, "ok gerir hann þat ílla, þvíat lítt hafa menn setit yfir hlut várum Mýra-manna, þá er oss tímgaðisk; ok þurfti hann eigi of-sjónum yfir þessu landi at sjá. En þó er svá sem ek segi þér, at: —

Ok snéri þá í brott. En Egill vaknaði.

Þau Herdís ok Snorri áttu tvau bǫrn þau er ór barnœsku kómusk: Hallbera var ellzt barna Snorra; þá Jón, hann var fjórum vetrum yngri en Sturla Sighvatsson. Hann var lítill í barnœsku; því var hann murtr kallaðr.

Snorri Sturluson fór búi sínu til Reykjaholts eptir samning þeirra Magnúss prests. Gerðisk hann þá hǫfðingi mikill; þvíat eigi skorti fé at. Var hann inn mesti fjárgæzlu-maðr; fjǫllyndr, ok átti bǫrn við fleirum konum en Herdísi. Son átti hann er Órœkja hét; Þóríð dóttir Halls Órœkjusonar var móðir hans. Hann átti ok bǫrn við Guðrúnu, dóttur Hreins Hermundarsonar, ok komsk Ingibjǫrg ein ór barnœsku þeirra barna. Þórdís var [enn] dóttir Snorra; Oddný var hennar móðir.

Sæmundr þótti gǫfgastr maðr á Íslandi í þenna tíma. Hann hafði í Odda rausnar-bú mikit; en átti mǫrg bú ǫnnur. Eigi var Sæmundr eigin-kvændr; ok fóru orð milli þeirra Haralds [jarls] Maddaðarsonar at hann mundi gipta honum Langlíf dóttur sína; ok var [þat] í milli, at Sæmundr vildi eigi sækja brúðlaup í Orkneyjar, en jarlinn vildi eigi senda hana út hingat.

Þau vóru ellzt barna Sæmundar: Margrét er átti Kolbeinn kalda-ljós, ok Páll; vóru þau systur-bǫrn Þorgríms alikarls. Sæmundr átti dóttur er Solveig hét; ok var Valgerðr, dóttir Jóns Loðmundarsonar, móðir hennar; hon varðveitti bú á Keldum; var þar ok it mesta rausnar-bú. Vilhjálmr, ok Haraldr, Andreas, ok Philippus, vóru synir Sæmundar; Yngvildr Eindriðadóttir var móðir þeirra. Hálfdán, ok Bjǫrn, ok Helga, vóru sér um móður; Þorbjǫrg var þeirra móðir. Ǫll vóru bǫrn hans fríð ok vel mennt.

Ormr Jónsson bjó á Breiða-bólstað í Fljótshlíð, bróðir Sæmundar; hann var spekingr mikill at viti ok it mesta gǫfugmenni. Hann hafði fyrst þá frillu er Þóra hét Eireksdóttir, systir Kolskeggs ins auðga í Dal. Jón hét son þeirra, ok Hallveig dóttir. Ormr var vellauðigr at fé; þvíat hann hafði af fé Kolskeggs slíkt er hann vildi; þvíat Þóra var arfi Kolskeggs, en bǫrn hennar eptir hana. Borghildr var enn frilla Orms; ok vóru synir þeirra: Sigurðr ok Andreas; ok margar dœtr, er enn mun getit verða sumra.

Í Skarði inu Vestra bjó Loptr, son Páls biskups, inn fríðasti-maðr, ok þótti vænn til hǫfðingja. Ketill var yngri sona biskups, ok inn vinsælli. Svá sagði Þorvaldr Gizorarson, at sonum biskups væri ólíkt farit, kvað Ketil vilja mǫnnum hvatvetna gott, en Lopt kvað hann mæla til manna hvatvetna gott.

Sighvatr Sturluson bjó í Hjarðar-holti nǫkkura vetr. Síðan keypti hann Sauðafell, ok fór þangat Nautfellis-vetr, ok bjó þar. Hann gerðisk mikill hǫfðingi ok vinsæll við sína menn. Meðr þeim Kolbeini Tumasyni var in mesta vinátta með tengðum.

Kolbeinn réð þá mestu fyrir norðan land, ok hafði ǫll goðorð fyrir vestan Ǫxnadals-heiði til móts við Ávellinga-goðorð; en Þorsteinn Ívarsson gaf Snorra Sturlusyni Ávellinga-goðorð, þat er hann átti. En Mel-menn áttu sinn hluta goðorðs. Fyrir norðan Ǫxnadals-heiði áttu þeir goðorð, Ǫgmundr sneis, ok Hallr Kleppjárnsson. Þorvaldr son Guðmundar ins Dýra fékk Sigurði Ormssyni þau goðorð er hann hafði átt. Sigurðr gaf þau goðorð Tuma, syni Sighvats; ok komsk Sighvatr svá at þeim síðan.

Þá er Guðmundr biskup kom út, ok hann tók forráð kennimanna ok stjórn Kristni fyrir norðan land, urðu margar greinir með þeim Kolbeini Tumasyni, þær er sinn veg þótti hvárum þeirra; ok varð með þeim mikit sundr-þykki. Var biskup minni leiðinga-maðr ok allt ráðgjarnari en svá sem Kolbeinn ætlaði. Sigurðr Ormsson var skamma hríð at Þverá áðr Guðmundr biskup skipaði honum staðinn at Mǫðruvǫllum. Var þá skipulega með þeim í fyrstu, en greindisk brátt. Tumi Sighvatsson var jafnan með Sigurði ok dœtr Arnórs Tumasonar tvær.

Meðr því upphafi reis deila með [þeim] Guðmundi biskupi ok Kolbeini Tumasyni, ok hans venzla-mǫnnum: —

Ásbjǫrn hét prestr, sá er Kolbeinn hafði fyrir sǫkum um fornt fémál; ok kǫlluðu sumir menn þá fjár-heimtu eigi réttilega. Nú sækir prestr biskup at sínu máli; en biskup þóttisk eiga dóm á prestinum, ok kallaði hann frjálsan fyrir Kolbeini. Nú sækir Kolbeinn prestinn til dauða ok útlegðar; þvíat þat var þá eigi fyrir-boðit, ef þeir fyrir-næmdisk rétt at gera.

En er þeir væltu um dóminn á Alþingi; þá gékk biskup til dóms með staf ok stolu, ok fyrir-bauð þeim at dœma prestinn. En þeir dœmðu eigi at síðr. En annan dag eptir fyrir-bauð biskup Kolbeini, ok ǫllum þeim er í þessum dómi hafa verit, ok þar hǫfðu eiða unnit, eða vætti borit, alla Guðs þjónustu. En eptir þetta tekr biskup prest til sín; en kona prestsins gaf Kolbeini fé til at bú þeirra væri í friði.

Um haustit eptir veitir Kolbeinn biskupi heim-sókn, ok stefnir húskǫrlum hans skóggangs-stefnu um samneyti við prestinn. Varð við þetta biskup svá styggr, at hann bannfærir Kolbein. Nú koma til vinir þeirra ok vilja sætta þá. Ok verða sættir með því móti, at Kolbeinn festi biskupi eindœmi, bæði til skripta ok fégjalda; en bœndr festu Kolbeini, at halda upp fé-gjǫldum slíkum sem biskup vildi gǫrf hafa.

Um sumarit eptir á þingi gerði biskup gerð þessa við ráð Páls biskups ok Sæmundar ór Odda, tólf hundruð vaðmála á hendr Kolbeini. Þat fé galzk hálft, en hálft eigi; þvíat Kolbeinn vildi, at biskup heimti at bóndum þeim er fest hǫfðu gjaldit; en biskup vildi heimta at sjálfum Kolbeini er til festu gékk við hann.

Þetta sumar it sama hafði Guðmundr biskup í stórmælum tvá hǫfðingja, Sigurð Ormsson ok Hall Kleppjárnsson, fyrir þat er þeir hǫfðu tekit mann ór munka-klaustri til meiðinga ok lima-láts. Þeir hǫfðu kúgat mikit fé af einum bónda, ok kǫlluðu þat hǫfuð-mund hans, ok hǫfðu þat fé allt. Hallr sættisk við prest, ok vildi eigi biskups-dóm á þessu máli. Ok vóru þeir nú í stórmælum. Kolbeinn varask fyrst samneyti við þá. En þó kom svá, at hann, ok ǫll alþýða, sam-neytti við þá; ok svá bǫnnuðu þeir kaup ǫll til staðarins ok sǫlur.

En þessi mál lukusk svá, at um haustit Mauritius-messu sættusk þeir Sigurðr við biskup, ok lǫgðu sitt mál allt á biskups dóm. Kolbeinn sitr hjá þessi sætt; þvíat hann vildi eigi fé gjalda; en biskup vildi eigi þvílíka sátt af honum sem hinum. Nú kallar biskup Kolbein í banni af samneyti við þá Sigurð; en Kolbeinn ok ǫll alþýða metr þat einskis. En um vetrinn fyrir Jól, þá bannfærir biskup Kolbein, af þeim tveimr sǫkum, er hann hafði sam-neytt bannsettum mǫnnum, ok er hann hélt því fé hálfu, er biskup hafði gǫrt á hendr honum.

Ok um várit eptir Páska, veitir Kolbeinn aðra heimreið á staðinn með átta tigi manna, ok stefnir til Hegraness-þings skóggangs-stefnu, heima-mǫnnum biskups, prestum ok djáknum ok leikmǫnnum, ok flestum fyrir lítlar sakir. Biskup ok hans menn vóru á húsum uppi, ok var hann skrýddr; ok las hann bannsetning á Norrœna tungu, svá at þeir skyldi skilja. Ok ef Kolbeinn væri þá verr stilltr í því sinni, þá hefði þar bardagi orðit. Kolbeinn ferr þá í brott ok kvað vísu: —

Ok enn þessa: —

Um várit dregr Kolbeinn lið saman um ǫll hérǫð til vár-þings. Þá kom sunnan Þorvaldr Gizurarson; ok hǫfðu þeir mál fram á hendr mǫnnum biskups. En Guðmundr biskup kallaði Þorvald undir-rót alls ófriðar er Kolbeinn gerði honum ok hans mǫnnum. En þau vóru orð á, at þeir mundi fara af þinginu at biskupi með ǫllum flokkum þessum, ok taka menn þá er þeir hǫfðu sótta. Þá fóru til vinir þeirra ok leituðu um sættir. Ok urðu sættir með því móti, at ǫll mál skyldi vera undir erkibiskupi. Gáfu þeir Kolbeinn þá upp sekðir allar, en biskup tók þá alla menn ór banni.

Biskup hafði jafnan menn Kolbeins fyrir sǫkum um ymsa hluti, tíunda-mál eða kirkju-fjárhald, ok viðtǫku við fátæka frændr sína. Bœndr tóku því þunglega; ok virðu, sem øngir mætti vera í friði fyrir biskupi.

Nú berr svá til, at klerkr einn sá er Skæringr hét, acolutus at vígslu ok ósiðvandr at vápna-burði ok klæðnaði. Hann var einhendr, — þenna hǫfðu Austmenn handhǫggit at Gásum þá er Guðmundr inn Dýri mælti eptir hann: Þessi gat barn við konu; en brœðr konunnar sóttu Kolbein at þessu máli. Klerkrinn sótti biskup at sínu máli; en Kolbeinn kallar eptir, ok vill eigi biskups dóm. Biskup býðr at gjalda sex hundruð fyrir málit, ok kallar þat meirr en tvá lǫg-réttu. En Kolbeinn neitar því, ok kvað eigi tjóa at sættask við biskup; kallaði hann rjúfa hverja sætt. Lætr Kolbeinn sækja klerkinn til sekðar; en biskup for-boðar Kolbein ok alla þá er at dómi hǫfðu verit.

En hálfum mánaði síðarr háðu þeir Kolbeinn ok Sigurðr féráns-dóm eptir klerkinn, ok tóku upp féit. En er biskup spyrr þetta, þá bannsetr hann þá báða; þvíat honum var féit handsalat.

Biskup var heima um Alþingi; en þeir Sigurðr ok Kolbeinn sækja þingit; ok samneyta menn þeim, en þeir ǫðrum. Þeir sækja sex heima-menn biskups um bjargir við klerkinn.